دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهرانپژوهشهای علوم تاریخی2251-925415320231221Using Compound Nnames in the Naming of Sasanian Mints with Reference to Muskets, Seals and Pahlavi Textsبهره گیری از نام جایهای مرکب در نام گذاری ضرابخانه های ساسانی با استناد به مسکوکات، مُهرها و متون پهلوی1229515510.22059/jhss.2023.359721.473638FAحکیمهاحمدی زاده شندیدانشجوی دکتری تاریخ ایران پیش از اسلام، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران.0000-0002-1506-730Xرضاشعبانیاستاد گروه تاریخ، دانشگاه شهید بهشتی تهران، تهران، ایران.0000-0001-7514-4808جوادهرویدانشیار گروه تاریخ، دانشگاه آزاد اسلامی واحد، علوم و تحقیقات، تهران، ایران.Journal Article20230614Based on the documents left from the Sassanid period, such as inscriptions, seals and Pahlavi texts, it is clear to us that the choice of compound names for cities was very common in this era. The evidence shows that the names of Sassanid Iranian cities, which were chosen in compound form, were composed of two or three words and even more. In this period of history and a lot earlier than in addition to the names of cities, Iranians followed this naming method in various social, political and even military matters. The interest in choosing compound names was such that the Sasanians used compound names even for their children. We observe that due to the importance of the tradition of urban planning in the Sassanid era and the issue of naming those cities, the Sassanid emperors used their own names to name newly founded cities. This issue in itself led to the discovery of new compound words in the Sasanian era, which investigating them opens another window for researchers to study Sasanian history. In this way, the chosen name was a combined name, one of which was the name of the king who built that city. It is because of this naming method that the compound names of many cities from the Sassanid era have remained today. Now, by examining the abbreviated signs of the compound names of the cities that remain in the Sassanid mosques, and also matching them with the Sasanian inscriptions, seals, and Pahlavi texts that contain the full form of these cities with compound names, we will obtain the abbreviated signs of these names and also We will identify their geographical location precisely. The research on this issue will also show that a compound name consisting of two, three or even four words was used for the purpose of political propaganda of kings in the form of an abbreviated name in introducing the names of cities. In this article, we will introduce the compound names, the reason for their occurrence, and the way to abbreviate themبرپایه اسناد بجا مانده از دوره ساسانی چون کتیبهها، مُهرها و متون پهلوی بر ما مشخص میشود که گزینش نامهای مرکب برای شهرها در این عصر بسیار رواج داشته است. شواهد نشان میدهد نام شهرهای ایرانِ ساسانی که بهصورت مرکب انتخاب میشد، از ترکیب دو یا سه واژه و حتی بیشتر نیز بوده است. ایرانیان در این دوره از تاریخ، علاوه بر نام شهرها در ابعاد مختلف اجتماعی، سیاسی و حتی نظامی، از این شیوه نامگذاری پیروی مینمودند. ما مشاهده مینماییم به سبب اهمیتِ سنت شهرسازی در عصر ساسانی و مبحث نامگذاری آن شهرها، شاهنشاهان ساسانی از نام خود برای نامگذاری شهرهای نوبنیاد بهره میبردند. بدینصورت که نام انتخابشده نامی ترکیبی بوده است که یک جزء آن نام پادشاه سازندة آن شهر بود. به یُمن همین روشِ نامگذاری است که امروزه نام مرکبِ شهرهایِ فراوانی از عصر ساسانی برایمان به یادگار مانده است. اکنون ما با بررسی نشانههای اختصاریِ نامهای مرکبِ شهرها که در مسکوکات ساسانی بجای مانده و همچنین تطبیق آنها با کتیبهها، مهرها و متون پهلوی ساسانی که حاوی ریختِ کاملِ این شهرهای با نامِ مرکب هستند هم نشانهی اختصاریِ مختص به این نامها را به دست خواهیم آورد و هم موقعیت جغرافیایی دقیق آنها را شناسایی خواهیم نمود. تحقیق بر این مسأله همچنین نشان خواهد داد یک نام مرکب که متشکل از دو، سه و یا حتی