دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران پژوهش‌های علوم تاریخی 2251-9254 مقالات آماده انتشار 2026 07 19 Historical Geography of Islamic Iran through the Spatial Turn: Re-reading Texts from the Third to Eighth Centuries AH جغرافیای تاریخی ایران اسلامی در پرتو چرخش مکانی: بازخوانی متون سده‌های سوم تا هشتم هجری 107973 10.22059/jhss.2026.415332.473928 FA فاطمه احمدوند استادیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکده علوم و تحقیقات اسلامی، دانشگاه بین المللی امام خمینی(ره)، قزوین، ایران 0009-0004-2099-1611 Journal Article 2026 05 28 The historical geography of Islamic Iran, as a specialized field concerned with the transformation of places, regions, networks, and spatial relations in the past, has often been limited to the identification of place-names, the delimitation of territories, and the reconstruction of routes and cities. Focusing on the third to eighth centuries AH, this article examines how historical geography can move geographical texts from the level of description to the explanation of historical processes. In this study, the “spatial turn” refers to an approach that regards space and place not as neutral backgrounds, but as historical and social phenomena that shape power, economy, identity, and narrative. The article seeks to redefine the position of historical geography within the study of Islamic Iran and to propose a model for the critical and spatial analysis of sources. It employs a historical-analytical method based on a comparative reading of the works of Ibn Khurradadhbih, al-Yaqubi, al-Istakhri, Ibn Hawqal, al-Muqaddasi, Hudud al-Alam, Yaqut al-Hamawi, and Hamdallah Mustawfi. The theoretical framework draws on the concepts of the production of space, Thirdspace, relational place, and genius loci, while historical GIS is treated as a tool for linking spatial and temporal data, reconstructing networks, and analyzing spatial change. The findings show that each source represents a particular form of historical geography, ranging from administrative and regional to urban, mnemonic, and fiscal. Historical geography becomes an explanatory and specialized approach when data extraction, source criticism, spatial analysis, and the explicit recording of data reliability are applied simultaneously. جغرافیای تاریخی ایران اسلامی، به‌مثابۀ حوزه‌ای تخصصی برای مطالعۀ دگرگونی مکان‌ها، نواحی، شبکه‌ها و روابط فضایی در گذشته، غالباً به شناسایی جای‌نام‌ها، تعیین حدود و بازسازی راه‌ها و شهرها محدود شده است. این مقاله با تمرکز بر سده‌های سوم تا هشتم هجری می‌پرسد جغرافیای تاریخی چگونه می‌تواند داده‌های متون جغرافیایی را از سطح توصیف به سطح تبیین فرایندهای تاریخی ارتقا دهد. «چرخش مکانی» در این پژوهش رویکردی است که فضا و مکان را نه پس‌زمینه‌ای خنثی، بلکه پدیده‌هایی تاریخی و اجتماعی مؤثر در شکل‌گیری قدرت، اقتصاد، هویت و روایت می‌داند. هدف مقاله، بازتعریف جایگاه جغرافیای تاریخی در تاریخ‌پژوهی ایران اسلامی و ارائۀ الگویی برای نقد و تحلیل فضایی منابع است. روش پژوهش تاریخی ـ تحلیلی و مبتنی بر مقایسۀ انتقادی آثار ابن‌خردادبه، یعقوبی، اصطخری، ابن‌حوقل، مقدسی، حدودالعالم، یاقوت حموی و حمدالله مستوفی است. چارچوب نظری از مفاهیم تولید فضا، فضای سوم، مکان رابطه‌ای و روح مکان بهره می‌گیرد و GIS تاریخی را ابزاری برای پیوند داده‌های زمان‌مند و مکان‌مند، بازسازی شبکه‌ها و تحلیل تغییرات فضایی می‌داند. یافته‌ها نشان می‌دهد هر منبع نوعی جغرافیای تاریخی خاص، از دیوانی و اقلیمی تا شهری، حافظه‌ای و مالیاتی، بازنمایی می‌کند؛ بنابراین داده‌ها بدون توجه به هدف تألیف، جایگاه مؤلف، زمان گردآوری و زبان ارزش‌گذارانه قابل استفاده مستقیم نیستند. نتیجه آن است که جغرافیای تاریخی زمانی به رویکردی تخصصی و تبیینی تبدیل می‌شود که استخراج داده، نقد متن، تحلیل فضایی و ثبت میزان اطمینان هر داده به‌طور هم‌زمان انجام گیرد.