دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران پژوهش‌های علوم تاریخی 2251-9254 18 1 2026 04 21 Content Analysis of the Endowment Documents of Officeholders in Mazandaran Province during the Qajar Period (1210–1344 AH) تحلیل محتوای اسناد موقوفات صاحب‌منصبان ایالت مازندران در دورة قاجار (1344-1210ق.) 337 361 107328 10.22059/jhss.2025.387832.473770 FA فرشید نوروزی دکتری تاریخ ایران اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران. 0000-0002-7253-7240 حمیدرضا آریانفر استادیار گروه تاریخ، فرهنگ و تمدن ایران، بنیاد ایران‌شناسی، تهران، ایران. 0009-0002-6468-7406 Journal Article 2024 12 29 This study examines the nature, functions, and objectives of endowments (waqf) established by state officials in the province of Mazandaran during the period of the Qajar dynasty (1210–1344 AH). By employing qualitative content analysis of surviving waqf deeds, the research seeks to uncover patterns in the types of endowed properties, their intended uses, and their temporal and spatial distribution. The study identifies fourteen waqf deeds created by officials holding various titles, including brigadier generals, sardars, khans, beglerbegis, a kalantar, and a mustawfi. The findings reveal considerable diversity in the types of endowed assets, including agricultural lands, shops, caravanserais, pastures, gardens, qanats, coffeehouses, castles, and residential buildings. These assets reflect the economic resources available to officials and their strategic use of productive property to ensure sustainable revenue streams. The purposes of the endowments were equally diverse, ranging from financing religious ceremonies—particularly mourning rituals for Imam Husayn—to supporting descendants, aiding the poor and needy, funding educational activities, and promoting public welfare. Temporal analysis shows that 36% of the endowments were established during the reign of Naser al-Din Shah, 50% during Mozzafar al-Din Shah, and 14% during Ahmad Shah Qajar, indicating a peak in endowment activity during the late nineteenth and early twentieth centuries. Geographically, the highest concentration of waqf deeds is observed in the cities of Sari and Nur. Overall, the study demonstrates that state officials played a significant role in sustaining and expanding the waqf institution, contributing to the social, religious, and economic fabric of the region این پژوهش باهدف بررسی چگونگی مصارف و انواع موقوفات صاحب‌منصبان ایالت مازندران در دورة قاجار، به تحلیل محتوای اسناد مربوط به این موقوفات می‌پردازد. تمرکز اصلی این پژوهش بر تحلیل کیفی محتوای این اسناد است تا بتوان به درک جامعی از تعداد، نوع، اهداف و نیات واقفان دست‌یافت. تنوع در نوع موقوفات صاحب‌منصبان واقف در ایالت مازندران نشان می‌دهد که واقفان این دوره از دارایی‌های مختلف خود برای وقف استفاده می‌کردند. مصارف تعیین‌شده برای این موقوفات شامل مواردی همچون برگزاری مراسم عزاداری، تأمین هزینه‌های زندگی اولاد واقف، کمک به فقرا، سادات و مساکین، انجام امور خیر و عام المنفعه می‌شد. این گستردگی در مصارف نشان از توجه واقفان به ابعاد مختلف نیازهای جامعه و همچنین اعتقادات مذهبی آنها دارد. از نظر بازة زمانی، توزیع وقف‌های انجام‌شده توسط این صاحب‌منصبان شامل ۳۶ درصد مربوط به دورة ناصری، ۵۰ درصد مربوط به دورة مظفرالدین‌شاه و ۱۴ درصد نیز متعلق به دورة احمدشاه بوده است. این توزیع زمانی نشان می‌دهد که اوج فعالیت وقف توسط این گروه از صاحب‌منصبان در دورة مظفرالدین‌شاه بوده است. از نظر جغرافیایی، این وقف‌نامه‌ها مربوط به صاحب‌منصبان شهرهای ساری، نور، بارفروش، آمل، بلده، سوادکوه و بندپی ایالت مازندران بوده است. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که صاحب‌منصبان ایالت مازندران در دورة قاجار نقش مهمی در توسعة سنت وقف داشته‌اند و با وقف دارایی‌های متنوع خود، به رفع نیازهای مختلف جامعه کمک می‌کردند. تنوع در نوع موقوفات، مصارف تعیین‌شده و همچنین توزیع زمانی و مکانی وقف‌ها، تصویر جامعی از وضعیت وقف در این دوره و در این منطقه ارائه می‌دهد. https://jhss.ut.ac.ir/article_107328_189efcd23c26f45a02fe51a25ea84d5b.pdf