2021-10-08T02:50:34Z https://jhss.ut.ac.ir/?_action=export&rf=summon&issue=6902

2014-02-20 10.22059

پژوهشهای علوم تاریخی پژوهشهای علوم تاریخی 2251-9254 2251-9254 1392 5 2 حسین آبادیان سیروان خسروزاده مقالة حاضر، رقابت‌های آلمان، عثمانی و بریتانیا برای تسلط بر مناطق نفت­خیز قفقاز پس از انقلاب بلشویکی روسیه را به بحث می‌گذارد و تأثیر این رقابت‌ها را بر سرنوشت منطقه ارزیابی می‌کند. در این راستا، اهمیت استراتژیک منطقه از منظر سه قدرت بزرگ یادشده بررسی می‌شود و نیروی پیش­برنده سیاست بریتانیا در قفقاز یعنی نیروی شمال ایران موسوم به دنسترفورس معرفی شده و نقش آن در رقابت‌های منطقه­ای قدرت‌های جهانی مطالعه می­شود. مقاله نشان می‌دهد دنسترفورس به­رغم حضور کوتاه­مدت چندماهه­اش در قفقاز، توانست به هدف اصلی خویش که ممانعت از نفوذ آلمان و عثمانی در مستعمرات بریتانیا در شرق بود، جامة عمل بپوشاند؛ یکی از مهم‌ترین دلایل این موفقیت، شکست آلمان در جنگ اول جهانی و متعاقب آن خروج نیروهای عثمانی از قفقاز بود. دنسترفورس نفت قفقاز سنتروکاسپی دنستروویل 2014 02 20 https://jhss.ut.ac.ir/article_50880_392d2edccca0fd08e3761eacd37763ba.pdf

2014-02-20 10.22059

پژوهشهای علوم تاریخی پژوهشهای علوم تاریخی 2251-9254 2251-9254 1392 5 2 حسین بادامچی اسناد و به طور کلی متون مکتوب به زبان ایلامی قدیم نادر هستند، اما از شوش در دورة سوکل مخ­ها نزدیک به 550­ سند حقوقی به زبان اکدی و در موضوعات مختلف به­دست آمده است که فرصتی     بی­نظیر برای مطالعة نهادهای حقوقی و اجتماعی ایلام فراهم می­کند. مقالة حاضر، ضمن ویرایش و ترجمة دو سند دادرسی ایلامی از دورة سوکل مخ­ها به تحلیل محتوای این دادرسی­ها می­پردازد. این مقاله ابتدا برای مشخص­کردن بستر تاریخی، تقسیم­بندی تاریخ ایلام باستان را توضیح می­دهد، سپس اهمیت اسناد اکدی شوش بررسی و سرانجام متن دو سند دادرسی ایلامی از دیدگاه صورت و ماهیت قرارداد مطالعه خواهد شد. چون این اسناد تاکنون به زبان انگلیسی منتشر نشده­اند، ترجمة انگلیسی نیز به متن افزوده شده است. سند حقوقی جعل فرزندخواندگی شوش اکدی 2014 02 20 21 37 https://jhss.ut.ac.ir/article_50895_afff76dc2d4c56dda663a43092306238.pdf

2014-02-20 10.22059

پژوهشهای علوم تاریخی پژوهشهای علوم تاریخی 2251-9254 2251-9254 1392 5 2 رسول جعفریان مریم کمالی ساختارحکومتسلجوقی(590-431ق)به لحاظ شرکت نهادها و کنشگران مختلف در بستر فعالیت­های سیاسی، شاخصه­هایی دارد که در مقایسه با دیگر حکومت­ها و سلسله­های ایرانی پس از اسلام در نوع خود بی­نظیر است. سلجوقنامه ظهیرالدین نیشابوری بر خلاف متن موجزش، روایتی عینی و پرمعنا از نحوة شکل­گیری و تداوم ساختار قدرت سلجوقی به­دست می‌دهد. توجه مورخ به امرا، به عنوان گروهی مؤثر در تحولات سیاسی این دوره و تلاش نهاد دیوان­سالاری به­ویژه شخص خواجه نظام­الملک در تعدیل نیروی ایشان و استفادة مؤثر از آن در جهت استقرار حکومت سلجوقی، مسئله­ای است که کتاب سلجوقنامه با جدیت دنبال می‌کند. این مقاله با ارائة تعریف از حکومت نظامیان و کاربرد روش تحلیلی، از دریچة کتاب سلجوقنامه به واکاوی تقابلـتعامل میان امرا و دیوان­سالاران می­پردازد. نامنسجم بودن نهاد وزرات و اتحاد امرا در خصوص تصمیمات سیاسی مهم، در نهایت دیوان­سالاران را در تبدیل قدرت انحصارگرای نظامیان به قدرتی تمام شمول و متشکل از تمامی نهادهای قدرت ناکام گذاشت حکومت سلجوقی حکومت نظامی امرا دیوان سالاران خواجه نظام‌الملک 2014 02 20 39 58 https://jhss.ut.ac.ir/article_50902_ea5c95443546ad2a6a92b12535f3c7cd.pdf

