0 اوضاع سرحدنشینان و شیعیان خراسانی در مناسبات سیاسی منغیتیان و قاجارها (1199- 1342ق) The Situation of Border Residents and the Shiites of Khorasan in the Political Relations of the Manghits with the Qajar Rulers (1785-1924) https://jhss.ut.ac.ir/article_72909.html 10.22059/jhss.2019.270607.473059 0 مناسبات ایران و ماوراءالنهر از عهد صفوی ـ شیبانی در روندی چالشی، به ایجاد سنتی در مناطق مرزی خراسان منجر شد که تا عهد منغیت همواره در قالب جنگ، صلح، استقرار نیرو، تعدیات ترکتازانه و بهاسارتبردن سرحدنشینان ادامه داشت. در پی یافتن علل، مجموعهای از توسعه‌طلبی‌ها، منافع اقتصادی، سنتهای اجتماعی و بیکفایتیهای سیاسی را با پوششی به نام اختلافات مذهبی مییابیم که در عهد شیبانی و پس از آن اشترخانی، تفاوتها و فرازوفرودهایی داشته است. آنچه در این نوشتار با عنوان «اوضاع سرحدنشینان و شیعیان خراسانی در مناسبات سیاسی منغیتیان و قاجارها» مطالعه میشود، بر دوران پس از نادر و استقرار حکومت منغیتیان در ماوراءالنهر تمرکز دارد. پرسش اصلی پژوهش این است که در ادامة روند تاریخی مواجهة ایرانیان و ازبکان که موجب تنش در خراسان شده بود، اوضاع خراسانیان در عهد منغیتیان/قاجارها چگونه و تابع چه مؤلفههایی بود؟ پاسخ اولیه و مدعای ما این است که در مناسبات ازبکان با شیعیان خراسانیِ سرحدنشین و مهاجر، روندی از لشکرکشیها تا تعامل سیاسی با حکومت قاجار شکل گرفته که تابع اوضاع سیاسی و اجتماعی ماوراءالنهر، سیاستورزی دولت ایران، تحولات روز دنیای اسلام (جنبش اتحاد اسلام و مواجهة با استعمار)و شرایط اجتماعی خراسانیان مهاجر در ماوراءالنهر بوده است. 1 The challenging relations between Iran and Transoxiana from Safavid-Shi'bani era resulted in a tradition in the border areas of Khorasan and continued up to the Maghnits period through war, peace, deployment of military forces, predatory aggressions and taking the frontiersmen captive. Searching for the causes, several factors such as a set of developmental and economic interests, social traditions and political inadequacies with a covering of religious differences are recognizable that had several impacts along with ups and downs under the ruling years of Shibanid dynasty and then Ashtarkhanids. The present study has been conducted focusing on the period after Nader Shah was assassinated and the Manghit dynasty started to rule over a part of Transoxiana. The main question of the research is of how the situation of the people of Khorasan was under the ruling of Manghits during the reign of Qajar dynasty alongside the historical process of the mutual confrontations of Iranians and Uzbeks in the northeast and what factors affected it? The foremost answer and the claim is that there can be found a chain of incidents in relations between Uzbeks and Shiite frontiersmen of Khorasan and the immigrants such as military expeditions, political collaboration with the Qajar administration that was dependent on the political and social conditions of Transoxiana, the Iranian government policies, the changes occurred in the world of Islam (the Movement of Unity of Islam and Confrontation with Colonialism) and the social conditions of the Khorasanis who lived in Transoxiana as immigrants. 1 18 سیده فهیمه ابراهیمی seyede fahime ebrahimi استادیار گروه تاریخ دانشگاه علامه طباطبائی Iran sfebrahimi@atu.ac.ir The Manghits The Qajar Dynasty Transoxiana Shiites Khorasan اعتمادالسلطنه، تاریخ منتظم ناصری، تصحیح محمداسماعیل رضوانی، جلد3، تهران، دنیای کتاب، 1363الف.##ـــــــــــــ، الماثر والاثار، ویراستار ایرج افشار، جلد1، تهران، اساطیر، 1363ب.##ـــــــــــــ، اکسیر التواریخ، به اهتمام جمشید کیانفر، تهران، اساطیر، 1395.##امیر اردوش، محمدحسین، تأملی بر مسئلة وحدت اسلامی از دیرباز تا دیروز (با تکیه بر جنبش اتحاد اسلام)، تهران، مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، 1384.##بخارایی، شمس، تاریخ بخارا، خوقند، کاشغر (در شرح حکمرانی امیرحیدر در بخارا, محمدعلی‌خان در خوقند و جهانگیر خواجه در کاشغر)، تصحیح محمداکبر عشیق، تهران، میراث مکتوب، 1377.##بوستانی بخارایی، میرزاعبدالعظیم، تحفة شاهی، تصحیح نادره جلالی، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1388.##تکمیل همایون، ناصر، خوارزم، تهران، دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1383.##خورموجی، محمدجعفر، حقایق الاخبار ناصری، تصحیح حسین خدیوجم، تهران، زوار، 1344.##دانش، احمد، معیار التدین (نسخة سیریلیک)، تصحیح علیقل دیوانقولوف و نصرالله ذاکراف، دوشنبه، ایرگراف، 2010.##سامی، عبدالعظیم، تاریخ سلاطین منغیتیه، ترجمه و ایضاحات ل.م.پیفانوا، مسکو، آکادمی فنهای رس رس ، 1962.##سپهر، لسانالملک، ناسخ التواریخ، تهران، میرباقر تهرانی، 1273ق.##سفرنامة بخارا، تصحیح حسین زمانی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1373.##شمیم، علیاصغر، ایران در دورة سلطنت قاجار، تهران، ابن سینا، 1342.##زرگرینژاد، غلامحسین، تاریخ ایران در دورة قاجاریه؛ عصر آقامحمدخان، تهران، سمت، 1395.##زمانی، حسین، «قاجاریه و خانات خیوه و بخارا»، ایران شناخت، ش9، 222-247، تابستان 1377.##علیصوفی، علیرضا، صفدر لرستانی و آرزو رمضانی، «تاسیس انجمنهای خیریه و مدارس ایرانی در عشقآباد و تاشکند در دورة قاجار»، پژوهشهای تاریخی، سال پنجاهم، دورة جدید، سال ششم، ش2 (پیاپی 22)، 1-18، تابستان 1393.##کنستنکو، شرح آسیای مرکزی و انتشار سیویلیزاسیون روسی در آن، ترجمة مادروس داود خانف، تصحیح و تحشیة غلامحسین زرگرینژاد، تهران، مؤسسة تحقیقات و توسعة علوم انسانی، 1383.##فطرت، عبدالرئوف، مناظره، دوشنبه، دانشگاه ملی تاجیکستان، 1992.##فریزر، جیمز بیلی، سفرنامة معروف به سفر زمستانی، ترجمة منوچهر امیری، تهران، توس، 1364.##قاضیها، فاطمه، اسناد روابط ایران و روسیه از دورة ناصرالدین شاه تا سقوط قاجاریه، تهران، مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی، 1380##عینی، صدرالدین، تاریخ انقلاب فکری در بخارا، تهران، سروش، 1381.##غفوراف، باباجان، تاجیکان، دوشنبه، عرفان، 1997.##ماتوهیف، آ. م.، «تاریخچة حضور ایرانیان مهاجر در آسیای مرکزی در نیمة دوم سدة 19 و آغاز سدة 20»، ترجمة محسن شجاعی، مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، دورة اول، ش3، 117-150، زمستان 1371.##مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، جلد اوّل، تهران، زوار، 1384.##ملکم، سرجان، تاریخ ایران، ترجمة اسماعیل حیرت، تهران، دنیای کتاب، 1383.##واتسون، رابرت گرانت، تاریخ ایران از ابتدای قرن نوزدهم تا 1858، ترجمة وحید مازندرانی، تهران، امیرکبیر، 1348.##وامبری، آرمینیوس، تاریخ بخارا از کهنترین روزگار تاکنون، ترجمة سیدمحمود روحانی، تهران، سروش، 1380.##ـــــــــــــ، سیاحتنامة درویش دروغین در خانات آسیای میانه، ترجمة فتحعلیخواجه نوریان، تهران، علمی و فرهنگی، 1387.##هدایت، رضاقلیخان، روضة الصفای ناصری، جلد9، قم، کتابفروشی مرکزی، 1339.##ـــــــــــــ، سفارتنامة خوارزم، به کوشش علی حضوری، تهران، طهوری، 1356.##Ram, Rahul, politcs of central asia, London, curzon press, 1974.##

0 تحلیلی بر نگاه دوگانه و متناقض منابع عصر ساسانی دربارة اشکانیان (روایات ملی و تواریخ اسلامی) An Analysis of the Dual and Paradoxical View on the Parthians in the Sassanid Sources (National Narrations and Islamic Chronicles) https://jhss.ut.ac.ir/article_72910.html 10.22059/jhss.2019.269420.473053 0 خدای‌نامه‌ها حاصل جریان تاریخ‌نگاری قرون پایانی حکومت ساسانی هستند. هرچند اصل خدای‌نامه‌ها ازمیان‌رفته‌اند، امّا منابع برگرفته از آنها چون شاهنامه و تواریخ اسلامی دربردارندة نگاه و رویکرد خاص ساسانیان به اشکانیان است؛ بنابراین، مهمّ‌ّترین منابع برای دستیابی به متأخرترین گزارش‌های ساسانی دربارة تاریخ اشکانیان، نوشته‌های مورخان اسلامی سدة سوم تا پنجم هجری است که مطالب خود را از خدای‌نامه‌ها و دیگر نوشته‌های تاریخی ساسانیان متأخر گرفته‌اند. در این منابع، ساسانیان نگاه دوگانه و متناقضی به اشکانیان دارند؛ از یکسو، مطابق اندیشة سیاسی ایران باستان و سنت‌های شاهی، اشکانیان در سلسله انساب شاهان اسطوره‌ای ایران قرارمی‌گیرند که به علت دراختیارداشتن مرکزیت ایران، شایستگی تصاحب قدرت سیاسی را بهدستآورده بودند؛ از سوی دیگر، نوع حکومت و نگرش دینی آ‌نها در این منابع، موردنکوهش و مذمت قرارگرفته است. این در حالی است که مطابق شواهد و نشانه‌های بسیار، در قرون پایانی حکومت ساسانی، خاندان‌های مهمّ اشکانی به‌عنوان صاحب‌منصبان بلندپایة کشوری و لشکری حضور دارند و منشأ خدمات مهمّ قرارمی‌گیرند. پژوهش حاضر در پی آن است که با رویکردی توصیفی-تحلیلی به روایت‌های موجود، نگاه دوگانه و متناقض ساسانیان را دربارة اشکانیان تحلیل کند. نتایج نشان می‌دهد که جعل و تحریف وقایع تاریخ اشکانیان و خلق تضاد و تقابل شدید و اغراق‌آمیز میان ماهیت دو نظام حکومتی اشکانی و ساسانی در منابع تاریخنگارانة عصر ساسانی، معلول جریان تاریخ‌نگاری ساسانیان در قرون پایانی حکومتشان است. 1 Khwadāy-Nāmags are the result of the Sassanid Empire chronicling during the last centuries of their government. Although the genuine Khwadāy-Nāmags have been demolished, but the resources derived from them, such as the Shahnameh and the Islamic chronicles, show the Sassanid approach to the Parthians. So, to obtain the latest reports of the Sassanid era about the Parthians' history, it can be said that the most important sources are the works of Islamic historians who lived between the third to the fifth Hijri centuries and used the Khwadāy-Nāmags and other historical records produced in the mentioned era. The dual and paradoxical view of the Sasanians about the Parthians is distinguishable in these sources; on the one hand, according to the ancient Iranian political thoughts and the kingdom traditions, the Parthians stood in the genealogic dynasty of Iran's mythical kings, who had deserved to take the political power due to the possession of power in central Iran, and, the type of their government and their religious attitude have been criticized and denounced in these resources, on the other hand. According to many evidences, however, in the late centuries of the Sassanid rule, the famous Parthian families were among the high-ranking civil and military officials who provided important services. Through a descriptive-analytic approach to remaining narratives, the present study is to analyze the dual and paradoxical viewpoint of the Sassanians about the Parthians. The results show that the falsification and distortion of the Parthian history events and what can be recognized as an exaggerated and extreme confrontation between the natures of these governmental systems in Sassanian history are because of the chronicling manners the Sassanians used during the last centuries of their rule. 19 37 شهناز حجتی نجف ابادی Shahnaz Hojati Najafabadi استادیار گروه ایران‌شناسی و تاریخ دانشگاه میبد Iran hojati@meybod.ac.ir Sassanians Islamic Histories Khwadāy-Nāmag National Narratives Parthians ابناثیر، عزالدین، تاریخ الکامل، ترجمة سیدحسن روحانی، تهران، جلد اول، اساطیر، 1383.##ابنبلخی، ابوزید احمد، فارسنامه، تصحیح و تحشیة منصور رستگاری، شیراز، بنیاد فارسشناسی، 1384.##ابنمسکویه، احمد بن محمد رازی، تجارب الامم فی اخبار الملوک العرب و العجم، به کوشش رضا انزابی نژاد و یحیی کلانتری، مشهد، علمی و فرهنگی، 1376.## بلعمی، ابوعلی محمد بن محمد، تاریخ بلعمی، تصحیح ملک‌الشعرای بهار و محمد پروین گنابادی، تهران، هرمس، 1386.##بیرونی، ابوریحان، آثار الباقیة عن القرون الخالیة، ترجمة اکبر دانا سرشت، تهران، امیرکبیر، 1377.##پورداود، ابراهیم، یشتها، به کوشش ابراهیم فرهوشی، تهران، دانشگاه تهران، 1356.##تفضلی، احمد، تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام، تهران، سخن، 1378.##ثعالبی، ابومنصور عبدالملک، تاریخ ثعالبی (غرر اخبار ملوک الفرس و سیرهم، ترجمة محمد فضائلی، تهران، نقره، 1368.##جعفری دهقی، محمود، «تاریخ سیاسی اشکانیان»، تاریخ جامع ایران، جلد2، تهران، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، 265-370، 1394.## اصفهانی، ابوعبدالله حمزه، سنی ملوک الارض و الانبیاء (تاریخ پیامبران و شاهان)، ترجمة جعفر شعار، تهران، امیرکبیر، 1367.##خطیبی، ابوالفضل، «اشکانیان در حماسه ملی»، تاریخ جامع ایران، جلد2، تهران، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، 371-420، 1394.## دینکرد چهارم، آوانویسی، ترجمة واژه‌نامه، پژوهش مریم رضایی، تهران، علمی، 1393.## دینوری، ابوحنیفه، اخبارالطوال، چاپ هشتم، ترجمة محمود دامغانی، تهران، نی، 1366.##زرینکوب، روزبه، «خدای‌نامه»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد22، تهران، مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی، 1367.##ـــــــــــــ، «تاریخ سیاسی ساسانیان»، تاریخ جامع ایران، جلد2، تهران، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، 461-574، 1394.##زند بهمن یسن، تصحیح محمدتقی راشد محصل، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی،1370.##شهبازی، علیرضا شاپور، «خداینامه در متن یونانی»، پنجاهوپنج گفتار پژوهشی به یاد دکتر پرویز خانلری، به کوشش ایرج افشار، تهران، 579-586، 1376.## طبری، محمد بن جریر، تاریخ الرسل و الملوک، جلد2، چاپ دوم، ترجمة ابوالقاسم پاینده، تهران، اساطیر، 1362.## عهد اردشیر، پژوهنده عربی احسان عباس، ترجمة محمدعلی امام شوشتری، تهران، انجمن آثار ملی، 1348.##فردوسی، ابوالقاسم، شاهنامه، براساس شاهنامه چاپ مسکو و نسخة ژول مول به کوشش پروانه طاهری، تهران، شقایق، 1386.##فرنبغ دادگی، بندهشن،گزارنده مهرداد بهار، تهران، توس، 1385.##قزوینی، یحیی بن عبدالطیف، لب التواریخ، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1363.## کارنامه اردشیر بابکان، به اهتمام محمدجواد مشکور، چاپ دوم، تهران، دنیای کتاب، تهران، 1369.##کریستن سن، آرتور، کیانیان، ترجمة ذبیحاله صفا، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1336.##ـــــــــــــ، ایران در زمان ساسانیان، ترجمة رشید یاسمی، تهران، دنیای کتاب،1375.## گردیزی، ابوسعیدعبدالحی، زین الاخبار، تصحیح عبدالحی حبیبی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، 1347.##مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، چاپ چهارم، ترجمة ابوالقاسم پاینده، تهران، علمی و فرهنگی، 1374.##ـــــــــــــ، التنبیه و الاشراف، ترجمة ابوالقاسم پاینده، تهران، علمی و فرهنگی، 1349.##منهاج سراج، طبقات ناصری، چاپ سوم، کابل، بنیاد فرهنگی جهانداران غوری، 1391.## نامه تنسر به گشنسب، تصحیح مجتبی مینوی، تهران، خوارزمی، 1354.##یارشاطر، احسان، «تاریخ ملی ایران»، از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان؛ پژوهش دانشگاه کیمبریج، جلد3، گردآورنده احسان یارشاطر، ترجمة حسن انوشه، تهران، امیرکبیر، 1389.##یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ یعقوبی، چاپ نهم، ترجمة محمدابراهیم آیتی، تهران، علمی و فرهنگی، 1382.##Daryaee,T., “The Fall of the Sasanain Empire to thr Arab Muslims:From Two Centuries of Silence to Decline and Fall of the Sasanian Empire”, Journal of Persianate Studies 3, 239-254, 2010.##Gyselen,rRika, The Four Generals of the Sasanian empire: Some, sillographic evidence, vol.14 of conferenze,Rome, 2007.##Justinus,R, Epitome of Pompeius Trogsus Philippic histories,(44 Books) Translated by J.S,Watson, 1853.##Pourshariati, p. decline and fall of the sasanian empire the sasanian-parthian confedereacy and the arab conquest of iran,London newyork, 2008.##Shahbazi, A, SH, “ARSACIDS i. Origins,” Encyclopaedia Iranica, II/5, p. 525, available online at http://www.iranicaonline.org/articles/arsacids-i, 1985.##Strabo, the Geography of Strabo, Translated by Ernest Cary, Loeb Classical Library, Harward University, press, London, 1961.##

