دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران پژوهش‌های علوم تاریخی 2251-9254 17 2 2026 01 21 The Caravan Stations of Northern China in Islamic Texts: From Kashghar to Chang’an (长安) ایستگاه‌های کاروانی شمال چین در متون اسلامی: از «کاشغر» تا «چانگ‌آن» 263 297 103258 10.22059/jhss.2025.398175.473822 FA محمدباقر وثوقی استاد، گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. جمال پیره‌مرد شتربان دانشجوی دکتری رشته تاریخ، دانشگاه تهران، تهران، ایران Journal Article 2025 07 07 The city of Kashghar was situated at the convergence of Chinese communication routes that crossed the northern and southern parts of the Taklamakan Desert. This city served as the gateway for caravans traveling on the historical roads connecting Transoxiana, Sindh and the central plateau of Iran to China. This route has been known as the Silk Road from 19th century.  The access routes from the western regions to the capital of China branched off from the city to the northern and southern edges of the Taklamakan, eventually these routes leaded to ancient Chinese capital, Chang’an (长安), or Xi’an (西安), referred to in Islamic texts as Khamdān (خَمدان). The northern route passed through the city of Turfan, while the southern route traversed Khotan and then, being on a single route that went to the imperial capital of China. Due to Kashghar’s pivotal role in the exchanges between China and the Islamic world, early Islamic texts referred to it as the border of Islam (ثغرالاسلام). Even in the pre-Islamic period, cultural and commercial interactions between Iran and China along this corridor carried out through the mediation of one of the oldest Iranian peoples—the Sogdians. This mediating role continued into the Islamic period and the Sogdians assumed a crucial role in facilitating cultural and economic exchanges between China and the Muslim world. Some Sogdians even settled along this route, serving as cultural intermediaries.The strategic importance of access routes to Kashghar as the gateway to China for Muslims led to this ancient road being introduced in various geographical, historical, and literary texts of the Islamic world.  In other words, the toponyms along the route from Kashghar to the Chinese capital has been noted in Islamic sources from the early Islamic centuries to the 10th century AH (16th century CE). Despite numerous studies on the cities along this route, no dedicated research has yet focused on the transcription and phonetic transformations of their names based on manuscript versions of Islamic texts. The significance of this issue has prompted the present article to investigate the representation of caravan stations in northern China—from Kashghar to Chang’an—as a historical problem worthy of detailed examination. This study, while engaging with prior research on the subject, identifies and analyses the toponyms based on the oldest or most authoritative manuscript sources of Islamic texts and reconstructs the geographical conception of Muslim authors of this route شهر کاشغر در محل تلاقی راه‌های ارتباطی چین که از بخش‌های شمالی و جنوبی صحرای «تاکلاماکان» می‌گذشت، قرار داشت. این شهر دروازۀ ورودی و خروجی کاروان‌ها در مسیر تاریخی جاده‌های ماوراءالنهر و سِند و فلات مرکزی ایران به سمت چین محسوب می‌شد؛ راهی که از قرن نوزدهم میلادی به جادۀ ابریشم مشهور شده است. راه‌های دسترسی نواحی غربی به پایتخت چین با گذر از این شهر به دو سوی شمال و جنوب صحرای تاکلاماکان منشعب شده و از آنجا مستقیماّ به پایتخت باستانی چین در شهر «چانگ‌آن» (Chang’an/长安) یا «شی‌آن» (Xi’an/西安) که در متون اسلامی از آن با نام «خَمْدان» یاد شده، منتهی می‌شدند. راه شمالی به سوی شهر تورفان می‌رفت و راه جنوبی از خُتن می‌گذشت و سپس با قرار گرفتن در یک مسیر به سمت پایتخت چین می‌رفت. با توجه به اهمیّت جایگاه کاشغر در تبادلات بین چین و جهان اسلام، در متون قرون نخستین اسلامی از این شهر با عنوان «ثغرالاسلام» یاد شده است. در دورۀ پیش از اسلام، مراودات ایران و چین در این مسیر با میانجیگری یکی از کهن‌ترین اقوام ایرانی یعنی «سغدیان» به انجام می‌رسید. در دورۀ اسلامی، این روند ادامه یافت و سغدیان بار اصلی تبادلات فرهنگی و اقتصادی بین چین و جهان اسلام را بر عهده داشتند. جوامع کوچک سغدیان به عنوان انتقال‌دهنده و میانجی فرهنگی بین چین و دنیای اسلام در این مسیر ساکن شدند. اهمیّت مسیرهای دسترسی به شهر کاشغر به عنوان دروازۀ ورود به چین برای مسلمانان موجب شد تا این جادۀ باستانی در متون مختلف جغرافیایی، تاریخی و ادبی جهان اسلام معرفی شود. به عبارت دیگر، جای‌نام‌های مسیرکاشغر به پایتخت چین در متون اسلامی از قرون نخستین اسلامی تا قرن دهم هجری مورد توجّه قرار داشته است. به‌‌رغم پژوهش‌های متعددی که در مورد شهرهای این مسیر به انجام رسیده، امّا هنوز پژوهشی با تأکید بر ضبط اسامی و تغییرات آوایی آنها بر اساس نسخه‌های خطی متون اسلامی تا کنون به انجام نرسیده است. اهمیّت این موضوع باعث شد تا پژوهش حاضر، مسئله بازنمایی ایستگاه‌های کاروانی شمال چین در متون اسلامی از کاشغر تا چانگ‌آن را به صورت یک مسئله تاریخی مورد ارزیابی و معرفی قرار دهد. در این پژوهش ضمن توجّه به پیشینۀ مطالعات و تحقیقات در این باره، جای‌نام‌ها بر اساس کهن‌ترین یا معتبرترین نسخه‌های خطی متون اسلامی، معرفی شده‌اند و تصوّر جغرافیایی نویسندگان مسلمان از این مسیر شناسایی و مورد ارزیابی قرار گرفته است https://jhss.ut.ac.ir/article_103258_34980a682fed15f0652ba742a53510b7.pdf