محمدباقر وثوقی؛ جمال پیرهمرد شتربان
چکیده
شهر کاشغر در محل تلاقی راههای ارتباطی چین که از بخشهای شمالی و جنوبی صحرای «تاکلاماکان» میگذشت، قرار داشت. این شهر دروازۀ ورودی و خروجی کاروانها در مسیر تاریخی جادههای ماوراءالنهر و سِند ...
بیشتر
شهر کاشغر در محل تلاقی راههای ارتباطی چین که از بخشهای شمالی و جنوبی صحرای «تاکلاماکان» میگذشت، قرار داشت. این شهر دروازۀ ورودی و خروجی کاروانها در مسیر تاریخی جادههای ماوراءالنهر و سِند و فلات مرکزی ایران به سمت چین محسوب میشد؛ راهی که از قرن نوزدهم میلادی به جادۀ ابریشم مشهور شده است. راههای دسترسی نواحی غربی به پایتخت چین با گذر از این شهر به دو سوی شمال و جنوب صحرای تاکلاماکان منشعب شده و از آنجا مستقیماّ به پایتخت باستانی چین در شهر «چانگآن» (Chang’an/长安) یا «شیآن» (Xi’an/西安) که در متون اسلامی از آن با نام «خَمْدان» یاد شده، منتهی میشدند. راه شمالی به سوی شهر تورفان میرفت و راه جنوبی از خُتن میگذشت و سپس با قرار گرفتن در یک مسیر به سمت پایتخت چین میرفت. با توجه به اهمیّت جایگاه کاشغر در تبادلات بین چین و جهان اسلام، در متون قرون نخستین اسلامی از این شهر با عنوان «ثغرالاسلام» یاد شده است. در دورۀ پیش از اسلام، مراودات ایران و چین در این مسیر با میانجیگری یکی از کهنترین اقوام ایرانی یعنی «سغدیان» به انجام میرسید. در دورۀ اسلامی، این روند ادامه یافت و سغدیان بار اصلی تبادلات فرهنگی و اقتصادی بین چین و جهان اسلام را بر عهده داشتند. جوامع کوچک سغدیان به عنوان انتقالدهنده و میانجی فرهنگی بین چین و دنیای اسلام در این مسیر ساکن شدند. اهمیّت مسیرهای دسترسی به شهر کاشغر به عنوان دروازۀ ورود به چین برای مسلمانان موجب شد تا این جادۀ باستانی در متون مختلف جغرافیایی، تاریخی و ادبی جهان اسلام معرفی شود. به عبارت دیگر، جاینامهای مسیرکاشغر به پایتخت چین در متون اسلامی از قرون نخستین اسلامی تا قرن دهم هجری مورد توجّه قرار داشته است. بهرغم پژوهشهای متعددی که در مورد شهرهای این مسیر به انجام رسیده، امّا هنوز پژوهشی با تأکید بر ضبط اسامی و تغییرات آوایی آنها بر اساس نسخههای خطی متون اسلامی تا کنون به انجام نرسیده است. اهمیّت این موضوع باعث شد تا پژوهش حاضر، مسئله بازنمایی ایستگاههای کاروانی شمال چین در متون اسلامی از کاشغر تا چانگآن را به صورت یک مسئله تاریخی مورد ارزیابی و معرفی قرار دهد. در این پژوهش ضمن توجّه به پیشینۀ مطالعات و تحقیقات در این باره، جاینامها بر اساس کهنترین یا معتبرترین نسخههای خطی متون اسلامی، معرفی شدهاند و تصوّر جغرافیایی نویسندگان مسلمان از این مسیر شناسایی و مورد ارزیابی قرار گرفته است
