نویسنده = مژگان خان مرادی
تعداد مقالات: 2
نقش شبکۀ آبرسانی در شکل‌گیری، گسترش و افول استقرارهای تاریخی در دشت میاناب

نقش شبکۀ آبرسانی در شکل‌گیری، گسترش و افول استقرارهای تاریخی در دشت میاناب

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از 18 بهمن 1404

https://doi.org/10.22059/jhss.2026.406723.473872

مژگان خان مرادی، هاشم کاظمی، فائزه فیروزی نژاد شیرازی

چکیده شبکۀ آبرسانی در دشت میاناب نمونه‌ای منحصربه‌فرد از تلاش ساکنان منطقه در جهت بهره‌برداری بهینه از ذخایر آب از گذشته‌های دور بوده است در دشت میاناب در برخی از دوره‌ها متأثر از نظام آبرسانی گسترده، مساحت و تعداد استقرارگاه‌ها نسبت به دوران پیشین گسترش محسوسی را تجربه کرده ‌است. تاکنون دیدگاه غالب در اکثر پژوهش‌های انجام شده مبتنی بر گسترش بی‌سابقۀ شبکه‌های آبیاری در دورۀ ساسانی و فروپاشی آن‌ها پس از سقوط این سلسله بوده‌ است. هدف این پژوهش بررسی روند تغییرات شبکه‌ آبرسانی از دوره آغاز تاریخی تا اوایل اسلام و تحلیل رابطۀ آن‌ها با تحولات سیاسی و الگوهای سکونتی با رویکردی توصیفی-تحلیلی است. پرسش‌های اصلی این پژوهش عبارت‌اند از: با توجه به الگوی استقرار، روند تغییرات شبکۀ آبرسانی دشت میاناب در دوره‌های مختلف به ویژه دورۀ گذار از ساسانی به اسلامی چگونه بوده است؟ این تغییرات تا چه میزان با تحولات سیاسی مرتبط بوده‌اند؟ داده‌های این پژوهش از طریق مطالعات کتابخانه‌ای گردآوری شده. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که تحولات چشمگیر در مدیریت آب از دورۀ اشکانی با ساخت کانال داریون آغاز و در دورۀ ساسانی با بهینه‌سازی شبکۀ موجود تداوم یافته است. برخلاف انگارۀ سنتی فروپاشی شبکۀ آبرسانی پس از فتوحات اسلامی، شواهدی از رونق کشاورزی در دورۀ اسلامی و تداوم بهره‌برداری از زیرساخت‌های آبیاری پیشین ارائه می‌گردد که نقش نخبگان و جامعۀ محلی در پایداری و نگهداری این زیرساخت‌ها را پررنگ‌تر می‌سازد. این نتایج لزوم بازنگری در الگوهای کلاسیک فروپاشی تمدنی بر اثر تغییر حکومت‌ها و توجه به سازوکارهای انطباق اجتماعی با نظام‌های آبی را گوشزد می‌کند.

نقش و جایگاه زنان در عرصه هنر موسیقی دوره اشکانی

نقش و جایگاه زنان در عرصه هنر موسیقی دوره اشکانی

دوره 18، شماره 1، اردیبهشت 1405، صفحه 139-162

https://doi.org/10.22059/jhss.2025.399734.473836

مژگان خان مرادی

چکیده در منابع تاریخی به اختصار به موسیقی و برخی از سازهای مورد استفاده در دورۀ اشکانی اشاره شده است اما از نوازندگان زن و جایگاه آنان در جامعۀ اشکانی اطلاع چندانی در دست نیست. با این حال شواهد باستان­شناختی، زنان را در قالب نوازندگان سازهای موسیقی نشان می­دهد. نمایش زنان موسیقی­دان در قالب پیکرک، مجسمه، نقاشی دیواری، نقوش روی اشیاء و نقش­ برجسته منابع ارزشمندی برای بررسی و مطالعه حضور و جایگاه زنان در عرصۀ هنرِ موسیقی و موقعیت اجتماعی زنان در دوره مورد بحث است. هدف از پژوهش پیش­رو بررسی متون تاریخی و شواهد باستان­ شناختی به منظور شناخت نقش و جایگاه زنان در عرصه هنرِ موسیقی و جامعه دورۀ اشکانی و همچنین شناسایی سازهای مورد استفاده توسط آن­ها است. در همین راستا، مهم ­ترین پرسش ­های این پژوهش عبارتند از: زنان در دورۀ اشکانی از چه آلات موسیقی استفاده کرده­ اند؟ زنان در چه مراسم­ی به نوازندگی می­پرداختند؟ براساس منابع موجود چه اطلاعاتی از نقش و جایگاه اجتماعی آن­ها به­ دست می­ آید؟ این پژوهش دارای رویکرد توصیفی- تحلیلی است و داده­ های آن از طریق مطالعات کتابخانه­ای گردآوری شده­ است. نتایج حاصل از این پژوهش نشان می­دهد زنان در دورۀ اشکانی نقش فعالی در فعالیت­ های موسیقیایی داشته­اند و در گروه­ های دو یا چند نفره و گاهی به تنهایی فعالیت داشته ­اند. همچنین آن­ها همراه نوازندگان مرد در عرصۀ موسیقی حضور داشته ­اند. یافته ­های باستان­شناختی کشف شده از محوطه­های شوش، بردنشانده، نسا، دالورزین تپه، آیرتام، نیپور، بابل، اوروک، هترا، دورا اروپوس، سلوکیه، اولبیا و غیره بیانگر فعالیت گسترده زنان در دورۀ اشکانی نسبت به دوران پیشین است. با توجه به تنوع سازهای نقش شده بر روی مواد مختلف برجای مانده از این دوره به نظر می­رسد که زنان در نواختن سازهای زهی (چنگ، تار و عود)، سازهای کوبه­ای (دف، دایره، طبل، سنج و قاشقک) و سازهای بادی (فلوت و دونی) مهارت داشته ­اند. زنان به عنوان نوازنده، خواننده و رقاص در مراسم مذهبی، بزم و جشن­های پس از پیروزی در جنگ فعالیت کرده ­اند