چهار واژه است، با اهدافی چون تبلیغات سیاسی شاهان به شکل نام اختصاری در معرفی نام شهرها صورت میگرفته استhttps://jhss.ut.ac.ir/article_95155_52c0aea9871c26d75aa3ebf83162e428.pdfدانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهرانپژوهشهای علوم تاریخی2251-925415320231221A Sasanian Clay seal of the Ostandar of Marvrud in Greater Khorasanمعرفی گِلمُهر ساسانی اُستاندار مَرورود در خراسان بزرگ23509515610.22059/jhss.2023.361503.473645FAمیرزا محمدحسنیاستادیار گروه تاریخ، واحد شاهرود، دانشگاه آزاد اسلامی، شاهرود، ایران0000-0002-8202-3518Journal Article20230828This article discusses the Sasanian clay seal in Pahlavi script from the private collection of Mojtaba Zadeh-Khorasani. The first seal refers to the position of "Ostandar (Governor) of Marvrud." Previously, Rika Gyselen introduced seals from Saeedi collection in London in 2002, including two statistical seals for the cities of Herat-Marv and Marvrud, and a Amargar seal of Marvrud and Balkh. Considering that the Amargar officer held a position within a ostan (province) during the Sasanian era, Gyselen suggested the possibility of Marvrud being a province. Later, in 2015, by studying a newly discovered seal previously introduced by Gignoux, Gyselen proved that Marvrud was indeed a ostan. With the introduction of the discussed clay seal in the present study, it is revealed for the first time that Marvrud ostan also included the title of "Ostandar" within its region. The second seal depicts a dormant lion, which has a faded inscription. The third seal, known as the seal of shahed (witness), including the words "Mogh" and "Rast". The clay seal appears that belong to Kavad I era or the period of Khusrow I in the 6th century AD. Considering the significance of Marvrud as a military command center, it is highly likely that Marvrud was designated as an ostan during the reforms of Khusrow I, and also according to the fact, it included an Ostandar positionاین مقاله به بررسی گِلمُهری ساسانی به خط پهلوی در مجموعۀ خصوصی مجتبی زادۀخراسانی میپردازد. اثر مُهر اول به منصب «استاندار مرورود» اشاره دارد. پیش از این، ریکا گیزلن در 2002م با معرفی مُهرهایی از مجموعۀ سعیدی در لندن، دو مُهر آمارگر شهرهای هرات- مرو و مرورود و مُهر آمارگر مرورود و بلخ را معرفی کرد. با توجه به اینکه آمارگر در عصر ساسانی صاحب منصبی در محدودۀ یک استان بود، گیزلن احتمال استان بودن مرورود را مطرح کرده است. او بعدتر در سال 2015م با خوانشی نو از مُهری که پیشتر توسط ژینیو معرفی شده بود، استان بودن مرورود را اثبات کرد. با معرفی گِلمُهر مورد بحث در این مقاله برای نخستین بار مشخص میشود استان مرورود، مقامی با عنوان استاندار را نیز در زیرمجموعۀ خود شامل بوده است. اثر مُهر دوم نقش شیری خوابیده با کتیبهای محو شده است. اثر مُهر سوم یا مُهر شاهد در بر دارندۀ واژههای «مُغ» و «راست» است. به نظر میرسد این گِلمُهر مربوط به دورۀ کواذ اول یا مربوط به دورۀ خسرو انوشیروان در سدۀ ششم میلادی باشد. با توجه به اهمیت سوقالجیشی مرورود به احتمال زیاد این شهر در اصلاحات عصر خسرو اول به عنوان استان قلمداد شده و بر این اساس دارای مقامی با عنوان استاندار شده استhttps://jhss.ut.ac.ir/article_95156_8da79e55f0d5dd10130c039a5362b30f.pdfدانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهرانپژوهشهای علوم تاریخی2251-925415320231221Russian and British Consular Relations in Sistan at the End of the Qajar Periodروابط کنسولگری روس و انگلیس در سیستان در اواخر دوره قاجار51769515710.22059/jhss.2023.358792.473634FAعبدالهصفرزاییاستادیار گروه تاریخ، دانشگاه ولایت، ایرانشهر، ایران.0000-0002-0908-0698ناهیدبراهوئیدانشآموخته مقطع دکتری تاریخ ایران دوره اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.Journal Article20230506The competition between Russia and England in Iran for the purpose of developing possessions and concluding concession contracts started from the beginning of the Qajar period in the 19th century and gradually intensified. One of the factors