0 سازمان‎یابی شبه‎نظامیان حامی شاه در ایران؛ سازمان‎های فداییان شاه (1320ـ1336ش) Organizing of Iran's Shah Militia Supporters; the Fadāiyān-e Shāh Organizations (1941-1957) https://jhss.ut.ac.ir/article_72911.html 10.22059/jhss.2019.257600.472984 0 در دورۀ پهلوی دوم، شبه‌نظامیان حامی‌ شاه تحت‌عنوان «فداییان شاه» در برخی نقاط کشور تشکیل شدند که بهلحاظ شکل‌گیری، عملکرد، تشکیلات و ارتباط با حکومت، با گروه‌های مشابه حامی حکومت مانند اوباش شهری یا پارتیزان‌های موقتی، متفاوت بودند و در برخی حوادث ناشی از جنگ دوم جهانی و کودتای 28 مرداد 1332 از شاه و ارتش حمایت می‌کردند. مسئلۀ اصلی در اینجا مطالعۀ روند سازمان‎یابی چنین گروه‎های برخوردار از طبیعتی نسبتاً دائمی، در زمینۀ تاریخی و تأثیر عوامل نهادی است. برای دستیابی به یافته‌های توصیفی، به روش پژوهش‌های تاریخی، اطلاعات و داده‌های تاریخی از اسناد نظامی و دولتی، مصاحبه با برخی افراد مرتبط با شبه‌نظامیان و سایر منابع استخراج گردید و از این یافته‌ها برای ارائۀ یک طرح تفسیری استفاده شد. نتایج تحقیق حاکی از آن است که چنین سازمان‌هایی در ابتدا به‌ صورت پارتیزان‌های موقتی، در پی جنگ دوم جهانی به تقویت نیروهای دولتی شتافتند و پس از بحران آذربایجان، حکومت به آنان نوعی مشروعیت غیر رسمی بخشید و در دورۀ نخست‌وزیری مصدق، به تحریک ارتش و جناح تندرو، به سازماندهی و تشکیلات دست یافتند و پس از کودتا نیز حکومت از تجربۀ مرامی و تشکیلاتی این سازمان‌ها، به‌عنوان الگویی برای ایجاد یک سازمان شبه‌نظامی فراگیر استفاده کرد. 1 Under the title of “Fadāiyān-e Shāh”, some militia groups were formed in some regions of the country to support the Shah during the reign of Pahlavi II. These groups were different from the other similar groups of government supporters, such as urban thugs or temporary partisans, in terms of formation, function, organization and their relations with the government. The Fadāiyān-e Shāh supported the shah and the army in some of events caused by World War II and the coup of August 19, 1953. The main issue, here, is the study of organizing process of such groups with a relatively permanent nature in terms of history and the impact of institutional factors. To obtain descriptive findings, the historical data has been extracted from military and governmental documents, interviews with some individuals associated with militias and other sources, and they have been used in this study, through a historical method, to provide an interpretative plan. The results show that these organizations had initially tried to strengthen government forces in the form of temporary partisan groups at the beginning of the World War II and afterwards, and the government gave them an informal legitimacy after the crisis in Azerbaijan. They succeeded in achieving an organizational system through the provocation of the army and the radical wing, when Mosaddeqh was serving as Iran's prime minister. After the coup, the government used their ideological and organizational experiences as a model to create a comprehensive militia organization. 39 58 میلاد حیدری Milad Heidari دانشجوی دکتری تاریخ ایران دورة اسلامی دانشگاه شهید بهشتی Iran miladheidari1400@gmail.com کریم سلیمانی دهکردی Karim Soleimany Dehkordi دانشیار گروه تاریخ دانشگاه شهید بهشتی Iran soleimanyk@gmail.com Militias Fadākārān-e Āzarbāyejān Fadāiyān-e shāhanshāhi-ye Bandar-e Pahlavi Jān nesārān-e Rasht Fadāiyān-e Shāh va Mihan-e Tehrān Fadāiyān-e Shāh-e Jahrom Sāzmān-e Moqāvemat-e Melli آذرآبادگان، سالهای 1-4، ش 18، 20، 31، 35، 36، 86، 87، 90، 96، 99، 101، 121، 126 و 133، 1328-1332.##آذرمرد، سال 4، ش23، مرداد 1331.##آتش، سال 1، ش 55، 1325.##آریا بخشایش، یحیی، «رشت بین دو کودتا»، مطالعات تاریخی، ش3، تابستان 1383، 54 ـ91.##آزموده، حسین، «گفتگو با حسین آزموده»، گردآورنده حبیب لاجوردی، پروژۀ تاریخ شفاهی ایران دانشگاه هاروارد، جلد1، دانشگاه هاروارد، مرکز مطالعات خاورمیانه، 1984.##اختر آذربایجان، سالهای 1-2، ش1، 12 و 93، 1335-1336.##اس‍ن‍ادی‌ از اح‍زاب‌ س‍ی‍اس‍ی‌ در ای‍ران‌ (۱۳۲۰-۱۳۴۰ش‌)، ت‍ه‍ران‌، وزارت‌ ف‍ره‍ن‍گ‌ و ارش‍اد اس‍لام‍ی‌، ۱۳۷۹.##اشمیت، کارل، نظریۀ پارتیزان: حاشیه‌ای بر مفهوم امر سیاسی، ترجمۀ طاهر خدیو و مصطفی احمدزاده، تهران، فلات، 1396.## اطلاعات، سال 32، ش 9458 و9596، 1336-1337.##اطلاعیة سازمان مرکزی حزب خورشید، ش ۹۹۹/۳۳۱۱۷، سازمان اسناد ملی.##باقری بسطامی، عادل و کریم سلیمانی، «چگونگی تشکیل جمعیت فداکاران آذربایجان به رهبری محمّد دیهیم و رویکرد آن در قبال دولت ملی دکتر مصدق»، تاریخ اسلام و ایران، دورة جدید، ش22 (پیاپی 112)، تابستان 1393، ‌29ـ45.##بدرمنیر، سال 33، ش 3123، 1327.##بیانیۀ کمیته سازمان فداییان شاهنشاهی شهرستان بندر پهلوی، ش16552، مرکز اسناد ریاست جمهوری.##تاریخ سیستان‏، تصحیح ملک‌الشعراء بهار، تهران‏، پدیده خاور، 1366.##تشکیل سازمان دفاع غیرنظامی و سازمان مقاومت ملی، ش 23957/293، سازمان اسناد ملی.##تقی‌زاده، حسن، زن‍دگ‍ی‌ طوف‍ان‍ی‌: خ‍اطرات‌ س‍ی‍ّدح‍س‍ن‌ ت‍ق‍ی‌زاده‌، ب‍ه‌ک‍وش‍ش‌ ای‍رج‌ اف‍ش‍ار، ت‍ه‍ران‌، ع‍ل‍م‍ی‌‏‫، ۱۳۶۸.##تهران مصور، سال 5، ش 192، 1325.##جمعیت فدائیان شاه، ش 1959/293/98، سازمان اسناد ملی ایران.##جم، فریدون، «گفتگو با فریدون جم»، پروژۀ تاریخ شفاهی ایران دانشگاه هاروارد، جلد نهم، ، دانشگاه هاروارد، مرکز مطالعات خاورمیانه، 1981.##خاطرات شعبان جعفری، به کوشش هما سرشار، ت‍ه‍ران‌، ث‍ال‍ث‌‏‫، 1394.##داد، سال 11، ش 2747، 1332.##دستور جلوگیری از احزاب شاهدوست و فدائیان شاه در کشور، ش 1031/364/97، سازمان اسناد ملی.##دیهیم، محمد، خاطرات منتشرنشده، به‌کوشش حمید دیهیم، بیتا.##دیهیم، حمید (فرزند محمد دیهیم)، مصاحبۀ حضوری (با نویسندۀ مسئول)، تهران، 23/12/1396.##رسولی‌پور، مرتضی، «گزارش کامل ششمین نشست بررسی مطبوعات از شهریور 1320 تا بهمن 1357 با حضور دکتر انور خامهای و مرتضی کاشانی»، تاریخ معاصر ایران، سال 11، ش 41، بهار 1386.##زاده‌م‍ح‍م‍دی‌، م‍ج‍ت‍ب‍ی،‌ ل‍وم‍پ‍ن‌ه‍ا در س‍ی‍اس‍ت‌ ع‍ص‍ر پ‍ه‍ل‍وی‌ (۱۳۰۴ - ۱۳۴۲)، ت‍ه‍ران‌، ن‍ش‍ر م‍رک‍ز‏‫، ۱۳۸۵.##زهتابی، عبدالله (سردبیر آذرآبادگان/ عضو سازمان فداکاران آذربایجان)، مصاحبۀ حضوری (با نویسندۀ مسئول)، تبریز، 16/08/1397.##سپیدرود، سال 21، ش2، 1326.##سلیمانی، کریم، «سازمان کوک و جمعیت فداکاران آذربایجان، براساس اسناد نویافتة گارد شاهنشاهی»، مطالعات تاریخ فرهنگی، س2، ش5، پاییز 1389، ‌115ـ142.##سیاسی، علی‌اکبر، یک زندگی سیاسی: خاطرات دکتر علی‌اکبر سیاسی، تهران، ثالث، 1386.##شارق، احمد، ق‍س‍م‍ت‍ی‌ از م‍ش‍ک‍لات‌ س‍ی‍اس‍ی‌ پ‍ن‍ج‍اه‌ س‍ال‍ۀ‌ خ‍ان‍دان‌ ج‍ل‍ی‍ل‌ پ‍ه‍ل‍وی‌ در ای‍ران‌، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.##شیپور، دوره 2، ش 8، 1333.##طوفان، جلال، کودتای 28 مرداد 1328 و خانه به دوشی‌های من، شیراز، تخت جمشید، 1397.##طوفان جنوب، سال 1، ش 24،21 و 25، 1331-1332.##ع‍ظی‍م‍ی‌، ف‍خ‍رال‍دّی‍ن‌، ب‍ح‍ران‌ دم‍وک‍راس‍ی‌ در ای‍ران، ت‍رج‍م‍ۀ‌ ع‍ب‍دال‍رض‍ا ه‍وش‍ن‍گ‌ م‍ه‍دوی‌، ب‍ی‍ژن‌ ن‍وذری‌، ت‍ه‍ران‌، آس‍ی‍م‌‏‫، ۱۳۸۷.##ف‍اوس‍ت، ل‍وئ‍ی‍س‌، ای‍ران‌ و ج‍ن‍گ‌ س‍رد: ب‍ح‍ران‌ آذرب‍ای‍ج‍ان‌ (۱۳۲۴- ۱۳۲۵)، ت‍رج‍م‍ۀ ک‍اوه‌ ب‍ی‍ات‌، ت‍ه‍ران‌، وزارت‌ ام‍ور خ‍ارج‍ه‌، ۱۳۷3.##فرخ، مهدی، خ‍اطرات‌ س‍ی‍اس‍ی‌ فرخ‌ م‍ع‍ت‍ص‍م‌ال‍س‍ل‍طن‍ه‌، ت‍ه‍ران، جاویدان، بیتا.##فداییان شاه، مجموعه اسناد فهرستنشده، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات.##فرمان، سال 11، ش 503، 1332.##ق‍دی‍م‍ی‌، ذب‍ی‍ح‌ال‍ل‍ه،‌ ت‍اری‍خ‌ ب‍ی‍س‍ت‌وپ‍ن‍ج‌ س‍ال‍ۀ‌ ارت‍ش‌ ش‍اه‍ن‍ش‍اه‍ی‌ ای‍ران‌، تهران، مجلس، بی‌تا.##کسروى‏، احمد، تاریخ هیجدهسالۀ آذربایجان‏، تهران، امیرکبیر، 1383.##گزارش اوضاع اجتماعی بندر پهلوی، ش3487، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.##گزارش فعالیت احزاب سومکا، آریا و فداییان‌شاه، ش94ـ91ـ632، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.##گزارش فعالیت سازمان جان‌نثاران، ش 8684/293، سازمان اسناد ملی.##گیلانزمین، سال 1، ش1، 1328.##گیلانشهر، سال 3، ش81، 1327.##مذاکرات مجلس شورای ملی، ۲۰ آذر ۱۳۳۵، نشست ۴۱.##مشکاتی، شاهرخ (فرزند سالارمشکات)، مصاحبۀ حضوری (با نویسندۀ مسئول)، تهران، 26/07/1397.##مکاتبات سازمان نیروی مقاومت ملی، ش 111919/293، سازمان اسناد ملی ایران.##نفیسی، سعید، ت‍اری‍خ‌ م‍ع‍اص‍ر ای‍ران‌ از چ‍ه‍ارم‌ اس‍ف‍ن‍د م‍اه‌ ۱۲۹۹ ت‍ا ب‍ی‍س‍ت‌ و چ‍ه‍ارم‌ ش‍ه‍ری‍ورم‍اه‌ ۱۳۲۰، ب‍ا مقدمه‌ و ف‍ه‍رس‍ت‌ ع‍ل‍ی‌ زری‍ن‌ق‍ل‍م‌، بی‌جا، فروغی، 1345.##هدایت (مخبرالسّلطنه‏)، مهدیقلى، خاطرات و خطرات‏، تهران‏، زوار، 1385.##هور، سال 3، ش 2ـ18، مرداد 1324.##Bohmelt, T, and Clayton G., “Auxiliary Force Structure: Paramilitary Forces and Pro-Government Militias,” Comparative Political Studies, Vol. 51, Issue 2, 2017.##Carey, S. C., Mitchell, N. J., and Lowe, W., “States, the security sector, and the monopoly of violence: A new database on pro-government militias,” Peace Research, Vol. 50, Issue 2, 2013.##http://www.geocities.ws/cmeshkaty/Page5.htm (accessed Sep 9, 2018).##

0 تعیین مقدار جریب در دورة تیموری برپایة نسخة خطی مختصر در قواعد علم حساب و مساحت Determination of Acre During the Timurid Period On the Basis of a Short Manuscript Containing Rules in Account Science and Area Measurement https://jhss.ut.ac.ir/article_72912.html 10.22059/jhss.2019.255843.472967 0 مالیات ارضی یکی از مهمّ‌ترین اقسام مالیات و از اصلی‌ترین منابع درآمد حکومت‌های ایران در سده‌های میانه بوده‌است؛ به همین دلیل دیوانیان اهتمام ویژه به مساحی اراضی زیر کشت داشته‌اند. باتوجّه‌به اینکه شناخت آحاد پیمایش و اندازه‌گیری سطوح و مساحت می‌تواند شناخت ما را از وضعیت امور دیوانی و مملکت‌داری هر دوره افزایش دهد، پژوهش حاضر بر آن است که در ابتدا نسخة خطی مختصر در قواعد علم حساب و مساحت را که رساله‌ای در آموزش ریاضیات و مساحی و مربوط به نیمة قرن نهم هـ.ق است، معرفی کند و سپس با تدقیق در متن نسخه به این پرسش پاسخ دهد که واحدهای اندازه‌گیری سطوح و تعیین مساحت در دورة تیموری چه بوده‌اند و انتخاب این واحدها چه نسبتی با نوع دیوان‌سالاری تیموریان داشته‌است؟ همچنین براساس اطّلاعات نسخه، مقدار «جریب» را برپایة روش اندازه‌گیری متریک تعیین و ثابت کند که این مقدار، مستقل از متغیرهای دیگر ازجمله نوع کشت و آبیاری و بذر است.یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که واحدهای عمومی برای تعیین مساحت، «جریب شاهی» و «جریب دهقانی» بوده و همچنین در پیمایش سطوح از آحاد «ذراع»، «قبضه» و «اشل» استفاده می‌شده که نسبت مستقیمی با سیاست یکسان‌سازی آحاد و اوزان در عصر تیموریان داشته ‌است؛ همچنین نظریه محققانی مانند لمتون و هینتس که این مقدار را وابسته به نوع کشت و آبیاری دانسته‌اند، برای دورة تیموری نادرست است. 1 Land tax had been one of the most important tax categories and one of the main income sources for Iranian governments during the Middle Ages; therefore, surveying cultivated lands attracted the special attention of the rulers and court agents in that period. Since knowing the units of the survey and measuring the levels and area can increase one's understanding of each period's governmental and state affairs, the present study is initially to introduce a short manuscript containing rules in account science and area measurement firstly, a 15th century treatise on mathematics and geometric education, and then to answer following questions: "What were the units for measuring levels and determining the area during the Timurid period?", and, " What was the relationship between the selection of these measurement units and the Timurid bureaucracy?" And also, according to aforementioned manuscript information and on the basis of the metric measurement method, it has been tried in present study to determine the amount of "acre" and to prove that as a measurement unit it is independent of other variables, including the types of cultivating, irrigation and seed. The findings show that "the king acre" (Djarib-e-shahi) and "the peasant acre" (Djarib-e-dehqani) have been the general units used to survey area, and also other units such as "Dhira", "Qabda" and "Ashl", which were directly related to the Timurids ruling policy of uniformity of length and weight units, were used in land surveying. They also show that the theories of scholars such as Lambton and Hinz that this unit were determined, in Timurid period, upon the types of land cultivation or irrigation are not acceptable. 