دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران پژوهش‌های علوم تاریخی 2251-9254 18 1 2026 06 05 Living Memory vs. Official History; Places of Memory and Rereading Real History in the Light of Nora's Thought حافظۀ زنده در برابر تاریخ رسمی؛ مکان‌های خاطره و بازخوانی تاریخ واقعی در پرتو اندیشۀ نورا 1 24 107318 10.22059/jhss.2025.402328.473850 FA محمدامیر احمدزاده دانشیار گروه تاریخ فرهنگی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران. 0000-0001-9344-7562 سولماز آوریده استادیار گروه علوم اجتماعی،دانشگاه پیام نور،تهران،ایران. 0000-0002-4693-2853 Journal Article 2025 09 15 The present study examines the relationship between “living memory” and “official history” in the context of intellectual, cultural, and identity developments in modern and postmodern societies. The central issue of the research is the conflict between lived memories and informal narratives of marginalized groups and official memory organized by political and cultural institutions; a memory that, in the process of modern nation-building, has transformed history into an ideological tool for representing a homogeneous past and marginalized diverse memories. The present study, drawing on Pierre Nora’s theoretical framework of “lieux de mémoire” (sites of memory) and employing the method of critical discourse analysis, offers a new perspective on history. It explores the relationship between memory, history, and sites of memory, and examines the capacity of these sites to represent, revive, and sustain suppressed memories. The results show that the memory-making policies of modern states-nations have turned history into a tool for consolidating power and dominant discourse by marginalizing the memories of minority groups.in response to this trend," sites of memory"can provide a means to grasp the true past and maintain continuity with it. In addition to reconstructing collective identity, the sites can also offer the opportunity to resist historical amnesia, revive neglected narratives and marginalized voices,thereby preserving plural collective memory against dominant official histories. The main achievement of the research is to highlight the role of memory sites in reviving multilayered narratives, confronting historical homogenization, and providing a critical framework for reinterpreting cultural identity and fostering polyphonic historiography; which allows for a deeper and multidimensional understanding of the process of memory-making and historical representation پژوهش حاضر به بررسی نسبت میان «حافظۀ زنده» و «تاریخ رسمی» در بستر تحولات فکری، فرهنگی و هویتی جوامع مدرن و پسانوگرا می‌پردازد. مسئله محوری پژوهش، تضاد میان حافظه‌های زیسته و روایت‌های غیررسمی گروه‌های به‌ حاشیه‌ رانده‌شده با حافظۀ رسمی سازمان‌یافته توسط نهادهای سیاسی و فرهنگی است؛ حافظه‌ای که در فرآیند ملت‌سازی مدرن، تاریخ را به ابزاری ایدئولوژیک برای بازنمایی گذشته یکدست تبدیل کرده و حافظه‌های متکثر را به حاشیه رانده است. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از چارچوب نظری «مکان‌های حافظه» پی‌یر نورا و روش تحلیل انتقادی گفتمان، نوع جدیدی از نگاه به تاریخ را ارائه می‌دهد و با اشاره به رابطۀ بین حافظه، تاریخ و مکان‌های حافظه، ظرفیت این مکان‌ها را در بازنمایی، احیاء و تداوم حافظه‌های سرکوب‌شده بررسی می‌کند. نتایج نشان می‌دهد که سیاست‌های حافظه‌ساز دولت‌ ـ‌ ‌‌‌ملت‌های مدرن، با حاشیه ‌راندن خاطرات گروه‌های اقلیت، تاریخ را به ابزار تثبیت قدرت و گفتمان مسلط بدل کرده‌اند؛ در برابر این روند «مکان‌های حافظه» می‌توانند بستری برای درک گذشتۀ واقعی جامعه و حفظ پیوستگی با آن فراهم آورند. این مکان‌ها علاوه بر بازسازی هویت جمعی، امکان مقاومت در برابر فراموشی تاریخی، احیای روایت‌های مغفول و صداهای به‌حاشیه‌رانده را فراهم می‌سازند؛ به‌گونه‌ای که تنوع و چندصدایی حافظۀ جمعی در برابر سلطۀ روایت رسمی حفظ شود. دستاورد اصلی پژوهش، برجسته‌سازی نقش مکان‌های حافظه در احیای روایت‌های چندلایه، مقابله با یکنواخت‌سازی تاریخی و ارائۀ چارچوبی انتقادی برای بازخوانی هویت فرهنگی و تقویت تاریخ‌نویسی چندصدایی است؛ امری که امکان فهمی عمیق‌تر و چندبعدی از فرآیند حافظه‌سازی و بازنمایی تاریخی را فراهم می‌کند.