that intensified the rivalry between Russia and England in Iran was the issue of India. British to protect India and Russians to disturb the British in India were applying many policies in parts of Iran. The issue of India and some other factors caused the rivalry between Russia and England in the last years of the 19th century and the beginning of the 20th century to be more concentrated in the eastern regions of Iran, especially Sistan. The competition of these two European countries in the east of Iran had reached such a height that they established a consulate in Sistan to achieve their goals. By establishing a consulate in Sistan, these two great colonial powers, on the one hand, wanted to know about the plans of the rivals and on the other hand, sought to advance their goals and interests. The confrontation between the Russian and British consulates in Sistan along with the positions of the central government of Iran and the local rulers of the region caused complex relations between these two consulates in Sistan. The most important issue of the present article is what was the relationship between the Russian and British consulates in Sistan? The assumption of this article is that the relations between the Russian and British consulates in Sistan were more competitive and confrontational. Of course, they interacted with each other regarding cultural issues and political issues in emergency situations. This writing has been done in a historical method with a descriptive-analytical method using library sources and documentsدر رقابتهای روس و انگلیس در ایران بهمنظور توسعه متصرفات و انعقاد قراردادهای امتیازآور از ابتدای دوره قاجار در قرن نوزدهم آغاز و بهتدریج شدت یافت. یکی از عواملی که بهشدت گرفتن رقابتهای روس و انگلیس در ایران دامن میزد، مسئله هندوستان بود. انگلیس برای محافظت از هند و روسها برای مزاحمت انگلیسیها در هند سیاستهای متعددی در بخشهایی از ایران اعمال میکردند. مسئله هندوستان و برخی عوامل منطقهای و بینالمللی دیگر باعث شده بود رقابتهای روس و انگلیس در واپسین سالهای قرن نوزده و سالهای آغازین قرن بیستم بیشتر در مناطق شرقی ایران بهخصوص سیستان متمرکز شود. رقابتهای این دو کشور اروپایی در شرق ایران به حدی اوج گرفته بود که آنها برای نیل به اهدافشان اقدام به تأسیس کنسولگری در سیستان نمودند. این دو قدرت بزرگ استعماری، با تأسیس کنسولگری در سیستان از یکسو درصدد آگاهی از نقشههای رقیب و از سوی دیگر به دنبال پیشبرد اهداف و منافع خویش بودند. چگونگی رویارویی کنسولگریهای روس و انگلیس در سیستان در کنار مواضع دولت مرکزی ایران و حاکمان محلی منطقه و واکنشهای مردمی، موجب مناسبات پیچیدهای میان این دو کنسولگری در سیستان گردید. از این رو، این سؤال مطرح است که روابط و مناسبات کنسولگری روس و انگلیس در سیستان چگونه بود؟ مفروض این نوشتار آن است که مناسبات کنسولگری روس و انگلیس در سیستان بیشتر رقابتی و تقابلی بود. البته در خصوص مسائل فرهنگی و در شرایط اضطرار در مسائل سیاسی با یکدیگر تعاملاتی داشتند. این نوشته به روش تاریخی با شیوه توصیفی- تحلیلی با استفاده از منابع کتابخانهای و اسناد انجام گرفته استhttps://jhss.ut.ac.ir/article_95157_e6542662dd3254ab17485384f2982579.pdfدانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهرانپژوهشهای علوم تاریخی2251-925415320231221The Role of Atrak Border River in the Relations between Iran and Russia (1356 A.H. 1299 A.H./1261 A.H.)نقش رودخانه مرزی اترک در مناسبات ایران و روسیه (1356 ش.1299 ق./1261 ش)771049515810.22059/jhss.2023.366786.473660FAباقر علیعادل فردانشیار گروه تاریخ، دانشگاه بینالمللی امام خمینی (ره) ، قزوین، ایران0009-0003-3719-4830Journal Article20231022Atrak River is one of the longest border rivers of Iran, whose source is the heights near Qochan in the north of Khorasan and it travels a path from east to west on the common border of Iran and Russia and recently Turkmenistan. This river has an important place in the political history of the region, a part of it in the Chat area, according