59 72 ابوذر خسروی abozar khosravi استادیار دانشگاه سلمان فارسی کازرون Iran khosravi_abozar@yahoo.com محمدمهدی پور‌محی‌آبادی Muhammad Mahdi Pour Mahi Abadi دانش‌آموختة کارشناسی ارشد تاریخ ایران بعد از اسلام دانشگاه تهران Iran mehdi.mahiabadi@ut.ac.ir Surveying Tools Mahmoud ibn Mohammad Heravi Hiwi Manuscript Rules in Account Science and Area Measurement Acre (Djarib) قرآن کریم، دمشق، ۱۴۲۵ق.##آقاجری، هاشم و توموکو شیمویاما، «رابطة دیانت و سیاست در جامعة سلجوقی تضاد اجتماعی و فرهنگی ایدئولوژی خواجه نظام الملک و خلافت عباسی»، تحقیقات تاریخ اجتماعی، سال پنجم، ش1، 83-100، بهار و تابستان ۱۳۹۴.##اسفزاری، معینالدین محمد زمچی، روضات الجنات فی اوصاف مدینه هرات، تصحیح سید محمد امام، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۳۸.##اشپولر، برتولد، تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی، ترجمة جواد فلاطوری و مریم میراحمدی، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۷۳.##پطروشفسکی، ایلیا پاولویچ، کشاورزی و مناسبات ارضی در ایران عهد مغول، ترجمة کریم کشاورز، تهران، ابوریحان، ۱۳۵۷.##تربتی، ابوطالب، تزوکات تیموری، تهران، کتابفروشی اسدی، ۱۳۴۲.##حافظ ابرو، عبدالله بن لطفالله، زبدة التواریخ، مصحح سید کمال حاج سیدجوادی، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۰.##دانش‌پژوه، محمدتقی، «موسیقی‌نامهها»، هنر و مردم، ش۱۵۱، 95-101، اردیبهشت ۱۳۵۴.##ـــــــــــــ و ایرج افشار، نسخه‌های خطی، نشریة کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۵۳.##درایتی، مصطفی، فهرست نسخههای خطی کتابخانة عمومی آیت الله گلپایگانی (قم)،نگارش علی صدرایی خوئی و ابوالفضل حافظیان بابلی، جلد 3 و 4، تهران، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی و مؤسسة فرهنگی-پژوهشی الجواد (مشهد)، 1388.##دوغلات، میرزامحمدحیدر، تاریخ رشیدی، محقق عباسقلی غفاری فرد، تهران، میراث مکتوب، ۱۳۸۳.##راوندی، مرتضی، تاریخ اجتماعی ایران، تهران، نگاه، ۱۳۸۲.##رشیدالدین فضل الله، تاریخ مبارک غازانی، به سعی و تصحیح کارل یال، لندن، بنیاد اوقاف گیب، ۱۹۴۰.##رفیعی، امیرتیمور، «سیری در اوضاع اقتصادی خراسان بزرگ در عهد تیموری»، تاریخ، سال دوم، ش 6، 61-84، پاییز ۱۳۸۶.##طباطبایی، سید جواد، درآمدی بر تاریخ اندیشة سیاسی در ایران، تهران، کویر، ۱۳۸۵.##طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ترجمة ابوالقاسم پاینده، تهران، اساطیر، ۱۳۷۵.##فاخوری، محمود و خوام، صلاحالدین، موسوعة وحدات القیاس العربیة الإسلامیة و ما یعادلها بالمقادیر الحدیثة: الأطوال، المساحات، الأوزان، المکاییل، بیروت، مکتبة لبنان ناشرون، ۲۰۰۲.##قربانی، ابوالقاسم، زندگینامة ریاضیدانان دورة اسلامی از سدة سوم تا یازدهم هـ.ق، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۷۵.##کرمرضایی، پریسا، فهرست نسخههای خطی کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران، تهران، کتابخانه مجلس شورای اسلامی، ۱۳۹۵.##کیا مازندرانی، عبدالله بن محمد، رسالة فلکیه در علم سیاقت (سعادتنامه)، نسخة خطی کتابخانة مجلس شورای اسلامی، ش۱۰-۶۹۴۰، ۸۷۱ق.##لمتون، آن کاترین سواینفورد، مالک و زارع در ایران، ترجمة منوچهر امیری، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۳.##محمدی ملایری، محمد، تاریخ و فرهنگ ایران در دوران انتقال از عصر ساسانی به عصر اسلامی، تهران، توس، ۱۳۷۹.##مستوفی، حمدالله، تاریخ گزیده، مصحح عبدالحسین نوایی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۴.##منزوی، احمد، فهرستوارة کتابهای فارسی، تهران، دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۸۶.##مهماننواز، محمود و قاسم شفیعی، «نقش مالیاتها در نظام مالی تیموریان»، راسخون، 1392،##https://rasekhoon.net/article.##نظامالملک، حسن بن علی، گزیده سیاست نامه (سیر الملوک)، گردآورنده جعفر شعار، تهران، قطره، ۱۳۹۲.##هروی هیوی، محمود بن محمد بن قوام قاضی والشتانی، مختصر در قواعد علم حساب و مساحت، نسخة خطی کتابخانة مجلس شورای اسلامی، ش۱۰-۲۹۹۰۷، ۸۳۹ق.##هوخندایک، یان.پ، «ریاضیات محض در تمدن اسلامی»، میراث علمی اسلام و ایران، ترجمة راضیه سادات موسوی، سال چهارم، ش2، 5-15، پاییز و زمستان ۱۳۹۴.##Dennett, daniel, Conversion and the Poll Tax in early Islam, Harvard historical monographs, 1950.##Hinz, Walther, Islamische Masse und gewichte, Leiden, Brill, 1970.##Mac Gregor, A.W & Gordon, A.G and Others, “Alpha Amylase in Developing Barley kernels” in Journal of Institue BREW, Canada, Maniloba, VOL 78, Pp: 174-179, 1972.##Rebstock, Ulrich, “Weights and measures in Islam” in Encyclopaedia of the history of science, technology, and medicine in non-Western cultures, Berlin, Springer, Pp:2255-2267, 2008.##Sýkorová A., Šárka E., Bubník Z., Schejbal M., Dostálek P. “Size distribution of barley kernels”. Czech J. Food Sci., 27: 249–258, 2009.##

0 پژوهشی بر سکه‌هایی شاخص از نصر بن ‌احمد سامانی (ضرب‌شده به سال 301ق در سمرقند)، با خوانشی نو از تاریخ سیاسی آن دوره A Study on Some Indicative Coins of Nasr Ibn Ahmad Samani (Minted in Samarghand, 913/4) Along with a New Reading of the Political History of that Period https://jhss.ut.ac.ir/article_72913.html 10.22059/jhss.2019.262464.473015 0 سال 301ق را باید سال پرمخاطرهای برای سامانیان دانست؛ زیرا پس از کشتهشدن احمد بن اسماعیل (295-301ق)، همزمان اسحاق بن احمد (301ق)، بزرگ خاندان سامانی و نصر بن احمد (301-331ق)، فرزند خردسال امیراحمد، به ادعای امارت برخاستند که درنهایت به نزاع و پیروزی نصر خردسال انجامید. ازآنجاییکه مطالب کتب تاریخی در این باره پراکنده و متفاوت است، علم سکهشناسی میتواند اطلاعات ارزشمندی را در اختیار پژوهشگران قراردهد؛ پس پایه و مایۀ اصلی این مقاله را دادههای سکهشناختی، بهویژه دو سکۀ شاخص از امیرنصر تشکیل میدهد که به تاریخ 301ق در شهر سمرقند ضرب شدهاند. این مقاله بر آن است تا علاوه بر معرفی این سکههای شاخص، به بازسازی و تعیین علل برخی از حوادث با همراهی دادههای سکهشناختی در کنار متون تاریخی بپردازد؛ درنتیجه مجهولات مهمّی نظیر هدف از ضرب این مسکوکات، ضارب سکهها و نگاه دستگاه خلافت عباسی را به مدعیان روشن، و معلوم میکند که هدف از ضرب این سکهها نشاندادن تثبیت قدرت نصر بر قلمرو سامانیان، بهویژه سمرقند بوده است؛ بهاحتمال، این مسکوکات را فاتح سمرقند، حمویه بن علی یا کارگزار تازۀ سمرقند، عمر بن نصر بن محمد بن اسماعیل (یا پسری از عمرو بن نصر بن احمد) ضرب کرده است و آخر اینکه خلیفه در ابتدا اسحاق را بر نصر ارجح دانسته و حکومت وی را تأیید کرده است. 1 The year 301 AH (913/4 AD) should be considered a dangerous year for the Samanids. Because, after Ahmad-ibn Ismail (295-301 AH) was murdered, a conflict and subsequently a battle happened between his eight-years-old son, Nasr-ibn Ahmad and his uncle Ishāq -ibn Ahmad who was, at that time, the doyen of Samanids, to take the throne which finally led to the victory of the little Nasr. Due to the dispersion and variety of the content of historical books, numismatics seem to be able to provide the researchers with valuable information. Therefore, the numismatic data especially what has gotten of two indicative coins of Nasr II, minted in 301 AH in Samarkand, is the main source of the present study. In addition to introducing the mentioned coins, it has been tried in present paper to analyze the causes of some of the events of this period using numismatic data and information has gathered out of historical texts. The attempts have been made to clarify some unknown matters such as the purposes were behind the minting of the coins, the one who had the coins being minted and the opinion of the Abbasid Caliphate on power claimers, and to make it clear that the coinage purpose was to indicate the consolidation of Nasr's power over the territory of the Samanids, particularly Samarkand. The results show that the coins had been likely minted by Hamooyat-ibn Ali (the conqueror of Samarkand), or by Omar-ibn Nasr-ibn Muhammad-ibn Ismail or even by one of ’Amr-ibn Nasr-ibn Ahmad’s son (the new governor of Samarkand), and finally the Caliph preferred initially Isaac to Nasr and confirmed his government. 73 92 ابراهیم رایگانی Ebrahim Raiygani استادیار گروه باستان‌شناسی دانشگاه نیشابور Iran raigani.khalefe@gmail.com محمدامین سعادت‌مهر Mohammad Amin Sa'adat Mehr دانشجوی کارشناسی‌ارشد گروه باستان‌شناسی دانشگاه نیشابور Iran ma.saadatmehr@gmail.com Numismatics The Samanids Samarkand Nasr ibn Ahmad؛ Ishāq ibn Ahmad ابناثیر، عزالدین ابوالحسن علی، تاریخکامل، ترجمۀ حمیدرضا آژیر، جلد10و11، طهران، اساطیر، 1382.##ابناسفندیار، بهاءالدین محمد، تاریخ طبرستان، تصحیح عباس اقبال آشتیانی، به کوشش محمد رمضانی، جلد1، طهران، کلالۀ خاور، 1320.##ابنتغریبردی، جمالالدین یوسف، النجوم الزاهرة فی ملوک مصر و القاهرة، تصحیح احمد زکی العدوی، جلد3، قاهره، الموسسة المصریة العامه، 1383ق.##ابنجوزی، ابوالفرج عبدالرحمن، المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم، تصحیح نعیم زرزور، تحقیق محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، جلد12،10و13، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1412ق.##ابنخلدون، ابوزید عبدالرحمن، العبر (تاریخ ابنخلدون)، ترجمۀ عبدالمحمد آیتی، جلد3، چاپ سوم، طهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1383.##ابنالعمادالحنبلی، شهابالدین عبدالحی، شذرات الذهب فی اخبار من ذهب، تصحیح عبدالقادر الارناووط و محمود الارناووط، جلد4، دمشق و بیروت، دار ابنکثیر، 1410ق.##ابنفندق، ابوالحسن علی، تاریخ بیهق، تصحیح احمد بهمنیار، طهران، دانش، 1317.##ابنالوردی، زینالدین عمر، تاریخ ابنالوردی (تتمة المختصر فی اخبار البشر)، جلد1، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1417ق.##ابوالفداء، عمادالدین اسماعیل، المختصر فی اخبار البشر، جلد2، قاهره، مطبعة الحسینیة المصریه، بیتا.##اصفهانی، ابوعبدالله حمزه، تاریخ پیامبران و شاهان (سنی ملوک و الارض و الانبیاء)، ترجمۀ جعفر شعار، طهران، بنیاد فرهنگ ایران، 1346.##البناکتی، فخرالدین داود، روضة الاولی الالباب فی معرفة التواریخ و الانساب (تاریخ بناکتی)، تصحیح جعفر شعار، طهران، انجمن آثار ملی، 1348.##بیهقی، ابوالفضل محمد، تاریخ بیهقی، تصحیح علیاکبر فیاض، به کوشش محمدجعفر یاحقی، چاپ چهارم، مشهد، دانشگاه فردوسی، 1383.##تاریخ سیستان، تصحیح محمدتقی بهار، به کوشش محمد رمضانی، طهران، کلالۀ خاور، 1314.##حاجیخلیفه، مصطفی، ترجمۀ تقویم التواریخ، تصحیح میرهاشم محدث، چاپ دوم، طهران، میراث مکتوب، 1384.##حاکم نیشابوری، ابوعبدالله محمد، تاریخ نیشابور، ترجمۀ محمد بن حسین خلیفۀ نیشابوری، تصحیح محمدرضا شفیعیکدکنی، طهران، آگه، 1375.##الحسینیالقزوینی، یحیی بن عبداللطیف، لب التواریخ، تصحیح سیدجلالالدین طهرانی، طهران، کلالۀ خاور، 1314.##حکیمیان، ابوالفتح، علویان طبرستان، چاپ دوم، طهران، الهام، 1368.##خواندمیر، غیاثالدین بن همامالدین، مآثر الملوک به ضمیمۀ خلاصة الاخبار و قانون همایونی، تصحیح میرهاشم محدث، طهران، مؤسسة خدمات فرهنگی رسا، 1372.##ـــــــــــــ، حبیب السیر فی اخبار افراد بشر، با مقدمۀ جلالالدین همایی، تصحیح محمد دبیرسیاقی، جلد2، چاپ چهارم، طهران، اساطیر، 1380.##الذهبی، شمسالدین محمد، تاریخ اسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، تصحیح عمر عبدالسلام تدمری، جلد20 و 23، بیروت، دارالکتاب العربی، 1412-1413ق.##رضایی باغبیدی، حسن، سکههایایراندردورۀاسلامیازآغازتابرآمدنسلجوقیان، طهران، سمت، 1393.##زامباور، ادوارد فون، معجم الانسابو الاسرات الحاکمة فی التاریخ الاسلامی، ترجمۀ زکی محمدحسنبک و همکاران، بیروت، دارالرائد العربی، 1400ق.##السمعانی، ابیسعد عبدالکریم، الانساب، تصحیح عبدالله عمر البارودی، جلد3، بیروت، دارالجنان، 1408ق.##الصفدی، صلاحالدین خلیل، الوافی بالوفیات، تصحیح احمد الارناووط و تزکی مصطفی، جلد6، بیروت، دار احیا التراث العربی، 1420ق.##طبری، ابوجعفر محمد، تاریخ طبری (تاریخ الرسل و الملوک)، ترجمۀ ابوالقاسم پاینده، جلد15، چاپ سوم، طهران، اساطیر، 1369.##العظیمیالحلبی، ابوعبدالله محمد، تاریخ حلب، تصحیح ابراهیم زعرور، دمشق، بینا، 1404ق.##علاءالدینی، بهرام، سکههای ایران از طاهریان تا خوارزمشاهیان، طهران، فرهنگسرای میردشتی، 1394.##العیون و الحدائق فی اخبار الحقائق، تصحیح عمر سعیدی، جلد4/1، دمشق، المعهد الفرنسی بدمشق للدراسات العربیه، 1391ق.##غفاری، احمد بن محمد، تاریخ نگارستان، تصحیح مرتضی مدرس گیلانی، طهران، حافظ، 1404ق.##ـــــــــــــ، تاریخ جهان آرا، تصحیح حسن نراقی، طهران، حافظ، 1343.##فصیحخوافی، احمد بن محمد، مجمل فصیحی، تصحیح سیدمحسن ناجینصرآبادی، جلد1و2، طهران، اساطیر، 1386.##قرطبی، عریب بن سعد، دنبالۀ تاریخ طبری، ترجمۀ ابوالقاسم پاینده، جلد16، چاپ سوم، طهران، اساطیر، 1369.##القلقشندی، ابیالعباس احمد، مآثر الانافة فی معالم الخلافة، تصحیح عبدالستار احمد فراج، جلد1، بیروت، عام الکتب، بیتا،##قوچانی، عبدالله، گنجینۀ سکههای نیشابور مکشوفه در شهر ری، طهران، پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی و گردشگری، 1383.##قهرمانی، ابوالفضل، «سکه، نشان قومیت و آزادگی (1)»، هنرومردم، دورة 8-9، ش 92، 21-35. 1349.##گردیزی، ابوسعید عبدالحی، زین الاخبار (تاریخ گردیزی)، تصحیح محمد قزوینی، طهران، کتابخانۀ ادب، 1315.##ـــــــــــــ، تاریخ گردیزی (زین الاخبار)، تصحیح عبدالحی حبیبی، طهران، دنیای کتاب، 1363.##مجدیالحسینی، مجدالدین محمد، زینتالمجالس، تصحیح احمد احمدی، طهران، سنایی، 1342.##مجملالتواریخوالقصص، تصحیح محمدتقی بهار، به کوشش محمد رمضانی، طهران، کلالۀ خاور، 1318.##مستوفی قزوینی، حمدالله، تاریخ گزیده، تصحیح عبدالحسین نوایی، طهران، امیرکبیر، 1339.##ـــــــــــــ، ظفرنامه (قسم احکامیه)، تصحیح روحانگیز کراچی، زیرنظر مهدی مداینی، جلد4، طهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1387.##مسعودی، ابوالحسن علی، مروج الذهب و معادن الجوهر، ترجمۀ ابوالقاسم پاینده، جلد2، طهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1347.##مسکویةالرازی، ابوعلی احمد، تجارب الامم و تعاقب الهمم، تصحیح ابوالقاسم امامی، جلد4 و 5، طهران، سروش، 1376-1377.##معینالفقراء، احمد بن محمود، تاریخ ملازاده (مزارات بخارا)، تصحیح احمد گلچینمعانی، طهران، ابن سینا، 1339.##منهاجسراججوزجانی، منهاجالدین عثمان، طبقات ناصری، تصحیح عبدالحی حبیبی، جلد1، چاپ دوم، کابل، انجمن تاریخ افغانستان، 1342.##میرخواند، محمد بن خاوندشاه، روضة الصفا فی سیرة الانبیاء و الملوک و الخلفاء، تصحیح جمشید کیانفر، جلد6، طهران، اساطیر، 1380.##ناطقبالحق، ابوطالب یحیی، الافادة فی تاریخ الائمة السادة، تصحیح محمدکاظم رحمتی، طهران، میراث مکتوب، 1387.##النرشخی، ابوبکر محمد، تاریخ بخارا، ترجمۀ ابونصر احمد بن محمد، تلخیص محمد بن زفر، تصحیح محمدتقی مدرسرضوی، طهران، سنایی، 1317.##النسفی، نجمالدین عمر، القند فی ذکر علماء سمرقند، تصحیح یوسف الهادی، طهران، میراث مکتوب، 1378.##النویری، شهابالدین احمد، نهایة الارب فی فنون الادب، تصحیح عبدالمجید ترحینی، جلد25، بیروت، دارالکتب علمیه، 1424ق.##هدایت، رضاقلیخان، فهرس التواریخ، تصحیح عبدالحسین نوایی و میرهاشم محدث، طهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1373.##هروی، جواد، تاریخ سامانیان (عصر طلایی ایران بعد از اسلام)، طهران، امیرکبیر، 1380.##الهمذانی، ابوالحسن محمد، تکملةتاریخالطبری، تصحیح البرت یوسف کنعان، بیروت، الکاثولیکیه، 1377.##هینتس، والتر، اوزان و مقیاسها در فرهنگ اسلامی، ترجمۀ غلامرضا ورهرام، طهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1368.##Album, S., Checklist of Islamic Coins, Third Edition, Santa Rosa, Stephen Album Rare Coins, 2011.##Bernardi, G., Arabic Gold Coins, Cropous I, Stockholm, EUT, 2010.##Fedorov, M., “Farghana under the Samanids (According to the Data of Numismatics)”, Iran, vol. 42, pp. 119-129, 2004.##Ibn Zafir al-Azdi, Abu al-Hasan Ali, “Akhbar al-Duwal al-Islamiyya”, The Political History of the Samanid State, By W. L. Treadwell, (Ph. D. diss., University of Oxford), pp. 333-352, 1991.##Morton & Eden LTD, Important Coins of the Islamic World, Catalogue no. 63, London, Morton & Eden LTD, 22 April 2013.##Shams Eshragh, A., Silver Coinage of the Caliphs, Second Edition, London, Spink & Son LTD, 2010.##Добровольский, И. Г., “Фельсы саманида Асада ибн Ахмада”, Труды Государсмвенного Эрмитажа, том ІХ: Нумизматика 3, Ленинград, pp.87-88, 1967.##http://db.stevealbum.com/php/rarity.php.##https://www.davidmus.dk/en/collections/islamic/dynasties/samanids/geography.##