https://jhss.ut.ac.ir/article_107318_f1a7c7c27d92de2cc74ac88b631ae519.pdf

دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران پژوهش‌های علوم تاریخی 2251-9254 18 1 2026 06 05 A Comparative Study of the Narrative of Shah Abbas’s Confrontation with the Nuqtavis in Safavid Sources (with Emphasis on Khuzani’s Afzal al-Tavarikh) مطالعۀ تطبیقی روایت مواجهۀ شاه‌عبّاس و نقطویان در منابع عصر صفوی(با تأکید بر افضل‌التّواریخ خوزانی) 25 56 107319 10.22059/jhss.2025.401271.473839 FA عباس آداودی جلفائی دانشجوی دکتری تاریخ ایران اسلامی، گروه تاریخ دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، تهران، ایران. 0009-0000-4110-3397 رسول جعفریان استادگروه تاریخ دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، تهران، ایران. Journal Article 2025 09 06 The present study, entitled “A Comparative Study of the Narrative of Shah Abbas’s Confrontation with the Nuqtavis in Safavid Sources,” seeks to compare the accounts of Khuzani and three other historians of this period, in order to reveal the unique information contained in their reports as well as the aspects of similarity and difference among their narratives. The aim is to determine how the comparative analysis of these sources leads to the emergence of diverse interpretations concerning the Nuqtavi affair and to the formation of contradictory understandings in the reader’s mind. The Nuqtavi order was founded in 800 AH by Mahmud Pasikhani, and its activity continued during the Safavid era; as signs of their cooperation with the Nizari Muhammad-Shahi sect can be observed during the reign of Isma‘il and The reign of Tahmasp was accompanied by his violent treatment of the Nuqtavis. regarding the reign of Shah Abbas, it must be said that each historian of this period reflected the story of the Shah’s confrontation with the Nuqtavis in his own manner. Among them, Khuzani’s narrative has not been considered in any of the previous scholarly studies. The findings of this research indicate that Khuzani offers a unique narrative in such cases as the key role of ‘Inayat-Kal Isfahani in dealing with the Nuqtavis, mentioning the scholars present at the trial of Darvish Khosrow, and depicting the massacre of the Nuqtavis of Qazvin. Furthermore, with regard to the introduction of their narratives and issues such as Shah Abbas’s alleged inclination toward the Nuqtavi order, the way in which he became aware of their deviations, the chronology of related events, the method of proving Darvish Khosrow’s guilt in court and the selection of Yusufi Tarkeshdoz for kingship, there exist similarities and differences between Khuzani’s account and those of other historians. Ultimately, the author of this study argues that the fading of ideological prejudices over time and Khuzani’s lack of fear of the Safavid political apparatus—due to his residence in India—gave him the opportunity to present the event with a more realistic and independent perspective compared to the other three sources. پژوهش حاضر با عنوان «مطالعۀ تطبیقی روایت مواجهۀ شاه‌عبّاس و نقطویان در منابع عصر صفوی»، درصدد است که با مقایسۀ گزارش خوزانی و سه مورّخ دیگرِ این دوره، اطّلاعاتِ منحصربه‌فردِ موجود در گزارش این مورّخان و نیز وجوه تشابه و تمایز روایت آنان را آشکار سازد تا مشخّص گردد که مطالعۀ تطبیقی این منابع، چگونه منجر به ارائۀ دیدگاه‌های متنوّع در تبیین ماجرای نقطویان و شکل‌گیریِ تفسیرهای متناقض در ذهن مخاطب می‌شود.طریقت نقطویّه در سال ۸۰۰ق توسّط محمود پسیخانی پایه‌گذاری شد و دامنۀ فعّالیّت آن در عصر صفویّه هم تداوم یافت؛ چنانکه می‌توان در دورۀ شاه‌اسماعیل نشانه‌هایی از همکاری آنان با نزاریانِ محمّدشاهی را مشاهده کرد و دورۀ شاه‌طهماسب نیز با برخوردِ خشونت‌آمیزِ وی در قبال نقطویان همراه بود. در باب عصر سلطنت شاه‌عبّاس باید گفت که مورّخان این دوره هرکدام به نحوی ماجرای برخورد شاه و نقطویان را در متن خود بازتاب داده‌اند که از میان آنان، روایت خوزانی در هیچ‌یک از تحقیقات پژوهشگران مورد توجّه قرار نگرفته است. نتایج این نوشتار حاکی از آن است که خوزانی در مواردی نظیرِ نقشِ کلیدیِ عنایت‌کل صفاهانی در برخورد با نقطویان، ذکر علمای حاضر در محکمۀ درویش‌خسرو و بازنماییِ صحنۀ قتل‌عامِ نقطویانِ قزوین، روایت منحصربه‌فردی