to the Akhal Treaty in 1299 AH, became the official and common border of Qajar Iran and the Tsarist Russian Empire and after a few decades after the October Revolution in 1917, it was determined as the border between Iran and the Soviet Union and it was decided that at least 50% of the water of this river will enter the regions of that country. In addition to its border importance, Atrak River has always been of interest in terms of irrigation of agricultural lands and various construction facilities and creation of sources of income. Therefore, giving importance to issues related to water and border rivers such as Atrak in studies of contemporary history plays an important role in determining the behavior of water diplomacy and economic decisions. The present research, using descriptive-analytical method and relying on library and documentary sources, aims to answer the question, what effect did the Atrak River have on the hydropolitical relations of Iran and its neighbors in the direction of stability and reduction of water and border tensions? And what effect did it have on the historical developments of the east of the Caspian Sea, in terms of population and economy? The claim of the research is that due to the changes in the Atrak River bed due to natural causes and human intervention, there have always been problems and tensions in determining the borders of Iran with neighboring lands. Also, the Turkmen-inhabited region on both sides of the river has a desert climate, and the Etrak river basin is one of the water sources of this land, Therefore, the arbitrary withdrawal of water by the countries has caused challenges between the two countries, and to solve this problem, agreements were always signed in different periods, the results of which were the relative interactions of the parties in the last centuryرودخانه اترک یکی از طولانیترین رودخانههای مرزی ایران است که سرچشمه آن ارتفاعات مجاور قوچان در شمال خراسان است و مسیری را از شرق به غرب در مرز مشترک ایران و روسیه و اخیراً ترکمنستان میپیماید. این رود سیلگیر در سیر تحول تاریخ سیاسی منطقه، جایگاه حائز اهمیتی دارد، بخشی از آن در ناحیه چات، طبق عهدنامه آخال در سال 1299 ق مرز رسمی و مشترک ایران قاجاری و امپراتوری روسیه تزاری گردید و پس از چند دهه بعد از انقلاب اکتبر در 1917 بهعنوان سرحد ایران و شوروی تعیین شد و قرار بر این شد که حداقل ۵۰٪ از آب این رودخانه وارد خاک ان کشور شود. رودخانه اترک علاوه بر اهمیت مرزی، از لحاظ آبیاری زمینهای کشاورزی و تأسیسات مختلف عمرانی و ایجاد منابع درآمد همواره مورد توجه بوده است. لذا اهمیت دادن به مسائل مربوط به آب و رودخانههای مرزی همچون اترک در مطالعات تاریخ معاصر در تعیین رفتارهای دیپلماسی آب و تصمیمات اقتصادی نقش مهمی دارد. پژوهش حاضر با روش توصیفی - تحلیلی و با تکیه بر منابع کتابخانهای و اسنادی درصدد پاسخ به این سؤال است که رودخانه اترک چه تأثیری بر روابط هیدروپلتیک ایران و همسایگانش در راستای ثبات و کاهش تنشهای آبی و سرحدی مرزی داشت؟ و بر تحولات تاریخی منطقه شرق دریای خزر، از نظر جمعیتی و اقتصادی چه تأثیری گذاشت؟ مدعای پژوهش این است که به علت تغییرات بستر رودخانه اترک به دلایل طبیعی و دخالت انسانی، همواره مشکلات و تنشهایی در تعیین حدود مرزهای ایران با سرزمینهای همجوار به وجود آمده است و ازآنجایی که منطقۀ ترکمن نشین دو سوی رودخانه از اقلیمی صحرایی برخوردارند و حوضه رود اترک از منابع تأمینکننده آب این سرزمین است، لذا برداشت بیرویه آب توسط کشورها، موجب چالشهایی میان دو کشور شده که همواره برای حل این مشکل توافقنامههایی در ادوار مختلف به امضا میرسید که از نتایج آنها تعاملات نسبی طرفین در سده اخیر بودhttps://jhss.ut.ac.ir/article_95158_fa43cd19d82c6633a4f7c41048b3800e.pdfدانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهرانپژوهشهای علوم تاریخی2251-925415320231221A Comparative Study of the Representation of Sīratu Rasūli l-Lāh (PBUH) and the History of Islam in Hagarism and Faces of Muhammadبررسی مقایسه ای بازنمایی سیره رسول الله (ص) و تاریخ اسلام در کتاب های هاجریسم و چهره های محمد (ص)1051259515910.22059/jhss.2023.361830.473647FAبهنامنصراصفهانیدانشجوی دکتری تاریخ اسلام گروه تاریخ دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران0009-0009-9247-4169اصغرمنتظرالقائماستاد گروه تاریخ دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.0000-0003-0988-1476علی اکبرکجبافاستاد گروه تاریخ دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.0000-0003-0196-8577Journal Article20230909Patricia Crone and John V. Tolan represent two directions in Islamic studies, extremism and traditionalism. Extremism revolved around negating the credibility of the resources of Islamic history and endeavoring to reshape and rewrite Sīratu Rasūli l-Lāh (PBUH) and the accurate history of Islam by making reference to non-Islamic historical resources. On the other hand, The fundamentals of their rival stream viz traditionalism include trusting and believing in the credibility of the resources of Islamic history, assigning historical centrality for the accounts across the history of Islam. From the 1970s onward, the Revisionist school of Islamic studies replaced the extremist campaign and tried to extend the foundations of extremism that Patricia Crone’s Hagarism: The Making of the Islamic World(Written in collaboration with Michael Cook), is one of the results of this skepticism and the extremism of the revisionists. On the other hand, as a way of responding to the efforts and extremist actions of the revisionists, traditionalists reacted scientifically, and John Tolan’s Faces of Muhammad: Western Perceptions of the Prophet of Islam from the Middle Ages to Today, is one of the most remarkable instances. The present study, which was carried out using a descriptive-analytical methodology by making reference to library resources, aimed to compare the representation and introduction of Sīratu Rasūli l-Lāh (PBUH) and the history of Islam in the views of Patricia Crone and John Tolan according to Hagarism and Faces of Muhammad. The main question of the study revolved around the similarities and differences between the two books in terms of representation. The study hypothesized that Hagarism reflected the Revisionist ’ skeptical foundations and thoughts, while faces of Muhammad – despite implicitly approving some of the Revisionist ’ ideas – adopted a traditional approach and opposed the opinions propagated by reformistsپاتریشیا کرون و جان تولن نمایندگانی از دو جریان رقیب افراطی و سنتی مطالعات اسلامی محسوب میشوند. مبانی افراطی گرایان شامل نفی وثاقت منابع تاریخ اسلام و تلاش برای بازنمایی و بازنویسی سیره رسولالله (ص) و تاریخ اسلام صحیح به استناد منابع تاریخی غیر اسلامی است و از سوی دیگر مبانی جریان رقیب آنها یعنی سنتگرایان شامل اعتماد واعتقادبه وثاقت منابع تاریخ اسلام و دارا بودن مرکزیت تاریخی برای روایات تاریخ اسلام است. از1970 م به بعد مکتب تجدیدنظر طلب مطالعات اسلامی جایگزین جریان افراطی گردید که سعی کرد مبانی افراطی گرایان را با نگاه شکاکیت شدید توسعه دهد که کتاب Hagarism(هاجریسم) پاتریشیا کرون که با همکاری مایکل کوک نوشته شده است؛ یکی از نتایج این شکاکیت تجدیدنظرطلبان است و در مقابل سنتی گرایان نیز برای پاسخ به افراطیگریهای تجدیدنظر طلبان به تقابل علمی دست زدند که کتاب Faces of Muhammad(چهرههای محمد (ص) ) جان تولن از جمله این تلاشها به شمار میآید. پژوهش حاضر که به شیوه توصیفی -تحلیلی و به استناد منابع کتابخانهای انجام پذیرفته است؛ درصدد است تا بررسی مقایسهای بازنمایی و معرفی سیره رسولالله (ص) و تاریخ اسلام در نگاه پاتریشیا کرون و جان تولن و به استناد دو کتاب Hagarism و Faces of Muhammad را انجام دهد. سؤال اصلی پژوهش این است که شباهتها و تفاوتهای بازنمایی در دو کتاب مذکور چگونه است؟ فرضیه مطرح در این پژوهش آن است که Hagarism منعکسکننده مبانی، اندیشه و نتایج شکاکانه تجدیدنظر طلبان است در حالی که در کتاب Faces of Muhammad علیرغم تأیید ضمنی برخی از مبانی تجدیدنظر طلبان اما میتوان رویکرد سنتگرا را مشاهده کردhttps://jhss.ut.ac.ir/article_95159_a95c5e99dcd41169233a4b6d2c7e3c06.pdfدانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهرانپژوهشهای علوم تاریخی2251-925415320231221The Physical and Economic Development of Fustat from 256 to 564 A.Hتوسعۀ کالبدی و اقتصادی فسطاط؛ از سال ۲۵۶ تا 5۶۴ ه.ق1271529516110.22059/jhss.2023.364301.473652FAمسعود وکیلی تنهاوکیلی تنهادانش آموختۀ دکتری تاریخ، گروه تاریخ، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، ایران.0009-0008-0801-4307عباسآداودی جلفائیدانشجوی دکتری تاریخ، گروه تاریخ، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، ایران.0009-0000-4110-3397Journal Article20230827This study aims to delve into the historical development and fluctuations in Fustat’s economic and urban growth during the Tulunid, Ikhshidid, and Fatimid dynasties. Situated in a geographically unique location, Fustat, outpaced Alexandria in terms of political-administrative standing, industrial growth, and trade prominence during the Umayyad era. With the establishment of the Abbasid dynasty, Fustat expanded northward and gained further importance in international trade. The findings of this study indicate that during the Tulunid rule, the newly established city of Al-Qaṭāʾiʿ merged with Fustat, becoming a major center for high-quality pottery production. During the Ikhshidid period and after the death of Muhammad ibn Tughj, Fustat's fortunes took a downturn, beset by natural calamities and neglect from Ikhshidid rulers. Nevertheless, under Fatimid rule in Egypt, Fustat witnessed a remarkable revival. This resurgence was propelled by a dramatic shift in trade routes as commerce redirected from Iraq and the Persian Gulf to Egypt and the Red Sea, while the ports of Alexandria and Aydhab became instrumental in fostering trade connections between Fustat, Europe, Yemen, and the Far East. Fustat played a crucial role as an intermediary hub between Ifrīqiyyah and the commercial centers of the Indian Ocean, and at the same time, it was vitally connected with the Levant through strategic ports such as Tyre, Latakia, and Ascalon. Moreover, the commercial prosperity of Fustat was greatly enhanced by the presence and settlement of Byzantine, Amalfitan, Venetian, and Pisan merchants. However, in the 6th century AH, Fustat faced a catastrophic setback when it was set ablaze, driven by fears of Crusader dominance, resulting in the loss of its privileged position in Egypt.این پژوهش با عنوان «توسعۀ کالبدی و اقتصادی فسطاط از سال ۲۵۶ تا ۵۶۴ ه.ق» درصدد است تا به چگونگی روند توسعۀ شهری و اقتصادی فسطاط و عوامل صعود یا رکود آن در دوران استیلای طولونیان، اخشیدیان و فاطمیان پاسخ دهد.<br /> شهر فسطاط در دورۀ اموی بهواسطۀ جغرافیای ممتاز خود توانست در عرصۀ سیاسی- اداری، صنعت و تجارت از اسکندریه پیشی بگیرد. با تأسیس دولت عباسی، این شهر از سمت شمال گسترش و در زمینۀ اقتصادی اعتبار بیشتری در تجارت بینالمللی یافت. نتایج این نوشتار حاکی از آن است که در دورۀ حکومت طولونیان، شهر جدیدالتأسیس قطائع به فسطاط ملحق گردید و این شهر به تولیدکنندۀ اصلی سفالهای مرغوب مبدل شد. فسطاط در دورۀ اخشیدیان و پس از مرگ محمد بن طغج، به دلیل بحرانهای طبیعی و بیتوجهی حاکمان به آنها، دچار افول گردید اما با آغاز حکومت فاطمیان در مصر، بر این بحرانها فائق آمد. در دورۀ فاطمی، مسیرهای تجاری از عراق و خلیجفارس به مصر و دریای سرخ منحرف شد و بندرهای اسکندریه و عیذاب، نقش اساسی در پیوند تجاری فسطاط با اروپا، یمن و شرق دور داشتند. فسطاط از طریق صور، لاذقیه و عسقلان با شامات مرتبط میشد و واسطۀ مهمی بود که افریقیه را با مراکز تجاری اقیانوس هند متصل میساخت. همچنین سکونت تجار بیزانسی، آمالفیایی، ونیزی و پیزایی در رونق تجاری فسطاط تأثیر بسزایی داشت. با این حال در قرن ششم ه.ق، به آتش کشیده شدن این شهر از بیم تسلط صلیبیان، سبب شد تا فسطاط موقعیت ممتاز خود را در مصر از دست دهدhttps://jhss.ut.ac.ir/article_95161_26fcb3b58c9cd22bd67e31f53db55641.pdf