0 واکاوی تشکیلات قضایی حکومت قراختاییان کرمان Analysis of the Judiciary Organization of the Qara-Khitai Government of Kerman https://jhss.ut.ac.ir/article_72914.html 10.22059/jhss.2019.264357.473026 0 تشکیلات قضایی همواره یکی از وجوه مهم نظام اداری حکومتها بهشمارمیرود و تمامی حکام، به دیوان قضا و قضاتی نیازمندند که بتوانند در زدودن عوامل فساد به آنها یاری رسانده، عدل و داد را اقامه کنند. حکومت قراختاییان کرمان نیز از این مهمّ مستثنی نبوده و ازهمینرو، هدف پژوهش حاضر آن است تا ضمن بررسی اهمیّت و جایگاه منصب قضاوت و کارکردهای قضات نزد قراختاییان کرمان، نحوۀ کار دیوان قضا در دوران حکومت مذکور را واکاوی کند و در پایان نیز مشهورترین قضات کرمان را که همزمان با حکومت قراختاییان به قضاوت مشغول بودهاند، معرفی کند. در همین راستا پرسش اصلی نوشتار حاضر عبارت است از اینکه تشکیلات قضایی کرمانِ عصرِ قراختاییان چگونه بوده و مهمترین قضات عصر قراختایی چه کسانی بودهاند؟ نوشتار حاضر براساس ماهیت، از نوع تحقیقات توصیفی- تحلیلی و تکنیک گردآوری اطلاعات آن نیز کتابخانهای است. یافتههای پژوهش دلالت بر آن دارد که قضات عهد قراختاییِ کرمان علاوه بر وظیفۀ دادرسی، فعالیتهای مهمّ و متفاوت دیگری نیز داشتهاند. دیگر آنکه همزمان با عهد قراختایی در کرمان، دیوان یارغو و دیوان مظالم وجود داشته و در حکم نهایی علاوه بر نظر قضات، رأی حاکم قراختایی و حتی در مواردی دستور ایلخانان مغولِ همزمان با قراختاییان، اثرگذار بوده است. 1 The judiciary has been always considered as one of the important aspects of the administrative systems of the governments, and all rulers need the Court of Justice and judges who can help them to eliminate the causes of corruption and to establish justice. The Qara-Khitai government of Kerman province cannot be considered as an exception. So, it has been tried, in present paper, to study the importance and the position of their judiciary system and the function of judges for Qara-Khitai government in Kerman to show how the Supreme Court worked during their period, and finally to introduce the most famous judges who interpreted and applied laws when Qara-Khitais were ruling in Kerman. In this regard, the main questions are: "How was judiciary organization of Kerman in the era of Qara-Khitai government?", and "Who were the most important judges of this period?" The present study has been conducted through a descriptive-analytic method on the basis of library documents. The results show that the judges held some other different and important responsibilities in addition to the task of judgment during the reign of Qara-Khitai dynasty. The other issue was that along with the Qara-Khitai's judiciary system, there were other judicial systems in Kerman such as Yarghu Court (Divan-e Yarghu) and public prosecutor's office (Divan-e Mazalem), and also, the Qara-Khitai rulers' opinion and, even in some cases, the orders of ruling Mongol Ilkhan could be effective on the final judgments. 93 111 جمشید روستا jamshid roosta استادیار گروه تاریخ دانشگاه شهید باهنر کرمان Iran jamshidroosta@yahoo.com سحر پورمهدی‌زاده Sahar Pormehdizadeh دانش‌آموختة کارشناسی‌ارشد تاریخ ایران اسلامی دانشگاه شهید باهنر کرمان Iran pormehdezadeh@yahoo.com Judiciary Organization Court of Justice Judges Qara-Khitai Dynasty Kerman آیتی، عبدالمحمد، تحریر تاریخ وصاف، تهران، موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، تهران، 1372.##ابنخلدون، عبدالرحمن، مقدمه، ترجمة پروین گنابادی، جلد1، چاپ چهارم، تهران، علمی و فرهنگی، 1362.##اشپولر، برتولد، تاریخ مغول در ایران ، ترجمة محمود میرآفتاب، چاپ پنجم، تهران، علمی و فرهنگی، 1374.##اقبال آشتیانی، عباس، تاریخ مغول، تهران، امیرکبیر، 1379.##انصافپور، غلامرضا، ساخت دولت در ایران از اسلام تا یورش مغول، جلد2، تهران، امیرکبیر، 2536.##بارتولد، واسیلی ولادیمیرویج، ترکستان نامه در عهد مغول، ترجمة کریم کشاورز، جلد1، تهران، آگاه، 1366.##بیانی، شیرین، مغولان و حکومت ایلخانی در ایران، تهران، سمت، 1388.##تاریخ شاهی قراختاییان کرمان، تصحیح باستانی پاریزی، تهران، علم، 1390.##ترکمنیآذر، پروین، «نقش هوشمندی و تدبیر سیاسی حکومتگران در ایجاد امنیت و توسعۀ جامعه (مطالعه موردی حکومت ترکان خاتون قراختایی در کرمان)»، جستارهای تاریخی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی ، دورة اوّل، ش 1، 1-20، 1389.##حافظ ابرو، شهابالدین عبدالله خوافی، جغرافیای حافظ ابرو مشتمل بر جغرافیای کرمان و هرموز، تصحیح صادق سجادی، جلد 3 ، تهران، دفتر میراث مکتوب، 1378.##حجتی کرمانی، علی، سیر قضاوت در ادوار مختلف تاریخ، تهران، مشعل دانشجو، 1369.##خوافی، احمدبن محمد، مجمل فصیحی، به تصحیح محمود فرخ، جلد1، بیجا، باستان، 1340.##خواندمیر، غیاثالدین، حبیب السیر، تصحیح دبیر سیاقی، جلد 3 ، چاپ دوم، تهران، خیام، 1353.##خیراندیش، عبدالرسول، «اوقاف قراختاییان کرمان (نمونهای از اقدامات وقفی فرمانروایان زن در تاریخ ایران»، وقف میراث جاویدان، ش 29، 25-32، 1379.##دهخدا، علیاکبر، لغت نامه، زیرنظر محمد معین و سیدجعفر شهیدی، چاپ دوم، تهران، دانشگاه تهران، 1377.##رحمتی، محمدرضا و فاطمه نجفی، «بررسی دیوان سالاری ایلخانان با تکیه بر تشکیلات قضایی»، تاریخنامه خوارزمی، سال سوم، ش 9، 72-91، 1394.##رضوی، سید ابوالفضل، شهر، سیاست و اقتصاد در عهد ایلخانان، تهران، امیرکبیر، 1390.##روستا، جمشید، «ایلچیان قراختایی در دربار خوارزمشاهیان؛ زمینههای تأسیس سلسلة قراختاییان کرمان»، تاریخ ایران، ش 5/70، 73-102، 1391.##شبانکارهای، محمد بن علی، مجمع الانساب، تصحیح میرهاشم محدث، تهران، امیرکبیر، 1363.##شیرازی، عیسی بن جنید، تذکرۀ هزار مزار، تصحیح نورانی وصال، شیراز، کتابخانۀ احمدی، 1364.##ضیائی، عباس، «قراختاییان کرمان»، مطالعات ایرانی، ش8، 107- 138، 1384.##گابریل، آلفونس، مارکوپولو در ایران، ترجمة پرویز رجبی، تهران، اساطیر، 1381.##لمبتون، آن، تداوم و تحول در تاریخ میانه ایران، ترجمة یعقوب آژند، تهران، نشر نی، 1372.##لین، جورج، ایران در اوایل عهد ایلخانان (رنسانس ایرانی)، ترجمة سیدابوالفضل رضوی، تهران، امیرکبیر، 1389.##محمدی گیلانی، محمد، قضا و قضاوت در اسلام، با مقدمة حسین انصاریان، تهران، عرفان، بیتا.##مستوفی قزوینی، حمدالله، نزهتالقلوب، به اهتمام گای لسترنج، جلد3، تهران، امیرکبیر، 1362 .##منشی کرمانی، ناصرالدین،سمطالعلی للحضره العلیا، تصحیح عباس اقبال، تهران، اساطیر، 1362.##ـــــــــــــ،سمط العلی للحضره العلیا، تصحیح و پژوهش مریم میرشمسی، تهران، دکتر محمود افشار با همکاری سخن، 1394.##نوری، جعفر، علیاکبر کجباف و فریدون الهیاری، «محکمۀ یارغو؛ پژوهشی در باب محکمۀ قضایی ایلخانان مغول»، تاریخ اسلام و ایران دانشگاه الزهرا، سال بیستوچهارم، دورة جدید، ش 24، 139-157، 1393.##وزیری، احمدعلیخان، تاریخ کرمان، تصحیح باستانی پاریزی، جلد1، چاپ چهارم، تهران، علمی، 1375.##وصافالحضره شیرازی، شهابالدین عبدالله، تاریخ وصّاف تجزیة الامصار و تزجیة الاعصار، به اهتمام محمد مهدوی اصفهانی، بمبئی، بینا، 1338.##همت کرمانی، محمود، تاریخ مفصل کرمان، کرمان، گلی، 1378.##همدانی، رشیدالدین فضلالله، جامع التواریخ، تصحیح محمد روشن و مصطفی موسوی، جلد 2، تهران، البرز، 1373.##

0 سیمای اجتماعی خراسان عصر مشروطه در آیینة روزنامة خورشید Reflection of Khorasan's Social Status during Constitutional Period in the Khorshid Newspaper https://jhss.ut.ac.ir/article_72915.html 10.22059/jhss.2019.252810.472947 0 در مقالة حاضر با تکیه بر محتوای یک روزنامة محلی، تلاش شده است ابعادی از حیات اجتماعی خراسان در آستانة انقلاب مشروطه واکاوی شود. برایناساس، کوشش می‌شود محتوای روزنامة خورشید در کانون بررسی فراگیری در زمینة تاریخی موضوع قرارگیرد و به این پرسش پاسخ داده شود که فضای اجتماعی خراسان درگیر کدام مسائل و بحران‌های اجتماعی بود و مردم چه درکی از مفهوم مشروطیت و اهداف آن داشتند؟ بررسی روزنامه نشان می‌دهد که متأثر از سپهر سیاسی کشور و وضعیت مشروطه، دو مقطع در این روزنامه قابلتشخیص است؛ در مقطع نخست، گردانندگان روزنامه با تمرکز بر دشواری‌های اجتماعی در زمینة نبود عدلیة کارآمد، عملکرد حکام و سیطرة دستگاه عریض زیرمجموعة آنها بر زندگی مردم، وضعیت زنان و کودکان و مسائل بهداشتی-پزشکی، درصددند مطالبات مردم را از نظام نو برآورده کنند و از گرانی بار استبداد سنتی بر دوش مردم بکاهند. در مقطع دوم، ایجاد بحران در برابر مشروطه و نهاد نوپای مجلس و درنهایت چیرگی نظام کهن و تثبیت کودتای محمدعلی‌شاه مانعی جدی در برقراری شرایطی برای کاهش دشواری‌های اجتماعی از طریق انجمن ایالتی و بهصورت مشخص خورشید قرار داد. هراس از تنگناهای بیشتر سیاسی، چیرگی نظام کهن و تسلط بیگانگان بر ایران به خراسان هم تسری یافت و ضرورت تقویت و انسجام ارتش برای حفظ امنیت آن ایالت به گفتمان مسلط روزنامه تبدیل شد. 1 Based on the contents of Khorshid, an old local newspaper printed in Khorasan, northeastern of Iran, it has been tried, in present study, to examine various aspects of the social life in this area on the eve of the Constitutional Revolution. Accordingly, its content has been at the heart of a comprehensive review from the point of a historical view to answer the questions that in what social issues and crises the people of Khorasan were involved at that time, and what their conception of constitutionalism and its goals was. The results show that, affected by the political sphere and the situation of the country during the Constitutional Revolution, two issues are recognizable. Firstly, the newspaper's managers attempted to make the demands of the people highlighted, against the newly-formed political system and to reduce the burden of traditional tyranny on the people, focusing on social deficiencies such as: the absence of an efficient judicial system, poor performances of the rulers and the heavy domination of their ineffective ruling system on people, the situation of women and children, and the unfortunate health condition; and secondly, the crisis created against the Constitutionalism and newly established parliament and, ultimately, the dominance of the long standing political regime and the consolidation of the Mohammad Ali Shah's coup acted as serious obstacles against a state-owned association and, specifically, the Khorshid newspaper to reduce social deficiencies. The fear of more political constraints, the dominance of the ancient system and the domination of foreigners on Iran were also expanded to Khorasan, and through a pervasive discourse the newspaper began to propagate the need to strengthen and consolidate the army to protect the country. 113 132 توران طولابی Tooran Toolabi استادیار گروه تاریخ دانشگاه لرستان Iran toolabi.t@lu.ac.ir Social History Khorasan Journalism Constitutionalism The Khorshid Newspaper آدمیت، فریدون، امیرکبیر و ایران، خوارزمی، تهران، چاپ دوم، 1362.##اکبری، محمدعلی، چالش‌های عصر مدرن در ایران عهد قاجار، روزنامة ایران، تهران، 1384.##اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامة خاطرات، به کوشش ایرج افشار، امیرکبیر، تهران، 1385.##الهی، حسین، روزنامه‌ها و روزنامه‌نگاری در خراسان، دانشگاه فردوسی، مشهد، 1378.##امین‌لشکر، میرزاقهرمان، روزنامة سفر خراسان، به کوشش ایرج افشار و محمدرسول دریاگشت، تهران، اساطیر، 1374.##انتخابی، نادر، ناسیونالیسم و تجدد در ایران و ترکیه، تهران، نگاره آفتاب، 1390.##بامداد، مهدی، شرح حال رجال ایران در قرن 12 و 13 و 14 هجری، تهران، زوّار، 1371.##برجسته، سحر و همکاران، سلامت، بهداشت و زیبایی در عصر قاجار، ترجمة مسعود کثیری، تهران، امیرکبیر، 1393.##برزین، مسعود، شناسنامة مطبوعات ایران از 1275 تا 1357 شمسی، تهران، بهجت، 1371.##بهار (ملک‌الشعراء)، محمدتقی، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، چاپ ششم، تهران، امیرکبیر، 1380.##تاریخ طب و طبابت در ایران (از عهد قاجار تا پایان عصر رضاشاه)، به کوشش محسن روستایی، جلد اوّل، تهران، سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1382.##«ترقی خراسانیان»، روح‌القدس، ش 28، 17 جمادی‌الاول 1326.##تعداد نفوس ارض اقدس، نسخة خطی، ش 2231، کتابخانه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.