2014-02-20 10.22059

پژوهشهای علوم تاریخی پژوهشهای علوم تاریخی 2251-9254 2251-9254 1392 5 2 سیدابوالفضل رضوی حمید آزاد نوشتار حاضر با هدف نشان­دادن تأثیر فضای نوظهور پس ­از سقوط خلافت عباسی و دورة حاکمیت ایلخانان، بر بینش تاریخ­نگارانة ابوالقاسم کاشانی، مورخ شیعه­مذهب این عهد، درپی پاسخ­گویی به این سؤال است که رویکرد اسلامی و نگرش شیعی کاشانی بر بینش تاریخ­نگارانة وی چه تأثیری داشته است. در این جهت، به­نظر می­رسد کاشانی از سر دقت، مدارا، واقع­نگری و بعضاً مصلحت­اندیشی با مسائل مهم و مورد اختلاف تاریخ اسلام برخورد کرده و به­عنوان مورخی آگاه به زمان، رویکردی متفاوت از بی­طرفی تا جهت­گیری منطقی را در پیش گرفته ­است. در­حالی­که کاشانی پیوسته از وجاهت عقیدتی و جایگاه سیاسی تشیع دفاع می‌کند، اما تعصب نمی‌ورزد و درصدد جهت­گیری علیه پیروان سنت برنمی‌آید. این­ مقاله، با درنظر داشتن چگونگی دفاع از تشیع در پرتو فضای گفتمانی عهد ایلخانان، بینش تاریخ­نگارانة کاشانی را در دو مبحث مرتبط به هم، یکی با عنوان مسائل مهم مورد اهتمام کاشانی در بررسی تاریخ اسلام و دیگری آسیب­شناسی تفرقة امت اسلامی، بررسی خواهد نمود. ابوالقاسم کاشانی تاریخ‌نگاری رویکرد اعتقادی تشیع عصر ایلخانان 2014 02 20 59 78 https://jhss.ut.ac.ir/article_50903_f27a9b01437379fd9c0e814ecebb799a.pdf

2014-02-20 10.22059

پژوهشهای علوم تاریخی پژوهشهای علوم تاریخی 2251-9254 2251-9254 1392 5 2 محمدعلی رنجبر آمنه ابراهیمی حافظة تاریخی یا حافظة جمعی (خاطرة جمعی­) در بین آن بخش از مطالعات تاریخ فرهنگی که به اندیشه و روح مشترک مربوط می­شود، از مطالعاتی است مغفول­مانده. این نوع حافظه در متون تاریخی و ادبی جلوه­ای روشن دارد و کافی است به طور مثال با مداقه در کاربرد برخی از اسامی و القاب به صورت‌بندی اندیشه و نوع نگاه مشترک بین یک ملت یا ملت­های جهان رسید. آنچه در فرهنگ ما راجع به اسکندر مطرح است، از این نمونه است. اسکندر در فرهنگ ملت ما و برخی فرهنگ­های دیگر، افسانه و گاه اسطوره­ای بی­بدیل است. شاهنامه به­طور مشخص می­تواند از این نمود حافظة تاریخی راجع به اسکندر پرده بردارد و پس از آن اسکندرنامة نظامی نیز با پرداختی گسترده­تر واجد همین اهمیت است. افزونبراینآثار، متن داستانی داراب­­نامه نوشتةابوطاهرطرسوسی،داستان­پردازقرنششمهجریـقمری نیز، به نوعی، کوششی است برای ایرانی­کردن و افسانه­ساختن از چهرة این جهانگشای یونانی. بر این اساس، در متون تاریخی تشبیه عملکرد برخی از پادشاهان ایران به اسکندر را می­توان به صورتی کاملاً معنادار ملاحظه کرد. حافظة تاریخی اسکندر شاهنامه داراب‌نامه 2014 02 20 79 91 https://jhss.ut.ac.ir/article_50904_fa57a99b71c18217eff4abbbdb8f2391.pdf

