دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران پژوهش‌های علوم تاریخی 2251-9254 مقالات آماده انتشار 2026 05 31 The Rise of Bārfurūshdeh in Māzandarān (760–996 AH): The Role of Climate, Politics, and Local Elites برآمدن بارفروش‌ده در مازندران (۷۶۰- ۹۹۶ق): نقش اقلیم، سیاست و نخبگان محلی 107219 10.22059/jhss.2026.401245.473841 FA ربابه جعفرپور تاجی دانشجوی دکترای تاریخ و تمدن ملل اسلامی دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد مرتضی دانشیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد 0000-0002-0379-2723 عباس اقدسی گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد Journal Article 2025 08 26 Historians of the Qajar era, followed by some later researchers, have attributed the emergence of Bārfurūsh to the Safavid period, especially the reign of Shāh ʿAbbās I (r. 996–1038 AH), and some even to the early Qajar era under Fatḥ-ʿAlī Shāh (r. 1211–1250 AH). Yet, earlier sources indicate that “Bārfurūshdeh” arose in the second half of the eighth century AH upon the ruins of the ancient city of Māmaṭīr. The residence of Mīr Qiwām al-Dīn Marʿashī, founder of the Marʿashī dynasty, in this area marked a turning point in its development, gradually making Bārfurūshdeh a new center of power in Māzandarān. Relying on primary sources and using a descriptive–analytical approach, this study examines the causes and process of Bārfurūshdeh’s growth during the Marʿashī period until the reign of Shāh ʿAbbās I (996–1038 AH). The findings show that Bārfurūshdeh had already gained urban status before the time of Shāh ʿAbbās. Its geographical advantages, communicative position, water resources, and fertile lands, created the conditions for growth, while the Marʿashīs’ decentralizing policies and the role of local elites were decisive in its development. By the mid-tenth century AH, Bārfurūshdeh had become a politically and economically important city, and at times the center of Māzandarān. Thus, this research challenges the assumption that the emergence of Bārfurūshdeh/ Bārfurūsh belongs only to the Safavid or Qajar periods. چکیده<br /> مورخان دوره قاجار و به‌تبع آن‌ها برخی پژوهش‌ها، پیدایی شهر بارفروش را به دوره صفوی، خاصه سال‌های حکومت شاه‌عباس اول (حک: ۹۹۶–۱۰۳۸ ق) و حتی برخی به آغاز دوره قاجاریه- سال‌های حکومت فتحعلی‌شاه (حک: ۱۲۱۱–۱۲۵۰ ق)- نسبت داده‌اند. با این حال، منابع کهن‌تر نشان می‌دهند که «بارفروش‌ده»، از نیمه دوم سده هشتم هجری، بر ویرانه‌های شهر کهن مامطیر سر برآورده بود. سکونت میرقوام‌الدین مرعشی، بنیان‌گذار حکومت مرعشیان، در این ناحیه، نقطه عطفی در توسعه آنجا بود؛ چنانکه این قضیه به‌تدریج بارفروش‌ده را به کانون نوظهور قدرت در مازندران تبدیل کرد. این پژوهش، با اتکا به منابع اولیه و با رویکرد توصیفی-تحلیلی، به بررسی علل و روند توسعه بارفروش‌ده در بستر تحولات دوره مرعشیان تا پیش از حکومت شاه عباس اول (۹۹۶-۱۰۳۸ق) اختصاص دارد. یافته‌ها نشان می‌دهد که بارفروش‌ده پیش از دوره شاه عباس، جایگاه شهری یافته بود. ظرفیت‌ جغرافیایی (موقعیت ارتباطی، منابع آبی و زمین‌های حاصلخیز) که شرایط لازم برای رشد بارفروش‌ده را فراهم آورده بود، همراه با سیاست تمرکززدای حکومت مرعشیان، وکنش نخبگان محلی، مهمترین عوامل توسعه‌ این شهر بوده است. این عوامل بارفروش‌ده را تا نیمه سده دهم به شهری با اهمیت سیاسی و اقتصادی و حتی مرکزیت چندگاهی مازندران، مبدل کرد. بدین ترتیب، این تحقیق گمانه پیدایی شهر بارفروش‌ده/بارفروش در دوره صفوی یا قاجار را نیز، به چالش می‌کشد.