##جلالی، غلامرضا، «نهضت مشروطه و سرنوشت سه رویکرد سیاسی علمای مشهد»، حوزه، دورة20، ش 115، 149-215، بهار 1382.##ـــــــــــــ، تقویم تاریخ خراسان (از مشروطیت تا انقلاب اسلامی)، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1377.##حبل‌المتین، سال 5، ش 42، 1315.##حسن‌آبادی، ابوالفضل، «تاریخ انقلاب خراسان و بنای مشروطیت: نقد و بررسی یک نسخه منظوم از مشروطه خراسان»، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، 68-75، خرداد و تیر و مرداد 1385.##خارابی، فاروق، انجمن‌های عصر مشروطه، تهران، مؤسسة تحقیقات علوم انسانی، 1386.##خورشید، سال اول، 1325، ش 1-120، تهران، دانشگاه تهران، 1384.##دالمانی، هانری رنه، سفرنامه از خراسان تا بختیاری، ترجمة فره‌وشی، تهران، امیرکبیر، 1335.##رابینو، ه.ل، مشروطة گیلان به انضمام وقایع مشهد در 1330ه.ق:1912، به کوشش محمد روشن، رشت، چاپخانة حیدری، 1352.##سایکس، سر پرسی، تاریخ ایران، ترجمة سیدمحمدتقی فخر داعی گیلانی، تهران، دنیای کتاب، 1380.##سپهر (ملک‌المورخین)، عبدالحسین‌خان، یادداشتهای ملک‌المورخین و مرآت‌الوقایع مظفری، تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران، زرین، 1368.##عین‌السلطنه، قهرمان‌میرزا سالور، روزنامه خاطرات، به کوشش ایرج افشار و مسعود سالور، جلد1، تهران، اساطیر، 1374.##شهوازی، ستار، راهنمای مطبوعات خراسان از آغاز تا امروز (1279-1382)، مشهد، بانک الست، 1383الف.##ـــــــــــــ، نام‌ها و نامه‌ها؛ روزنامه‌ها و روزنامه‌نگاران خراسان در دورة قاجار، مشهد، ایوار، 1383ب.##شیل، لیدی مری، خاطرات لیدی شیل، ترجمة حسین ابوترابیان، تهران، نشر نو، 1362.##صدر هاشمی، محمد، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان، کمال، 1364.##عیسوی، چارلز، تاریخ اقتصادی ایران (عصر قاجار، 1332-1215 ه.ق)، ترجمة یعقوب آژند، تهران، گستره، 1362.##فلور، ویلم، سلامت مردم در ایران دورة قاجار، بوشهر، دانشگاه علوم پزشکی و درمانی، 1386.##قاسمی، سیدفرید، راهنمای مطبوعات ایران عصر قاجار (1253ق/ 1215ش-1304 ش)، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1372.##کاظم‌زاده، فیروز، روس و انگلیس در ایران 1876-1؛ پژوهشی دربارة امپریالیسم، چاپ دوم، تهران، انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، 1371.##کرزن، جرج.ن، ایران و قضیة ایران، ترجمة غلامعلی وحید مازندرانی، جلد1، چاپ چهارم، تهران، علمی و فرهنگی، 1373.##کرونین، استفانی، ارتش و تشکیل حکومت پهلوی در ایران، ترجمة غلامرضا علی‌بابایی، تهران، خجسته، 1377.##کسروی، احمد، تاریخ مشروطة ایران، تهران، امیرکبیر، 1378.##کوکب درّی، ش دهم، 6 ربیع‌الثانی 1326.##گلبن، محمد، «خراسان، مهم‌ترین روزنامة خراسان در انقلاب مشروطه»، بخارا، ش65، 588-597، فروردین و اردیبهشت 1387.##مجلس، ش 112، غره جمادی‌الاول 1325.##مدرس رضوی، محمدتقی و همکاران، مشهد در آغاز قرن چهاردهم خورشیدی مشهور به گزارش مکتب شاهپور، به تصحیح مهدی سید، مشهد، آهنگ قلم، 1386.##مذاکرات مجلس اوّل، توسعة سیاسی ایران در ورطة سیاست بین‌الملل، به کوشش غلامحسین میرزاصالح، تهران، مازیار، 1384.##متولی حقیقی، یوسف، تاریخچه آموزش و پرورش نوین خراسان از آغاز تا انقلاب اسلامی، مشهد، مرندیز، 1383.##میرزاسراج‌الدین، حاجی عبدالرئوف، سفرنامة تحف اهل بخارا، با مقدّمة محمد اسدیان، تهران، بوعلی، 1369.##نجف‌زاده، علی، گروه‌های مهاجر به مشهد از صفویه تاکنون، مشهد، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، 1392.##نجفی اصفهانی، حاج‌آقا نورالله، «مکالمات مقیم و مسافر»، رسایل مشروطیت (مشروطه به روایت موافقان و مخالفان)، غلامحسین زرگری‌نژاد، چاپ دوم، تهران، مؤسسة تحقیقات و توسعه علوم انسانی، 1390.##نجم‌آبادی، افسانه، حکایت دختران قوچان، ازیادرفته‌های انقلاب مشروطه، سوئد، باران، 1995.##وزارت امور خارجه انگلستان، کتاب آبی، به کوشش احمد بشیری، جلد 3، تهران، نشر نو، 1363.##یزدانی، سهراب، کودتاهای ایران، تهران، ماهی، 1396.##ـــــــــــــ، مجاهدان مشروطه، تهران، نی، 1389.##

0 ناکارآمدی سرشماری عمومی سال 1335ش در احصاء بیکاری؛ نمونه‌ای از نسبت آمارهای اقتصادی با امر واقع تاریخی Inefficiency of the 1956 General Census to Recognize Unemployment An Example of the Ratio of Economic Statistics to Historical Reality https://jhss.ut.ac.ir/article_72916.html 10.22059/jhss.2019.233282.472815 0 از سال 1335ش تاکنون، سرشماریهای ادواری عمومیِ نفوسِ جمعیت کشور، اصلی‌ترین منبع رسمی است که در آن آمار بیکاران کشور احصاء میشود. براساس نتایج سرشماری 1335ش، جامعۀ ایران در آن زمان در وضعیت اشتغال کامل قرارداشت. این در حالی بود که در دهههای 1320 و 1330ش، از سویی سرمایهگذاریهای عمرانی به بخشهای غیرمولد یا دیربازده سوق یافته بود و از سوی دیگر، جمعیت روستایی که اکثریت جمعیت آن زمان کشور را تشکیل میداد، از منابع و امکانات تولیدی روستاها پیشی گرفته بود؛ ازاین‌رو، بخش زیادی از جمعیت فعال کشور بهصورت آشکار و پنهان با مشکل بیکاری روبهرو بود؛ بنابراین، پرسش پژوهش حاضر این است که چرا سرشماری سال 1335ش از بازنمایی این بیکاری ناتوان بوده است؟ مدعای نوشتۀ حاضر این است که دستهبندی و مقولاتی که برپایۀ آنها در این سرشماری به آمارگیری و احصاء بیکاران پرداخته ‌شده است، موجب مخدوششدن آمار بیکاری و پنهانشدن آن میشد؛ زیرا این دستهبندی و مقولات، برگرفته از تقسیم‌بندی نیروی کار برپایۀ کار مزدی بود، حال‌ آنکه در جامعة آن زمان، کار رعیتی بر دیگر اشکال کار غلبه داشت. برایناساس، نخست، چگونگی بازنمایی بیکاری در سرشماری یادشده شرح داده میشود و سپس، شیوۀ بهره‌برداری از زمین پیش از اصلاحات ارضی بررسی خواهد شد تا در آخر بتوان نشان داد که آمار بیکاری در سرشماری مذکور، به چه طریقی به شمارش نیامده و پنهان مانده بود. 1 Since 1956, the results of the periodic general census have been the main official sources of statistics for the unemployed population. Based on the results of the census, the Iranian society was in a full employment situation in 1956. This is while the development investments had led to non-productive or inefficient sectors of the country in the 1940s and the 1950s, on the one hand, and the rural population which was the majority at that time had overtaken the sources and the production facilities of the villages, on the other hand. Hence, a large part of the active population of the country was faced to apparent and hidden unemployment. So, the research question is why the 1956 Iranian general census was unable to show the rate of this unemployment? And the claim is that the categorization or classification which the census of unemployed people had been implemented on made the statistics altered or concealed. This type of classification of the workforce were based on wage labor, whereas in Iranian society at that time, peasantry (raʿīyatī) prevailed over the other forms of laboring. Accordingly, the quality of unemployment representation is initially discussed in the mentioned census, and then, the method through which the agricultural land were being utilized before the land reform will be examined to show how the unemployment figures remained hidden or were not counted in the 1956 general census. 133 152 محمدجواد عبدالهی Mohammad-Javad Abdollahi دانش‌آموختة دکتری تاریخ ایران اسلامی دانشگاه تهران Iran mj.abddi@gmail.com Economic Statistics Utilization Peasantry (raʿīyatī) Wage Labor Unemployment General Census of 1956 آیرملو، رضا، «مهاجرت از روستاها به شهرها در ایران»، پژوهشهای فلسفی، ش133، 79-116، 1363.##ادارۀ آمارشناسی کشاورزی، آمارگیری کشاورزی کشور سال 1339؛ گزارش خلاصة نتایج آمارگیری کشاورزی کل کشور، جلد پانزدهم، تهران، وزارت کشور، 1339.##ادارۀ کل آمار عمومی، گزارش خلاصۀ سرشماری عمومی کشور در سال 1335، جلد1و2، تهران، وزارت کشور، 1339 و 1340.##استرآبادی میرفندرسکی، میرزا ابوالقاسم، رسالۀ صناعیّه، به کوشش حسن جمشیدی، قم، مؤسسة بوستان کتاب، 1387.##اشرف، احمد، «دهقانان، زمین و انقلاب»، مجموعۀ کتاب آگاه (مجموعه مقالات)؛ مسائل ارضی و دهقانی، تهران، آگاه، 1361.##اعتماد، گیتی، «مهاجرت در ایران در دهههای اخیر: 1335-1355»، شهرنشینی در ایران، تهران، آگاه، 1363.##اکبری، محمدعلی، رفاه اجتماعی در ایران معاصر، تهران، مؤسسة عالی پژوهش تأمین اجتماعی، 1395.##امانی، مهدی، شهرگرائی و شهرنشینی در ایران (به انضمام موقعیت و نقش تهران)، تهران، مؤسسة مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران، 1350.##بارییر، جی، اقتصاد ایران 1279-1349، ترجمة مرکز تحقیقات تخصصی حسابداری و حسابرسی، تهران، مؤسسة حسابرسی سازمان صنایع ملی و سازمان برنامه، 1363.##برهان، محمدحسین بن خلف تبریزی، برهان قاطع، جلد1، چاپ دوم، به اهتمام محمد معین، تهران، ابنسینا، 1343.##بهداد، سهراب و فرهاد نعمانی، طبقه و کار در ایران، ترجمۀ محمود متحد، تهران، آگاه، 1387.##پولانی، کارل، دگرگونی بزرگ؛ خاستگاههای سیاسی و اقتصادی روزگار ما، ترجمۀ محمد مالجو، تهران، پردیس دانش، 1391.##حسامیان، فرخ، «شهرنشینی مرحلۀ گذار»، شهرنشینی در ایران، تهران، آگاه، 1363.##خسروی، خسرو، مسئلة ارضی و دهقانان تهیدست در ایران، تهران، بیداری، 1360.##دهخدا، علی‌اکبر، لغتنامه، جلد4، چاپ دوم، تهران، دانشگاه تهران، 1377.##رنانی، محسن، بازار یا نابازار؛ موانع نهادی کارایی نظام بازار در اقتصاد ایران، تهران، سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور، 1384.##سپهر، جعفر، بیکاری، تهران، امیرکبیر، 1345.##سعدوندیان، سیروس، درآمدی بر جمعیتشناسی تاریخی ایران در عصر قاجار، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1379.##سوداگر، محمدرضا، رشد روابط سرمایهداری در ایران (مرحلة انتقالی)1304-40، تهران، پازند، 1357.##عبداللهیان، حمید، مفهومپردازی واقعیت در ایران؛ نظام ارباب غایب در ایران، ترجمۀ غلامرضا جمشیدیها و علیرضا صادقی، تهران، جامعهشناسان، 1391.##عظیمی آرانی، حسین، مدارهای توسعه‌نیافتگی در ایران، تهران، نی، 1383.##عیسوی، چارلز، تاریخ اقتصادی ایران، عصر قاجار 1215-1332ه.ق، ترجمۀ یعقوب آژند، تهران، گستره، 1362.##غفوری خرازی، شهین، بررسی مسائل بیکاری در ایران، تهران، مؤسسه کار و تأمین اجتماعی، 1350.##فرید، یدالله، مقدمهای بر روش تحقیق در شهرهای ایران، تبریز، مؤسسة تحقیقات اجتماعی و علوم انسانی دانشگاه تهران، 1349.##کریم (سعیدی)، هما، بیکاری در ایران، تهران، سازمان برنامه ‌و بودجه، 1354.##گرنی، جان و منصور صفتگل، قم در قحطی بزرگ 1288 قمری، قم، کتابخانۀ مرعشی نجفی، 1392.##لمتون، ا.ک.س، مالک و زارع در ایران، ترجمۀ منوچهر امیری، تهران، علمی و فرهنگی، 1377.##لیلاز، سعید، موج دوم تجدد آمرانه در ایران؛ تاریخ برنامههای عمرانی سوم تا پنجم، تهران، نیلوفر، 1392.##مرکز آمار ایران، سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1345 کل کشور، جلد167، سازمان برنامه، 1346.##ـــــــــــــ، سرشماری عمومی نفوس و مسکن آبان ماه 1355 کل کشور، نشریة ش186، تهران، سازمان برنامه ‌و بودجه، 1359.##ـــــــــــــ، سالنامة آماری کشور سال 1358، تهران، سازمان برنامه ‌و بودجه، 1360.##موجدی، ضیاء، تحقیق دربارۀ برقراری نظام بیمۀ بیکاری در ایران، وزارت کار و امور اجتماعی (چاپ‌نشده)، 1356.##وزیری، فرزانه، بررسی بیمۀ بیکاری در ایران 1366-1372، سازمان برنامه‌وبودجه (چاپ‌نشده)، 1373.##هالیدی، فرد، دیکتاتوری و توسعۀ سرمایهداری در ایران، ترجمۀ فضلالله نیکآیین، تهران، امیرکبیر، 1358.##هوگلاند، اریک ج، زمین و انقلاب در ایران 1340-1360، ترجمۀ فیروزه مهاجر، تهران، شیرازه، 1381.##Poire, M.J, “Historical perspectives and the interpretation of unemployment”, Journal of Economic Literature, vol. 25, pp. 1834-1850, 1987.##Thompson, E. P, “Time, Work-Discipline and Industrial Capitalism”, Past and Present, No 38, pp.56-97, 1967.##International labour office, employment and income policies for iran, Geneva. ILO, 1973.##Perry, Matt, Bread and Work; Social Policy and the Experience of Unemployent 1918-1939. London. University of Michigan Press, 2000.##ــــــــــــــــــ, Prisons of Want; The Experience and Protest of the Unemployed in France 1921-45. Burlington, Ashgate Publishing Company, 2007.##Garraty, John A, Unemployment in History; Economic Thought and Public Policy. New York. Harper and Row, 1987.## Keyssar, Alexander, Out of Work; The First Century of Unemployment in Massachusetts, Cambridge. Cambridge University Press, 1986.##