2014-02-20 10.22059

پژوهشهای علوم تاریخی پژوهشهای علوم تاریخی 2251-9254 2251-9254 1392 5 2 ابوطالب سلطانیان یکی از مسائل مهم پیرامون آسیب­شناسی جنبش جنگل، آسیب­شناسی اید‏ئولوژیک سیاسی آن است. زیرا از این دیدگاه جنبش چندان مورد مطالعه قرار نگرفته است. در این راستا، این پرسش مطرح است که اید‏ئولوژی سیاسی جنبش، از آغاز تا پایان، چه تغییراتی در روند خود داشته و این تغییرات چه تأثیراتی بر میزان مشروعیت و سرنوشت آن داشته است. برای بررسی این موضوع، نخست محورهای ایدئولوژی جنبش در سال‏های اولیۀ مبارزه مورد مطالعه قرار می‏گیرد و در ادامه، روند دگرگونی‌های به‏وجود آمده در آن و نیز علل و پیامدهای این دگرگونی‏ها تا سال‌های پایانی جنبش مورد بررسی قرار خواهند گرفت. جنبش در شرایط بحرانی جنگ جهانی یکم که کشور مورد تاخت­و­تاز دول متخاصم قرار گرفته بود، پا به عرصه نهاد. در چنین شرایطی، مبارزه با بیگانگان، احیای استقلال کشور و نظام مشروطه، به عنوان محورهای اصلی ایدئولوژی سیاسی جنبش مطرح شدند. اما در روند مبارزۀ جنبش، حوادثی روی داد که نه­تنها جنبش را در موضع ضعیفی قرار داد، بلکه آن­ را از تحقق آرمان‏های یاد شده نیز مأیوس کرد. چنین شرایطی جنبش را به سوی همکاری با بلشویک‏ها سوق داد. این همکاری سرانجام به تغییر اید‏ئولوژیک جنبش از مشروطه به «جمهوری شوروی» منجر گردید. چنین تغییری به زیان مشروعیت و پایگاه مردمی جنبش تمام شد و در نتیجه سرکوبی آن را نیز آسان‏تر کرد. جنبش جنگل ایدئولوژی اتحاد اسلام بلشویک‏ها جمهوری شوروی 2014 02 20 93 112 https://jhss.ut.ac.ir/article_50978_cd257b04396aca9009e42062f29c46f4.pdf

2014-02-20 10.22059

پژوهشهای علوم تاریخی پژوهشهای علوم تاریخی 2251-9254 2251-9254 1392 5 2 علی علی‌بابایی درمنی در طول تاریخ باستان، اقوام بیابان‌گرد شمال قفقاز، با گذر از گذرگاه­های قفقاز، به­خصوص دو گذرگاه پراهمّیّت «دربند» و «داریال»، مناطق ثروتمند جنوبی را غارت می­کردند. در دوران شاهنشاهی خسرو انوشیروان، استحکامات نیرومندی در مقابل این گذرگاه­ها ساخته شد و اقوام بیابان‌گرد شمال قفقاز دیگر نتوانستند از طریق این دو گذرگاه مناطق جنوبی را مورد هجوم قرار دهند. در این مقاله با بهره­گیری و استنتاج از اغلب منابع تاریخی مرتبط، اعم از قفقازی، رومی و     ایرانیـاسلامی، تلاش کرده­ایم تا نشان دهیم چگونه در سدۀ 6 میلادی، در پی نفوذناپذیری دو گذرگاه مذکور، اقوام بیابان­گرد شمال قفقاز برای نفوذ به مناطق جنوبی، متوجه گذرگاه سوم قفقاز، یعنی لازیکا شدند، و چگونه ایرانیان و بیزانسی­ها با جنگ و دیپلماسی کوشش می­کردند بر این گذرگاه مسلط شوند. لازیکا ایران بیزانس خسرو اول 2014 02 20 113 132 https://jhss.ut.ac.ir/article_50979_dd4d7ec2502f9e4df711bca96d62650d.pdf