0 مُهر نویافتۀ ساسانی در چین Sassanid Seals in China https://jhss.ut.ac.ir/article_72917.html 10.22059/jhss.2019.274932.473077 0 مُهرها ازجمله اشیاء باارزشی هستند که سابقة بسیار طولانی در تاریخ دارند. بنا بر شواهد باستانشناسی قدمت این اشیاء به هزارة ششم قبل از میلاد بازمیگردد. چنانکه از اسناد و مدارک برمیآید، مُهر در طیّ ادوار تاریخی تحولات زیادی پشت سرگذاشته است؛ بهطوریکه طرحها، شکلها، رنگها و کتیبههای آن بنا به شرایط زمانی دست‌خوش تغییر شده و هریک از تعلیقاتش، مفاهیم پیچیدهای را در خود کتمان کرده است. مهرها کاربردهای متعددی چون اداری، سیاسی، اقتصادی، دینی، قضایی و غیره داشتهاند؛ ازاینرو، تحلیل و تفسیر تعلیقات آنها می‌تواند برخی از ابعاد سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، دینی، فرهنگی و زبانی هر دورۀ تاریخی را روشن سازد و بهسبب دامنة اطلاعاتی آنها در حوزههای متعدد، گفتار حاضر درصدد آن است تا با بررسی یک نمونه از این آثار که اخیراً در چین یافت شده است، برخی از زوایای آن را روشن سازد و به این پرسشها پاسخ دهد که مُهر مکشوفه در چین حاوی چه نوع اطلاعاتی است و کارکرد آن چه بوده است؟ و چرا شاهان یا حاکمان و یا سایر اقشار جامعه از این ابزار استفاده می‌کردهاند؟ بررسیهای مقدماتی در حوزۀ خطشناسی نشان می‌دهد که این وسیلة باارزش مربوط به دورۀ ساسانی است، ولی کارکرد آن دقیقاً مشخص نیست. 1 Seals are of the most valuable things that enjoy a long history. According to the archaeological evidences, their antiquity goes back to the 6th century BC. As it comes out of the documents, the seals have experienced many changes during the historical periods, in a way that their designs, their shapes, their colors and the words or signs inscribed on them have been the subject of changes based on the conditions of times, and each of these alterations holds complex concepts. Numerous applications such as administrative, political, economic, religious, judicial, etc. are imaginable for seals. So, the analysis and interpretation of their alterations can make some of the political, social, economic, religious, cultural and linguistic aspects of each historical period clear, and due to the scope of obtained data in several areas, it has been tried in present study to clarify some of its aspects through examining a newly-discovered seal in China to find out what kind of data it contains and what it was used for? Why kings, rulers and even other people used it? The preliminary studies have been conducted in the field of graphology show that this valuable tool belongs to the Sassanid era, however its exact function is unknown. 153 172 نعمت‌اله علی‌محمدی nematollah alimohammady دانش‌آموختة دکتری تاریخ ایران باستان دانشگاه تهران Iran n.alimohammadi@ut.ac.ir محرم باستانی moharram bastani دانشجوی دکتری باستان‌شناسی دانشگاه تهران Iran bastani1353@ut.ac.ir Seals Iran China Sassanid Newly-discovered آذرگشسب، اردشیر، آئین برگزاری جشنهای ایران باستان، تهران، بنیاد فرهنگ آریایی، 1349.##ـــــــــــــ، مراسم مذهبی و آداب زرتشتیان، تهران، فروهر، 1358.##آموزگار، ژاله، تاریخ اساطیری ایران، تهران، سمت، 1374.##پرادا، ایدت و دای سون، رابرت، هنر ایران باستان (تمدنهای پیش از اسلام)، ترجمۀ یوسف مجیدزاده، تهران، دانشگاه تهران، 1383.##پوپ، آرتور و فلسیس اکرمن، سیری در هنر ایران (از دوران پیش از تاریخ تا امروز)، ترجمۀ نجف دریابندری و همکاران، جلد2، تهران، علمی و فرهنگی، 1387.##حکمت، علیاصغر، تاریخ ادیان، تهران، ابن سینا، 1348.##دوستخواه، جلیل، اوستا کهنترین سرودههای ایرانیان، تهران، مروارید، 1371.##خالدیان، ستار، «تأثیر هنر ساسانی بر سفال دورة اسلامی»، باستانپژوهی، ش16، 19-30، 1387.##خوردشیان، اردشیر، پارسه (تخت جمشید)، تهران، جامی، 1390.##دهپهلوان، مصطفی و محمد قنواتی هندیجانی، «تأملی در برخی نقشمایههای نمادین حیوانی بر مُهرها و گلمُهرهای ساسانی (نمونههای مورد پژوهش: مُهرها و گلهای ساسانی موزة مقدم)»، مطالعات باستانشناسی، دورۀ 7، ش2، پیاپی 12، 47-67، پاییز و زمستان 1394.##رستمبیگی، سمانه، «نقشهای مهری در نقوش تزئینی» هنر ایران، ش18، 49-67، تابستان 1390.##زرینکوب، عبدالحسین، تاریخ مردم ایران (1) ایران قبل از اسلام، تهران، امیرکبیر، 1373.##سامی، علی، تمدن ساسانی، شیراز، دانشگاه شیراز، 1344.##ـــــــــــــ، پایتختهای شاهنشاهان هخامنشی؛ شوش، هگمتانه، تخت جمشید، شیراز، دانشگاه پهلوی شیراز، 1348.##شهبازی، علیرضا شاپور، راهنمای مستند تخت جمشید، تهران، بنیاد پژوهشی پارسه-پاسارگاد، 1384.##قائممقامی، جهانگیر، «شیر و نقش آن در اعتقادات آریایی»، مطالعات تاریخی، سال سوم، ش1، 91-122، 1374.##ـــــــــــــ، «منشاء نقش شیر در شیر و خورشید ایران، زبان و ادبیات»، یغما، ش161، 415-427، آذر 1340.##گردیزی، ابوسعید عبدالحی، زین الاخبار، به تصحیح و تحشیه و تعلیق عبدالحی حبیبی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، 1347.##گوبل، روبرت، گلمُهرهای تخت سلیمان؛ جستاری در مُهرشناسی اواخر ساسانی، ترجمۀ فرامرز نجد سمیعی، تهران، سازمان میراث فرهنگی و گردشگری، پایگاه پژوهشی تخت سلیمان، 1384.##مبینی، مهتاب و آزاده شافعی، «نقش گیاهان اساطیری و مقدس در هنر ساسانی (با تأکید بر نقوش برجسته فلزکاری و گچبری)»، جلوه هنر، ش14، 63-45، پاییز و زمستان 1394.##مسعودی، ابوالحسنعلی، مروج الذهب فی المعادن الجوهر، ترجمة ابوالقاسم پاینده، جلد1، تهران، علمی و فرهنگی، 1345.##مشکور، محمدجواد، تاریخ اجتماعی ایران در عهد باستان، جلد 1، تهران، دانشسرایعالی، 1347.##ملکزاده بیانی، ملکه، «مُهرها؛ وسایل شناسایی روزگاران کهن، شمهای از تاریخچة مُهر در ایران، نقوش مُهرها و کندهکاریها، علت بهوجودآمدن مُهر»، هنر و مردم، ش 133، 44-50، آبان 1352.##منتظری، سید سعیدرضا و محمدرضا نظری، «رهیافتی بر اخلاق فضیلت در دینکرد ششم»، پژوهشهای ایرانشناسی، تهران، سال 3، ش2، 113-127، پاییز و زمستان 1392. ##نفیسی، سعید، تمدن ساسانی، تهران، دانشگاه تهران، 1331.##والزر، گرلد، نقوش اقوام شاهنشاهی هخامنشی بنا بر حجاری‌های تخت جمشید، ترجمۀ دورااسمودا خوبنظر و علیرضا شاپور شهبازی، شیراز، دانشگاه پهلوی شیراز، 1352.##ولی، وهاب و میترا بصیری، ادیان جهان باستان، جلد3، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1379.##Bivar, A. D. H., Catalogue of the Western Asiatic seals in the British Museum, StampSeals, II: The Sasanian Dynasty, London,1969.##Brunner, C., Sasanian Stamp Seals in the Metropolitan Museum of Art, New York Metropolitan Museum of Art, 1978.##Farrokh, K., Sassanian Elite Cavalry, AD 224-642, New York, Oxford, 2003.##Frye,R . N., Sasanian Remainsfrom Qasr-iAbu Nasr: Seals, Sealings, and Coins, Cambridge, Mass,1973.##Gignoux, P., and Gyselen, R., Sceaux Sasanides de diversescollections privées, Leuven, 1982.##Gyselen. R., Sasanian clay sealings and seals in the collection of A, Saeedi [ ActaIranica 44], Louvain, 2007.##Lukonin V.G., Iran II – Des Seleucids aux Sassanides in collection of archaeological MVNDI, Paris, 1967.##Lukonin, V, and Ivanov, A, Persian Art, The Lost Treasures, New York, Parkstone Press International, 1990.##Mitchell, T. C. and Searight, A., Catalogue of the Western Asiatic Seals in the British Museum Stamp Seals III: Impressions of Stamp Seals on Cuneiform Tablets, Clay Bullae, and Jar Handles, Leiden & Boston, Brill, 2008,##Niknami,K, &Naderi, S, Sasanian Clay Sealings in the Bandar Abbas Museum, Oxford U.K., Bar International Series 2819, 2016.##Schmidt, E.f., The Treasury of Persepolis and Other Discoveries in the Homeland of the Achaemenians, Chicago, The University of Chicago, 1939.##Shaked, S, The wisdom of the sasanian sages, with translate and notes, of Dēnkard, Book Six, by Āturpāt-ī Ēmētān, Boulder, col1979.##

0 تحلیل رویکرد و راهکار روزنامة حبل‌المتین کلکته در قبال ترقی و علوم جدید (1313- 1328ق) براساس نظریة انتقادی A Critical Analysis of Kolkata's Habl al-Matin Newspaper Strategy in 1895-1910 about Progress and Modern Sciences https://jhss.ut.ac.ir/article_72918.html 10.22059/jhss.2019.268940.473049 0 حکومت قاجاریه پس از مواجهه با تهدیدات نظامی و اقتصادی تمدن جدید، در چند مقطع با محوریت اقتباس علوم و فنون جدید، برای اصلاح و نوسازی بخشهایی از نهادها و تأسیسات دولتی اقدام کرد. افزونبراین، با آشنایی ایرانیان با تحولات و اندیشه‌های جدید، در این دوره شاهد شکل‌گیری اندیشه‌های انتقادی و گفتمانهای ترقی در جامعه هستیم. روزنامة حبل‌المتین کلکته یکی از مهمّ‌ترین مطبوعات دهه‌های پایانی دورۀ قاجاریه است که در گفتمان ترقی‌خواهانة خود، بر اقتباس علوم جدید بسیار تأکید دارد. تحقیق حاضر در تلاش است تا به انتقاد از رویکرد و راهکار این روزنامه در قبال ترقی و علوم جدید بپردازد و به این پرسش اساسی پاسخ دهد که براساس پارادایم نظریة انتقادی، تبیین حبل‌المتین از نسبت ترقی با علوم جدید و نیز راهکار ترقی این نشریه مبنی بر اقتباس علوم جدید، با چه نواقص و مشکلاتی مواجه است؟ یافتههای تحقیق بر اساس روش توصیفی- تحلیلی و بهرهگیری از رهیافت نظریة انتقادی، نشان میدهد که نشریۀ مذکور، درکی از کلیت تمدن جدید و چگونگی تکوین آن براساس نسبت دیالکتیک تحولات و فرآیندهای سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی نداشت و با رویکردی اثباتگرایانه، ترقی اروپا و همة جوامع را با بهکارگیری علوم جدید تبیین کرده و اقتباس این علوم را بدون توجّه به ضرورت تحول و همراهی ساختارهای ایران و شکل‌گیری فرآیندهای لازم، بهعنوان راهکار ترقی ترویج کرده است. 1 Due to the military and economic threats of modern civilization, the Qajar rulers were forced, at some stages, to adapt new sciences and techniques to modify and refurbish parts of their state administration. In addition, due to the acquaintance of Iranians with new changes and modern thoughts of this period, critical thoughts and progressive discourses were formed in society. Printed in Kolkata during the ending decades of Qajar era, Habl al-Matin was one of the most important newspapers which used to emphasize the adaptation of modern sciences in its progressive discourse. Based on a descriptive-analytical method and through a paradigm of critical theory, it has been tried, in present study, to criticize the approach of this newspaper to progress and modern sciences to find answers to these fundamental questions of what were the shortcomings and problems of Habl al-Matin to explore the relation between progress and modern sciences and what was its "of-modern-sciences- derived" solution to get development? Findings show that Habl al-Matin did not have a comprehensive understanding of new civilization and the ways it developed on the basis of dialectical relation of political, economic, social and cultural changes and processes, and it tried, through a positivist approach, to explain the advancement of Europe and all other societies using modern sciences, and it propagated the adoption of these sciences as a strategy for the Iran's progress, regardless of the necessity of making changes and creating capacity for bringing the country's different structures together and forming appropriate processes. 173 191 مهدی فرجی mehdi faraji استادیار مؤسسة تاریخ و فرهنگ ایران دانشگاه تبریز Iran mehdi_faraji1361@yahoo.com progress Modern Science Ancient Science Critical Theory Habl al-Matin Kolkata آبراهامیان، یرواند، ایران بین دو انقلاب، ترجمة کاظم فیروزمند و حسن شمسآوری و محسن مدیرشانهچی، چاپ هشتم، تهران، مرکز، 1383.##آدمیت، فریدون و هما ناطق، افکار اجتماعی و سیاسی و اقتصادی در آثار منتشرنشدة دوران قاجار، تهران، آگاه، 1356.##احمدی، بابک، خاطرات ظلمت؛ دربارة سه اندیشگر مکتب فرانکفورت: والتر بنیامین، ماکس هورکهایمر، تئودور آدرنو، تهران، مرکز، 1376.##باتامور، تام، دبستان فرانکفورت، ترجمة محمد حریری اکبری، تبریز، دانشگاه تبریز، 1372.##پولاک، یاکوب ادوارد، سفرنامه، ترجمة کیکاووس جهانداری، چاپ دوم، تهران، خوارزمی، 1368.##تاجالسلطنه، خاطرات، به کوشش منصوره اتحادیه (نظام مافی) و سیروس سعدوندیان، تهران، تاریخ ایران، 1361.##تاریخ فلسفه راتلج، ویراستار سی ال تن، ترجمة حسن مرتضوی، جلد7، تهران، چشمه، 1397.##تنهایی، حسین ابوالحسن، درآمدی بر مکاتب و نظریههای جامعهشناسی، چاپ هشتم، تهران، مرنیز- بهمن برنا، 1394.##حائری، عبدالهادی، نخستین رویاروییهای اندیشهگران ایران با دو رویة تمدن بورژوازی غرب، تهران، امیرکبیر،1380.##حبل‌المتین، س 3، ش 7، 11 رمضان 1313.##ـــــــــــــ، س 4، ش 17، 10 شوال 1314.##ـــــــــــــ، س 4، ش 23، 30 ذیقعده 1314.##ـــــــــــــ، س 6، ش 7، 12 شعبان 1316.##ـــــــــــــ، س 6، ش 10، 3 رمضان 1316.##ـــــــــــــ، س 6، ش 14، 3 شوال 1316.##ـــــــــــــ، س 7، ش 25، 14 محرم 1318.##ـــــــــــــ، س 8، ش 4، 4 رجب 1318.##ـــــــــــــ، س 8 ، ش 23، 26 ذیقعده 1318.##ـــــــــــــ، س 9، ش 11، 11 رمضان 1319.##ـــــــــــــ، س 9، ش 20،21 ذیقعده 1319.##ـــــــــــــ، س 10، ش 21، 9 ذیحجه 1320.##ـــــــــــــ، س 10، ش 27، 13 صفر 1321.##ـــــــــــــ، س 12، ش 1، 24 جمادیالثانی 1322.##ـــــــــــــ، س 13، ش 34، 9 ربیعالاول 1324.##ـــــــــــــ، س 13، ش 36، 23 ربیعالاول 1324.##ـــــــــــــ، س 13، ش 38، 8 ربیعالثانی 1324.##ـــــــــــــ، س 14، ش 12، 3 رمضان 1324.##ـــــــــــــ، س 14، ش 13، 10 رمضان 1324.##ـــــــــــــ، س 15، ش 41، 17 ربیعالثانی 1326.##ـــــــــــــ، س 17، ش 18، 24 شوال 1327.##ـــــــــــــ، س 18، ش 13، 14 رمضان 1328.##رحمانیان، داریوش، سیدجمالالدین اسدآبادی، تهران، مؤسسة تحقیقات و توسعة علوم انسانی، 1387.##رشدیه، شمسالدین، سوانح عمر، تهران، تاریخ ایران، 1362.##رشدیه، فخرالدین، زندگینامة پیر معارف رشدیه بنیانگذار فرهنگ نوین ایران، تهران، هیرمند، 1370.##سیف، احمد، اقتصاد ایران در قرن نوزدهم، تهران، چشمه، 1373.##شریفی، شیرین، غلامحسین زرگرینژاد و سینا فروزش، «بررسی حمل و نقل در دوران قاجار و تأثیر آن بر تجارت، براساس مندرجات روزنامة حبل‌المتین کلکته»، پژوهشنامه تاریخ، س 11، ش 44، 79-100، 1395.##شیل، لیدی مری، خاطرات، ترجمة حسین ابوترابیان، چاپ دوم، تهران، نشر نو، 1368.##فرجی، مهدی، «موضع فکری و عملکرد سیاسی روزنامة حبل‌المتین کلکته در منازعة واهی و مشروعهطلبی»، مجموعه مقالات چهارمین همایش ملی مشروطیت: رویکردها و جریانهای فکری-سیاسی در مشروطیت ایران، تبریز، دانشگاه تبریز، 357-331، 1396.##ـــــــــــــ، الگوی اصلاح و نوسازی ایران دورة قاجار از منظر منورالفکران ایرانی هند با تکیه بر روزنامة حبل‌المتین کلکته (1346- 1313ق / 1306- 1274ش)، رسالة دکتری، استاد راهنما قباد منصوربخت، تهران، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید بهشتی، 1393.##فوران، جان، تاریخ تحولات اجتماعی ایران (مقاومت شکننده)، ترجمة احمد تدین، چاپ سوم، تهران، رسا، 1380.##قنواتی، سهیلا، «روزنامة حبل‌المتین و اندیشة مشروطهخواهی»، پایاننامة کارشناسیارشد، استاد راهنما داریوش رحمانیان، تهران، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه پیام نور تهران، 1388.##کاظمزاده ایرانشهر، حسین، مجلة ایرانشهر، سال سوم، تهران، اقبال، 1364.##کانرتون، پل، جامعهشناسی انتقادی، ترجمة حسن چاوشیان، چاپ چهارم، تهران، آمه، 1393.##کرزن، جرج ناتانیل، ایران و قضیة ایران، ترجمة غلامعلی وحید مازندرانی، جلد1، چاپ پنجم، تهران، علمی و فرهنگی، 1380.##کرمانی، ناظمالاسلام، تاریخ بیداری ایرانیان، چاپ نهم، تهران، امیرکبیر، 1391.##لوفان باومر، فرانکلین، جریانهای اصلی اندیشة غربی، ترجمة کامبیز گوتن، جلد1، تهران، حکمت، 1385.##مالکم، سرجان،تاریخ ایران، ترجمة میرزا حیرت، جلد 2، تهران، کتابفروشی سعدی، بیتا.##محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، جلد1، تهران، دانشگاه تهران، 1354.##مستشارالدوله، میرزایوسفخان، «یک کلمه»، ضمیمة رسائل قاجاری: رؤیای صادقه- لباس التقوی، به کوشش صادق سجادی و هما رضوانی، تهران، تاریخ ایران، 1363.##منصوربخت، قباد و مهدی فرجی، «مفهوم و ارکان مشروطیت در روزنامة حبل‌المتین کلکته»، جامعهشناسی تاریخی، دورة 7، ش 3، 133- 163، پاییز و زمستان 1394.##میرزاحسینخان، جغرافیای اصفهان، به کوشش الهه تیرا، تهران، اختران، 1388.##ناصر الدین شاه، روزنامة خاطرات ناصرالدینشاه در سفر دوم فرنگ، به کوشش فاطمه قاضیها، تهران، سازمان اسناد ملی ایران، 1379.##نوذری، حسینعلی، نظریۀ انتقادی مکتب فرانکفورت در علوم اجتماعی و انسانی، چاپ چهارم، تهران، آگه، 1394.##واتسن، رابرت گرانت، تاریخ ایران دورة قاجاریه، ترجمة وحید مازندرانی، چاپ دوم، تهران، امیرکبیر، 1348.##همایون کاتوزیان، محمدعلی، تضاد دولت و ملت؛ نظریة تاریخ و سیاست در ایران، ترجمة علیرضا طیب، تهران، نی، 1387.##یزدانی، سهراب، صوراسرافیل (نامة آزادی)، تهران، نی، 1386.##

0 بررسی روابط سازمان پرورش افکار و کمیسیون رادیو (1320-1317ش) A Review on the Relations between the Organization for Development of Thoughts and the Radio Commission (1938-1941) https://jhss.ut.ac.ir/article_72919.html 10.22059/jhss.2019.257132.472983 0 سقوط قاجاریه و برآمدن حکومت پهلوی، سرآغاز تحولات مهمّی‌ در ایران شد. این تحولات متأثر از شرایط داخلی و خارجی گوناگون بود. دراین‌میان، حکومت پهلوی با استفاده از ایدئولوژی ملی‌گرایی و بهره‌وری نسبی از تکنولوژی روز جهان، به ‌دنبال توجیه مبانی حکومت خود برآمد؛ به همین منظور، سازمان پرورش افکار، در 1317ش در ایران تأسیس شد تا مهمّ‌ترین نهاد برای طراحی و اجرای سیاست‌های تبلیغاتی حکومت پهلوی شود. در میان کمیسیونهای آن سازمان، کمیسیون رادیو با راه‌اندازی رادیو در ایران از جایگاه ویژه‌ای برخوردار شد. این کمیسیون مأموریت داشت تا با تنظیم برنامه‌ا‌ی منظم به نشر اخبار و سخنرانی‌ها و موسیقی در شهرها اقدام کند. پرسشی که در این زمینه مطرح است، این است که روابط سازمان پرورش افکار و کمیسیون رادیو به چه صورت بوده است؟ در این مقاله سعی شده است با استفاده از اسناد و منابع تاریخی و با روش توصیفی-تحلیلی ضمن بررسی روابط دوجانبة سازمان پرورش افکار و رادیو، نمونه‌های متعددی از تأثیر شکل‌گیری رادیو در جامعة ایران واکاوی شود. در بررسی روابط سازمان پرورش افکار و کمیسیون رادیو، می‌توان نتیجه گرفت که این کمیسیون به‌عنوان مجری و گسترش‌دهندة سیاست‌های سازمان پرورش افکار، به تولیدات هنری، ادبی، پرورش موسیقی‌دانان، گویندگان و در پی آن ترویج افکار ملیگرایانه در جامعة ایران برای تثبیت حکومت پهلوی اقدام می‌کرد. 1 The fall of the Qajars and the rising of the Pahlavi regime were the beginning of important changes in Iran. Influenced by either internal or external conditions of the country, these changes were different. Meanwhile, the Pahlavi government sought to justify the principles of its regime by promoting the nationalism and a relative exploitation of modern world technologies. So, they set up "the Organization for Development of Thoughts" (ODT) in 1938, which as a very influential institution held an important role in designing and implementation of Pahlavi's propaganda policies. Responsible for broadcasting news, speeches and music through a scheduled program, the Radio Commission got a special position with the launch of radio in Iran among different commissions of this organization. The question is that "How was relation between ODT and Radio Commission?" On the basis of several historical documents and through a descriptive-analytical methods, it has been tried in this paper, to study some effects of Radio on Iranian society by examining the mutual relations of ODT and Radio Commission. The results show that the commission acted as an executor of ODT's policies, produced artistic and literary programs, trained musicians and speakers, and, subsequently promoted the nationalist thoughts in Iranian society to consolidate the Pahlavi regime. 193 212 محمدمهدی مرادی خلج mohammadmahdi moradikhalaj دانشیار گروه تاریخ دانشگاه شیراز Iran mm_mkhalaj@yahoo.com خلیل حقیقی khalil Haghighi دانشجوی دکتری تاریخ ایران اسلامی واحد بین‌المللی دانشگاه شیراز Iran khalilhaghighi@gmail.com Public Opinion Pahlavi Government The News The Organization for Development of Thoughts Radio Commission آبراهامیان، یرواندا، ایران بین دو انقلاب، ترجمة محسن شمس‌آوری و همکاران، چاپ دوم، تهران، مرکز، 1378. ##ـــــــــــــ ، تاریخ ایران مدرن، ترجمة محمدابراهیم فتاحی، چاپ دوم، تهران، نی، 1389.##آرینپور، یحیی، از نیما تا روزگار ما، تهران، زوار، 1374.##آشنا، حسامالدین، از سیاست تا فرهنگ، تهران، سروش، 1384.##آوری، پیتر، تاریخ ایران دورة پهلوی، ترجمة مرتضی ثاقبفر، جلد7، تهران، جامی، 1388.##آلاحمد، جلال، در خدمت و خیانت روشنفکران، تهران، فردوسی، 1372.##آشوری، داریوش، دانشنامه سیاسی، چاپ نهم، تهران، مروارید، 1382.##آشتیانی، عباس، «خدمات ایرانیان به عالم تمدن»، مجموعه سخنرانیهای سازمان پرورش افکار، تهران، سازمان پرورش افکار، 1318.##ادیب، ؟، «اصول علم تغذیه»، مجموعه سخنرانیهای سازمان پرورش افکار، تهران، سازمان پرورش افکار، 1318.##اکبری، محمدعلی، «پروژه ملت‌سازی عصر پهلوی اوّل در متون آموزشی تاریخ»، تاریخ ایران، ش70، 33-60، تابستان و پاییز 1391.##ایوانف، م.س.، تاریخ نوین ایران، ترجمة حسن قائم‌‌پناه، تهران، بی‌نا، 1356.##اخبار کشاورزی و بهداشتی، ش55733 و236، آرشیو ملی ایران، 1318.##اساسنامة پرورش افکار، ش1051/297، آرشیوملی ایران، 1317.##اسناد مکاتبات مالی وزارت دارایی، ش 717/94139، آرشیو ملی ایران، 1319.##بابایی، امید، سازمان روحانیت شیعه، قم، 1389.##بیانی، خانبابا، «پرورش افکار وجغرافیا»، مجموعه سخنرانیهای سازمان پرورش افکار، تهران، سازمان پرورش افکار، 1318.##براهنی، رضا، طلا در مس، جلد3، تهران، بی‌نا، 1371.##بخشنامة ادارة حسابداری پرورش افکار به وزارت فرهنگ، ش3668/291، آرشیو ملی ایران، 1319.##بخشنامة وزارت کشور برای جمعآوری اطلاعات جغرافیایی، ش4151/297، آرشیو ملی ایران، 1318.##بهشتی‌پور، مهدی، «مطبوعات ایران در عصر پهلوی»، رسانه، دورة جدید، ش2، 72-91، 1387.##پورآیین، فواد، دولتهای عصر مشروطه، تهران، چاپار، 1386.##پازارگاد، بهاءالدین، «تربیت بدنی و پیشاهنگی»، مجموعه سخنرانیهای سازمان پرورش افکار، تهران، سازمان پرورش افکار، 1318.##توحیدی، سیدفؤاد، «موسیقی نظامی در‌ ایران»، مقام موسیقیایی، ش42، 49-51، مهر 1384.##تهامینژاد، محمد، «سینما و افکار عمومیسازی»، هنر و معماری، ش39، 71-140، زمستان 1379.##جاوید، هوشنگ، موسیقی-رسانه، تهران، طرح آینده، 1386.##حامدی، زهرا، «آسیبشناسی تدوین کتب و مسایل آموزش درس تاریخ در دورة رضاشاه»، مطالعات تاریخی و فرهنگی، ش17، 21-40، پاییز 1392.##حکمت، علیاصغر، «اساسنامة پیشاهنگی»، تعلیم و تربیت، ش76، 305-307، 1315.##خالقی، روح‌اله، سرگذشت موسیقی ایران، تهران، فردوسی، 1333.##دربیگی، بابک، سازمان پرورش افکار، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1382.##درخواست ارسال گزارشات فعالیتهای عامالمنفعه به رادیو، ش13، آرشیو ملی ایران، 1318.##دلفانی، محمود، فرهنگستیزی در دورة رضاشاه، تهران، سازمان اسناد ملی ایران، 1375.##دستور وزارت کشور به فرمانداران استانها در جمعآوری اخبار، ش 717/9439، آرشیو ملی ایران، 1318.##دانشپور، غلامحسین، «تعاون»، مجموعه سخنرانیهای سازمان پرورش افکار، تهران، سازمان پرورش افکار، 1318.##دولت‌آبادی، غلامحسین، «شکل‌گیری تئاتر نوین ایران در دهة 1320-1332با تکیه بر عبدالحسین نوشین، شاهین سرکیسیان و مصطفی اسکویی»، نمایش، ش 50،44-177، خرداد 1393.##دیگار، ژان پیر، ایران قرن بیستم، چاپ دوم، تهران، البرز، 1378.##رحمانیان، داریوش، ایران بین دوکودتا، تهران، سمت، 1394.##رشیدیاسمی، غلامرضا، «اصلاحات و وظیفة مردم»، مجموعه سخنرانیهای سازمان پرورش افکار، تهران، سازمان پرورش افکار، 1318.##رضازاده شفق، صادق، «آموزش کودکان در خانواده»، مجموعه سخنرانیهای سازمان پرورش افکار، تهران، سازمان پرورش افکار، 1318.##ریاضی، عبداله، «نهضت صنعتی کشور»، مجموعه سخنرانیهای سازمان پرورش افکار، تهران، سازمان پرورش افکار، 1319.##زرگر، علی‌اصغر، تاریخ روابط سیاسی ایران و انگلیس در دورة رضاشاه، تهران، معین، 1372.##زهیری، علی‌رضا، عصر پهلوی به روایت اسناد، قم، معارف، 1379.##سیاسی، علیاکبر، «حقوق زنان»، مجموعه سخنرانیهای سازمان پرورش افکار، تهران، سازمان پرورش افکار، 1318.##سیفپور فاطمی، نصرالله، عنوان مقاله مخدوش، باختر، ش 8، 13-1، بیتا.##ستاری، جلال، سازمان پرورش افکار و هنرستان هنرپیشگی، تهران، مرکز، 1395.##شکور قهاری، معصومه، «وجوه کانونی ایرانیت در متون درسی عصر پهلوی اول: کتب تاریخ، جغرافیا،##ادبیات فارسی»، مطالعات فرهنگی، سال پنجم، ش19، 69-92، 1392.##شایگان، علی،«تاثیر راه در ترقی کشور»، مجموعه سخنرانیهای سازمان پرورش افکار، تهران، سازمان پرورش افکار، 1318.##شکرایی، ابوالقاسم، «اهمیت تربیتبدنی و پیشاهنگی»، پیشاهنگی و تربیتبدنی، 1319.##صادقکار، مرتضی، روانشناسی رضاشاه، تهران، ناوک، 1376.##صدیق، عیسی، تاریخ فرهنگ ایران، چاپ پنجم، تهران، دانشگاه تهران، 1349.##صفایی، ابراهیم، احمد متین دفتری، تهران، قطره، 1383.##ـــــــــــــ، رضاشاه کبیر-تحولات فرهنگی ایران، تهران، وزارت فرهنگ و هنر، بیتا.##طباطبایی، عبدالکریم، «خاطرات دفتری»، دنیا، 1324.##طبسی، ؟، «تاثیر عدالت در جامعه»، مجموعه سخنرانیهای سازمان پرورش افکار، تهران، سازمان پرورش افکار، 1318.##عاقلی، باقر، خاطرات یک نخست وزیر، چاپ دوم، تهران، علمی،1371.##ـــــــــــــ، شرح رجال سیاسی- نظامی ایران، تهران، نشر علم، 1380.##فرهودی، حسین، «مبارزه با بیسوادی»، مجموعه سخنرانیهای سازمان پرورش افکار، تهران، سازمان پرورش افکار، 1318.##فعالیت بهداشتی، ش24733، آرشیو ملی ایران، 1318##قانعی، سعید، ...نخست وزیران ایران از صدر مشروطه تا فروپاشی دولت بختیار، تهران، علمی،1391.##کاوه، گیتی، «اجمالی بر تاریخچه رادیو در ایران 1387-1319»، علوم اجتماعی، دور جدید، ش64، 68- 77، 1387.##لوئیس، برنارد، ظهور ترکیه نوین، ترجمة محسن‌علی سبحانی، تهران، مترجم، 1374.##مختاری اصفهانی، رضا، سرگذشت رادیو در ایران به روایت اسناد، تهران، طرح آینده، 1389.##ـــــــــــــ، تاریخ تحولات اجتماعی رادیو در ایران، تهران، طرح آینده، 1388.##ـــــــــــــ، پهلوی اول (از کودتا تا سقوط)، چاپدوم، تهران، پارسه، 1394.##محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات جدید تمدنی در ایران، جلد3، تهران، دانشگاه تهران، 1368.##مشحون، حسن، تاریخ موسیقی ایران، فاخته، 1373.##معرفی رادیو، ش 2668/291، آرشیو ملی ایران، 1317.##ملک‌پور، جمشید، ادبیات نمایشی در ایران، تهران، توس، 1366.##میراحمدی، مریم، پژوهشی در تاریخ معاصر ایران، مشهد، آستان قدس رضوی، 1366.##مکی، حسین، تاریخ بیست ساله ایران، جلد6، چاپ چهارم، تهران، علمی، 1374.##موقر، مجید، «تفاوت نژادها»، مهر، ش1، 1318.##مصوبة اساسنامة کمیسیون رادیو، ش14533/79م، آرشیو ملی ایران، 1317.##مصوبة کمیسیون فرعی کشاورزی رادیو در انواع اخبار، ش11383، آرشیو ملی ایران، 1318.##مرآت، اسماعیل، «مقایسه ایران با پانزده سال قبل»، مجموعه سخنرانیهای سازمان پرورش افکار، تهران، سازمان پرورش افکار، 1318.##نصر، تقی، «تعاون و همبستگی»، مجموعه سخنرانیهای سازمان پرورش افکار، تهران، سازمان پرورش افکار، 1318.##نقابت، علی، «امنیت قضایی»، مجموعه سخنرانیهای سازمان پرورش افکار، تهران، سازمان پرورش افکار، 1318.##نفیسی، سعید «پیشرفتهای عصرپهلوی»، مجموعه سخنرانیهای سازمان پرورش افکار، تهران، سازمان پرورش افکار، 1318.##نامة وزارت خارجه به وزیر فرهنگ دربارة مشکلات رادیو، 4668/291، آرشیو ملی ایران، 1319.##نوری اسفندیاری، فتح‌اله، رستاخیز ایران، تهران، سازمان برنامه و بودجه، بی‌تا.##همراز، ویدا، «نهادهای فرهنگی در حکومت رضا شاه»، تاریخ معاصر ایران، بهار، ش1، 50-63، 1376.##

0 مسئلة تاریخ‌گذاری کتیبة شمارة سه پهلوی ساسانی دربندِ داغستان (قفقاز) The Dating Issue of the 3rd Pahlavi Inscription of Sassanid Era in Derbent of Dagestan, Caucasus https://jhss.ut.ac.ir/article_72920.html 10.22059/jhss.2019.273263.473070 0 کتیبه‌های دربند از مهمّترین کتیبه‌های ساسانی هستند. این کتیبه‌ها بر دیوار دفاعی دربند نوشته شده‌اند. استحکامات دفاعی دربند قفقاز دارای دیوارهایی است که برای دفاع در برابر تهاجم اقوام چادرنشینی که معمولاً در بالادست مرز قفقاز ساسانی ساکن بودند، ساخته شده بود. از وظایف مهمّ ساسانیان در برابر هجوم این اقوام، در درجه اوّل ایجاد دیوار دفاعی و ارتقاء کیفیت و استحکام آن و در مرحلة بعد نگهداری و مرمت آن بوده ‌است. در پژوهش‌های موجود تاریخ‌گذاری مراحل ساخت دیوار دربند ساخت محل بحث پژوهشگرانی است که در این حوزه پژوهش کرده‌اند. در برخی از بخش‌های این دیوار کتیبه‌هایی به خط و زبان پهلوی ساسانی به نگارش درآمده است. از 32 کتیبة دربند، کتیبة شماره 3 دربردارندة اهمیّت تاریخی است؛ بر این کتیبه عددی مذکور است که به نظر به یک سال با مبدأیی مبهم اشاره دارد. در قرائت این عدد و همچنین مبدأ احتمالی آن نظریات گوناگونی ارائه شده است. نگارندگان مقالة حاضر پس از بررسی نظریات مختلف، به این نتیجه رسیده‌اند که منظور از عدد موردنظر سال 37 بوده است. با توجه به شواهد تاریخی ارائهشده در متن مقاله و آگاهی ما از شیوة سالشمار شاهی ساسانی که مبدأ آن سال‌های جلوس پادشاهان مختلف ساسانی بوده است، نگارندگان حدس می‌زنند که مبدأ سالشمار سال 37 مذکور در کتیبه، جلوس خسرو اوّل ساسانی به سلطنت بوده است. با پذیرش این پیشنهاد می‌توان ادعا کرد که زمان نگارش این کتیبة تاریخ‌دار، سیوهفتمین سال جلوس خسرو انوشیروان به سلطنت برابر با 568-569م بوده است. 1 The inscriptions of Derbent, a city in Dagestan, Caucasus, are among the most important Sassanid inscriptions. They have been inscribed on the defensive wall of Derbent. Derbent's defense fortifications consist of walls that were built to defend against the invasion of nomadic tribes, usually located on the upper borderlands of the Sassanid Caucasus. The construction of defensive walls, promotion of their quality and strength, and the maintenance and restoration of these fortifications have been the main and primary tasks of Sassanid rulers against the invasion of these tribes. The construction phases of Derbent's defensive wall and its dating have been controversial among the researchers of this field. There are some inscriptions, in some parts of this wall, inscribed by the language of Sassanid Pahlavi. Of the 32 inscriptions on the Derbent's wall, the 3rd one has a historical significance due to a number that seems referring to a year with an unknown epoch. A variety of theories have been proposed about the reading of the number as well as its possible epoch. By reviewing some of these theories, it has been concluded that the mentioned number means the year 37. Considering the historical evidences, presented in the text of this paper, and based on our information about the king calendar of the Sassanians that its epoch was the year a Sassanid king sat on the throne, it can be guessed that the calendar epoch of the year 37, mentioned in the inscription, points the year Khosrow I crowned as the king. It can be claimed, accepting the suggestion, that the time for inscribing this historic record was the 37th anniversary of Khosrow Anushirvan's reign which coincides with 568-569 AD. 213 232 سیروس نصراله‌زاده Cyrus Nasrollahzadeh دانشیار پژوهشکده زبان‌شناسی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی Iran cyrusnasr@gmail.com یاسر ملک‌زاده yaser Malekzadeh دانش‌آموختة دکتری تاریخ ایران باستان دانشگاه تهران Iran yasermalekzadeh@yahoo.com Pahlavi Script Khosrow I The Year of 37 Inscription No. 3 Derbent ابنخردادبه، کتاب المسالک و الممالک، ویرایش دخویه، لایدن، بریل، 1967.