2014-02-20 10.22059

پژوهشهای علوم تاریخی پژوهشهای علوم تاریخی 2251-9254 2251-9254 1392 5 2 حمید کاویانی پویا ماریا داغمه‌چی هیرکانیا (گرگان) از دیرهنگام به سبب دارا­بودن موقعیت استراتژیکی و اقتصادی مورد توجه صاحبان و منادیان قدرت بوده است و دولت‌های ایرانی، به منظور تثبیت جایگاه خویش سعی در استیلا بر این منطقه داشتند؛ بر این اساس، موقعیت و کارکرد ایالت هیرکانی در عصر ساسانی و عملکرد استحکامات این ایالت برای حکومت‌های ایرانی در مقابل مهاجمان و قدرت‌های شرقی، مسئلة مهمی است که پیگیری آن در عصر ساسانی سبب آگاهی از چگونگی نگرش این دولت ایرانی به مرزهای شرقی ایران، دشمنان این خطه و اقدامات ساسانیان در مقابل آنها و در منطقة هیرکانیا می­گردد. بنابراین، برای پاسخ بدین مسائل،    نه­تنها از متون تاریخی بهره­برداری شد، بلکه از یافته­های باستان‌شناسان نیز استفادة فراوانی گردید و در بررسی جایگاه هیرکانیا و استحکامات آن در قلمرو ساسانی و به­ویژه در مقابل یورش­های انیران، بدین نتیجه نائل آمدیم که ساسانیان نیز به تبعیت از سلسله­های ایرانیِ پیشین نه­تنها پایگاه نظامی مهمی در گرگان برپا داشته بلکه به احداث دیواره­های مستحکم و حصارهای تدافعی پیچیده و مجهزی اقدام نمودند. در این میان، احداث دیوارة دفاعی گرگان با استحکامات ویژه سبب پیشگیری از ورود مهاجمان به مرزها شده و با تأمین امنیت، موجب رونق بیشتر ایالت گرگان شد. این دیوارة دفاعی نشان می‌دهد که ساخت آن نه­تنها به­منظور یک برنامة اضطراری، بلکه بخشی از برنامة پیچیدة شاهنشاهی ساسانی بوده که عامل         به­حداکثر­رساندن حفاظت از دشت گرگان در قرن پنجم میلادی به­شمار می‌آمده است. هیرکانیا مرزهای شرقی ساسانیان هپتالیان دیوار گرگان 2014 02 20 133 152 https://jhss.ut.ac.ir/article_50980_53bb8bb61154ec8a28ae27513237321a.pdf

2014-02-20 10.22059

پژوهشهای علوم تاریخی پژوهشهای علوم تاریخی 2251-9254 2251-9254 1392 5 2 نورالدین نعمتی مظهر ادوای سدة نوزدهم را باید سدة تحولات مهم از جمله تحولات آموزشی در ایران دانست. در این سده، شکست ایران از روسیه، زمینة گسترش حضور و نفوذ اروپائیان را در ایران و به ویژه با انگیزۀ تغییر شیوه‌های آموزشی فراهم آورد. کشورهای قدرتمند اروپایی نیز با حمایت از فعالیت مسیونرهای مذهبی، از   برنامه­های آموزشی اقلیت‌ها حمایت گسترده­ای کردند. کلیمیان تحت­تأثیر این شرایط، در سال 1898م /1276ش با تأسیس مدرسة آلیانس، تغییراتی اساسی را در نظام آموزشی خود دنبال کردند و برنامة آموزشی نسبتاً ویژه و مستقلی را مطرح نمودند. اما دولت پهلوی، با اجرای نظام آموزش اجباری و نوین در سطح ملی، پیشرفت و ادامة این برنامة ویژه و مستقل را زیر سؤال برد. این مقاله در پی بررسی این مسئله است که پیشرفت برنامة آموزشی کلیمیان با وجود این منع دولتی چگونه میسر شد؟ در پاسخ به این پرسش، مقاله این فرضیه را مورد بررسی قرار می­دهد که برنامة آموزشی کلیمیان با پذیرش حداکثر سازگاری با نظام آموزش نوین کشور، فرصت بقای مدارس کلیمی را فراهم آورد. کلیمیان نظام آموزشی آلیانس پهلوی اول مسیونرهای مذهبی 2014 02 20 153 172 https://jhss.ut.ac.ir/article_50981_6886c6e1fdd91550da34115fe1b4b617.pdf