##ابن‌الفقیه، مختصر کتاب البلدان، ویرایش دخویه، لایدن، بریل، 1885.##البلاذری، کتاب التقویم البلدان، جلد3، ویرایش دوخویه، لایدن، بریل،1866.##المقدّسی، احسن‌التقاسیم فی معرفة الاقالیم، تصحیح دخویه، لایدن، بریل، 1877.##تفضلی، احمد، تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام، به کوشش ژاله آموزگار، تهران، سخن، 1376.##حمزه اصفهانی، تاریخ سنی ملوک الارض الانبیاء، ویرایش گوتوالد، لایپزیگ، 1844.##دینوری، ابوحنیفه احمد بن داود ، الاخبار الطُّوال، تحقیق عبدالمنعم عامر، قم، شریعت، 1379.##امام شوشتری، محمدعلی، فرهنگ واژههای فارسی در زبان عربی، تهران، انجمن آثار ملی، 1347.##بهار، مهرداد، بندهش، اثر فرنبغ دادگی، گزارنده مهرداد بهار، تهران، توس، 1378.##شهبازی، علیرضا شاپور، تاریخ ساسانیان؛ ترجمة بخش ساسانیان از کتاب تاریخ طبری و مقایسة آن با تاریخ بلعمی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، 1389.##شهمردان بن ابی‌الخیر، نزهت نامة علائی، به تصحیح فرهنگ جهانپور، تهران، مؤسسة مطالعات و تحقیقات فرهنگی، 1362.##طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری المعروف بتاریخ الامم و ملوک، لایدن، بریل، 1879.##گیلانی، علی، تاریخ مازندران، به کوشش منوچهر ستوده، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، 1352.##مجمل‌التواریخ والقصص، تصحیح محمدتقی بهار، تهران، دنیای کتاب، 1383.##مرعشی، میرسید ظهیرالدین، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، به کوشش محمدحسین تسبیحی، با مقدمة محمدجواد مشکور، تهران، شرق، 1345.## مسعودی، مروج‌الذهب و معادن‌الجوهر، ترجمة باربیه دومنار و پاوه دو کورتیه، پاریس، 1861-1877.##وزیراف، میرزاحیدر، دربندنامة جدید، به کوشش جمشید کیانفر، با همکاری نوری محمدزاده، تهران، میراث مکتوب، 1386.##وینتر، انگلبرت و دیگناس، بئاته، روم و ایران دو قدرت جهانی در کشاکش و همزیستی، تهران، فرزان روز، 1386.##Altheim F. &Stiehl, R. “Michael der Syrerüber das ersteAuftreten der Bulgaren und Chazaren,” Byzantion 28, pp.105-118, 1958.##Artamonov M.I. “DrevniĭDerbent” (Ancient Darband), Sovetskayaarkheologiya 8, pp. 121-44, 1946.##Artamonov M.I. Istoriyakhazar.(History of Khazar), Leningrad, 1962.##Cantemir, D. “CollectaneaOrientalia (III. Ex eiusdemDemetriiCantemirischedis Manuscripts),” OpereleprincipeluiDemetriuCantemirupublicate de Academia Romana, VI, Bucuresci, 1883.##Chisholm, H. ed. “Darial”. Encyclopædia Britannica. 7 (11th ed.). Cambridge University Press.p. 832, 1911.##Chokcy. J. K. “Jāmāsp i. Reign,” Encyclopædia Iranica, XIV/5, pp. 453-454, available online at http://www.iranicaonline.org/articles/jamasp-i-reign (accessed on 30 December), 2012.##Dowsett C. J. F. The History of the Caucasian Albanians by MovsēsDasxuranċi, London Oriental Series 8, London, Oxford University Press, 1961.##Eremyan, S. T. “Syuniya i oboronaSasanidamikavkazskikhprokhodov” (Siwnikʿ and the Sasanians’ defense of the Caucasian passes), Izvestiya Arm. FilialaAkademiiNauk, 1941/7, pp. 33-40, 1941.##Fraehn, C. “Die Inschriften von Derbend,” St.-PetersburgischenZeitung, no. 21, 1828.##Fraehn, C. “Die Inschriften von Derbend,” B. Dorn, Das Asiatische Museum der keiselichenAkademie der Wissenschaftzu St.-Petersburg, St.-Petersburg, pp. 297-323, 1846.##Frye, R. N. “The Sasanian System of Walls for Defense,” in M. Rosen-Ayalon, ed., Studies in Memory of Gaston Wiet, Jerusalem, pp. 11-12, 1977.##Gadjiev, M. S. “Issledovania syrtsovoy fortifikatsii tsitadeli Derbenta sasanidskogo vremeni” (Investigations of the raw mud-brick fortification of Darband citadel of Sasanian period), in Drevniaia i srednevekovaia arkhitektura Dagestana (Ancient and medieval architecture of Daghestan), Makhachkala, pp. 61-76, 1989.##Gadjiev, M. S. “On the Construction Date of the Derbend Fortification Complex,” Iran and the Caucasus, 12/1, pp. 1-15, 2008.##Gadjiev, M. S. “DarbandEpigraphyi. Middle Persian Inscriptions,” EncyclopædiaIranica, online edition, available at http://www.iranicaonline.org/articles/darband-epigraphy-01 (accessed on 26 January 2016), 2016.##Gadjiev, M. S. “ŠahrestānYazdgerd,” EncyclopædiaIranica, online edition, 2016, available at http://www.iranicaonline.org/articles/sahrestan-yazdgerd (accessed on 30 April 2017), 2017a.##Gadjiev, M. S. “ApzutKawāt Wall,” EncyclopædiaIranica, online edition, 2017, available at http://www.iranicaonline.org/articles/apzut-kawat-wall (accessed on 30 May 2017), 2017b.##Gadjiev, M. S &Kasumova, S.Yu. SrednepersidskienadpisiDerbenta VI veka (The Middle Persian Inscriptions of Darband, 6th century CE), Moscow, 2006.##Gamzatov, G. G. “Dāgestān, i. Cultural Relations with Persia”, Encyclopedia Iranica, available online at http://www.iranicaonline.org/articles/dagestan#pt2, (Last Updated: November 11, 2011), 1993.##Gignoux, P. " “Die Derbent-Inschriften und das AdurGušnasp,” in Monumentum H.S. Nyberg, I. ActaIranica, 4, Tehran and Liège, 1975, pp. 317-20, 330-31" reviewed in StudiaIranica.5, p.304-305, 1976.##Gropp, G. "Die Derbent-Inschriften und das AdurGusnasp" in Monumentum H.S. Nyberg.I.(ActaIranica. 4). Tehran - Liège, , S. 317-331, 1975.##Gyselen, R. “La notion sassanide du kust î Âdurbādagān : les premières attestations sigillographiques”, Bulletin de la SociétéFrançaise de Numismatique, Sociétéfrançaise de numismatique, pp..213-220, 2017.## Harmatta, J. “The Wall of Alexander the Great and the Limes Sasanicus”, Bulletin Asia Institute, Studies in Honor of Vladimir A. Livshits, pp. 79-84, 1996.##Henning, W.B. "Mitteliranisch".Handbuch der Orientalistik.Abt. 1.Bd. IV. Leiden-Köln, 1958.##Herzfeld, E. Zoroaster and his World. Vol. I. Princeton, 1947.##Hübschmann, H. BibliothekindogermanischerGrammatiken.Band (6), Armenische Grammatik, von Heinrich Hübschmann.Thiel (1).ArmenischeEtimoligie. Leipzig, Breitkopf&Härtel, 1897.##Huyse, Ph. “Die dreisprachigeInschriftŠābuhrs I. an der Ka‘ba-I Zardušt(ŠKZ)”, Corpus InscriptinumIranicarum, Part III, Pahlavi inscriptions, Vol. I, Band 1 and 2, London, 1999.##Huyse, Ph. “Die sasanidischeKönigstitulatur: EineGegenüberstellung der Quellen,” in Josef Wiesehöfer and Philip Huyse, eds., ĒrānudAnērān: Studienzu den BeziehungenzwischendemSasanidenreich und der Mittelmeerwelt,Beiträge des Internationalen Colloquiums in Eutin, 8-9, June 2000, Oriens et Occidens 13, Stuttgart, pp. 181-201, 2006.##Josephus, F. Josephus, in 9 Vols., Vol. III: The Jewish war, Books IV-VII.with an English translation by H. St. J. Thackeray. London: Willliam Heinemann, Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 1961.##Kasumova S.YU. “K tolkovaniyu sredne-persidskikh nadpiseĭ iz Derbenta” (On the interpretation of the Middle Persian inscriptions from Darband), VDI, 1, pp. 113-26, 1979.##Kasumova S.YU. “Novye nakhodki srednepersidskikh nadpiseĭ v Derbente” (New discoveries of Middle Persian inscriptions in Darband), VDI, 1988/1, pp. 88-95, 1988.##Kasumova S.YU. Srednepersidskaya epigrafika Kavkazskoy Albanii (Derbent). Goroda Irana, Baku, 1994.##Kettenhofen, E. “Darband”, Encyclopedia Iranica, available online at http://www.iranicaonline.org/articles/darband-i-ancient-city, Last Updated: November 15, 2011, 1994.##Khan-Magomedov, S.O. Derbent. Gornaiastena.AulyTabasarana (Darband. Mountain wall.The villages of Tabasaran), Moscow, 1979.##Khan-Magomedov, S.O. Derbentskaiakrepost’ i Dagh-bary (Darband fortress and Dagh-bary), Moscow, 2002.##Khanykov, N.V. Ocherkuchenoydeyatel'nostinaKavkaze v 1850 g. (Essay on the scientific activities in the Caucasus in 1850) Kavkaz.. № 25-29, 1851.##Kudryavtsev, A.A. Gorod, ne podvlastnyĭ vekam (A city unconquered by the centuries), Makhachkala, 1976a.##Kudryavtsev, A.A. “O datirovkepervykhsasanidskikhukrepleniĭ v Derbente” (On the dating of the Sasanian fortifications in Darband), Sovetskayaarkheologiya, 3, pp. 243-58, 1978.##Kudryavtsev, A.A. “«Dlinnyesteny» navostochnomKavkaza” (The “long walls” in the eastern Caucasus), Voprosyistorii, 11, pp. 31-43, 1979.##Kudryavtsev, A.A. Drevniĭ Derbent (Ancient Darband), Moscow, 1982.##Lafontaine, G. La version grecque ancienne du livre arménien d’Agathange, Publications de l’Institut Orientaliste de Louvain 7, Louvain-la-Neuve, 1973.##Lukonin V.G. Srednepersidskiye nadpisi iz Kara-tepe (Middle Persian Inscriptions from Kara-Tepe) Buddiyskiye peshchery Kara-tepe v Starom Termeze, 1969.##MacKenzie, D. N & Chaumont, M. L. “āmārgar”, Encyclopedia Iranica, Vol. I, Fasc. 9, pp. 925-926, available on line: http://www.iranicaonline.org/articles/amargar, (Last Updated: August 2, 2011), 1989.##Marcellinus, Ammianus. Rerum Gestarum. With an English translation, by John C. Rolfe, Ph.D., Litt.D. Cambridge. Cambridge, Mass., Harvard University Press; London, William Heinemann, Ltd, 1936.##Marquart, J. Ost-europäische und ostasiatischeStreifzüge, Leipzig, 1903.##Minorsky, V. “Transcaucasica,” Journal Asiatique, CCXVII, pp. 41–112, 1930.##Müller, C. Geographi graeci minores (Vol. 2). Paris, Didot, 1861.##Nyberg H.S. “Materialy po istolkovaniyu pechleviĭskikh nadpiseĭ Derbenda” (Materials for the interpretation of the Pahlavi inscriptions of Darband), Izvestiya obshchestva obsledovaniya i izucheniya Azer-baĭdzhana (Baku) 8/5, pp. 26-32, 1929.##Pakhomov, E. A. “Pekhleviĭskie nadpisi Derbenda” (The Pahlaviinscriptions of Darband), Izvestiya obshchestva obsledovaniya i izucheniya Azerbaĭdzhana 8/5, Baku, pp. 1-25, 1929.##Pakhomov, E. A. “K istolkovaniyu pechleviĭskich nadpiseĭ Derbenda” (On the interpretation of the Pahlavi inscriptions of Darband), Izvestiya Azerbaĭdzhanskogo naucho-issledovaniya Institut 1/2, Baku, pp. 13-16, 1930.##Pakzad, F . Bundahishn: Zoroastrische Kosmologie und Kosmogonie, Kritische Edition Band I, Kapitel I. In Ancient Iranian studies series 2. Tehran, Center for the great Islamic Encyclopaedia , 2005.##Paruck, F., Sāsānian Coins, Bombay, 1924.##Pliny, Pliny Natural History, Volume II, Books 3-7 , H. Rackham ed., In Loeb Classical Library, Cambridge, Massachusetts, Harvard University Press, London, William Heinemann LTD, 1961.##Priscus Panites, Historici Graeci minores I: Fragmenta,in Ludwig Dindorf, ed., Leipzig, pp. 275-352, 1870.##Ptolemy, Geography of Claudius Ptolemy. Translated into English and edited by Edward Luther Stevenson, Ph.D., Litt.D., LL.D. (New York: The New York Public Library, 1932.##Procopius, (1914-1928) de Bellis, H.B. (Henry Bronson) Dewing (tr.). William Heinemann; The Macmillan Co.; Harvard University Press. London; New York; Cambridge, 1914-1928.##Rawlinson, G. The sixth great oriental monarchy or the geography, history, and antiquities of Parthia: collected and illustrated from ancient and modern sources. London, Longmans, Green & CO., 1873.##Schindel, N. “Ḵosrow I iii. Coinage,” EncyclopædiaIranica, online edition, 2016, available at http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-i-iii-coinage, 2006.##Schindel, N. “Kawād I i. Reign,” Encyclopedia Iranica, Vol. XVI, Fasc. 2, pp. 136-141, 2013.##Seneca, Seneca’s Tragedies. Vol. 2. Edited by Miller, F. J., Cambridge, Mass., Harvard University Press ; London : W. Heinemann. In Loeb classical library, 1917.##Shahbazi, A. S. “Hormozd IV,” Encyclopedia Iranica, available at http://www.iranicaonline.org/articles/hormozd-iv, 2004.##Tacitus, Annales ab excessu divi Augusti. Tr. Fisher, C. D. Clarendon Press. Oxford, 1906.##Theophanes, Corpus Scriptorum Historiae Byzantinae 43: Theophanis Chronographia I, , ed. by J. Classen, Bonn, 1839.##Theophanes, The Chronicle of Theophanes Confessor,Bizantine and Near Eastern History AD 284-813, tr. With introduction and Commentary by Cyril Mango &Riger Scott, With assistance of GeophreyGreatrex , Oxford, 1997.##Thomson, R.W. The History of Armenians tr. and comm. R.W. Thomson., Albany, The state University of New York Press, 1976.##Thordarson, F. “Caucasus and Iran, ii. Language Contact”, Encyclopedia Iranica, vol. V, fasc. 1, pp. 92-95, available online: http://www.iranicaonline.org/articles/caucasus-ii, 1990.##Thorez, P. “Caucasusand Iran, Physical Geography, Population, and Economy, I. Physical geography”, Encyclopedia Iranica, vol. V, fasc. 1, pp. 84-91, available online:http://www.iranicaonline.org/articles/caucasus-i,1990.##Wright, W. The Chronicle of Joshua the Stylite, Composed in Syriac AD 507, tr. Wright. Cambridge University Press, 1882.##