ارائه کرده‌است. از سوی دیگر، تصویرسازی از صحنۀ دستگیریِ درویش‌خسرو، ایرادِ اتّهام فسادِ اخلاقی به یوسفی ترکش‌دوز، کاربردِ ادبیّات طنزآلود و بازتاب عقیدۀ تناسخ در روایت، از جمله مواردی است که در نوشتۀ برخی مورّخان دیده می‌شود، امّا متن خوزانی فاقد آن است. همچنین در مقدّمه‌چینیِ مورّخان برای ورود به بدنۀ اصلیِ روایت و مسائلی مانند گرویدنِ شاه‌عبّاس به طریقت نقطویّه، چگونگیِ آگاهیِ شاه از انحرافات نقطویان، زمان‌نگاریِ وقایعِ مرتبط با آنان، کیفیّتِ اثباتِ اتّهامِ درویش‌خسرو در محکمه، نحوۀ گزینشِ یوسفی ترکش‌دوز برای مقام پادشاهی و داوری ارزشی دربارۀ وی، تشابهات و تمایزاتی بین گزارش خوزانی و سایر مورّخان وجود دارد. نهایتاً نگارندۀ این پژوهش برآن است که فروکش‌کردنِ تعصّباتِ ایدئولوژیک در اثرِ گذرِ زمان و عدمِ واهمۀ خوزانی از دستگاهِ سیاسیِ صفویان به دلیل حضور در هندوستان، به او این فرصت را داده تا ماجرای مذکور را با نگاه واقع‌بینانه‌تر و مستقل‌تری نسبت به سه منبع دیگر مورد توجّه قرار دهد

https://jhss.ut.ac.ir/article_107319_60b0bf36ade70107385887b531499fc9.pdf

دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران پژوهش‌های علوم تاریخی 2251-9254 18 1 2026 06 05 Power and Knowledge; The Construction of Historical Memory: A Genealogy of Contested Discourses in the Representation of the 1953 Iranian قدرت و معرفت؛ ساخت حافظۀ تاریخی: تبارشناسی گفتمان‌های متعارض در بازنمایی کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ 57 84 107320 10.22059/jhss.2025.400236.473834 FA سجاد امیدپور دانش آموخته دکتری جامعه شناسی سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران 0009-0007-5946-5047 Journal Article 2025 08 08 This study offers a critical discourse analysis of the 1953 Iranian coup through Foucault's power-knowledge framework, examining how three competing narratives_the Pahlavi regime's official version, the American political establishment's classified accounts, and revolutionary counter-narratives_constructed fundamentally different historical truths. The research demonstrates how each discourse developed distinct mechanisms for producing and legitimizing knowledge: the Pahlavi state employed institutionalized history-writing committees and educational censorship to promote its "national uprising" narrative; American authorities utilized sophisticated document classification systems and strategic disclosure timelines to frame events within Cold War geopolitics; while revolutionary forces created alternative epistemological spaces through underground cassette tapes and samizdat publications that reinterpreted the coup as anti-imperialist resistance. These findings reveal how historical truth emerges not from objective facts but from complex power struggles over representation, where control of narrative production becomes instrumental in shaping collective memory and political legitimacy. The study highlights the dynamic interplay between dominant knowledge systems and resistant counter-memories, showing how marginalized groups can challenge hegemonic historical accounts through innovative dissemination strategies. By comparing these competing truth regimes_their validation criteria, authentication protocols, and dissemination channels_the research provides a nuanced understanding of how power operates through knowledge production, offering broader insights into the political nature of historical consciousness and the contested processes through which societies construct meaning from past events کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ به مثابه گره‌گاه تاریخی، در تقاطع روایت‌های متعارض قدرت قرار گرفته است. این واقعه نه یک واقعیت تک‌ساحتی، بلکه صحنه نزاع گفتمان‌هایی است که هر یک مدعی تولید "حقیقت" خویشند این پژوهش با رویکرد تحلیل گفتمان انتقادی، به بررسی سازوکارهای تولید روایت تاریخی کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ در سه گفتمان مسلط می‌پردازد. چارچوب نظری تحقیق بر اساس مفهوم "قدرت-معرفت" فوکو شکل گرفته است که نشان می‌دهد چگونه حقیقت تاریخی در بستر روابط قدرت ساخته می‌شود. روش تحقیق ترکیبی است از تحلیل محتوای کیفی اسناد آرشیوی و مطالعه موردی تطبیقی. مطالعه پیشینه تحقیقات انجام‌شده حول کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ نشان می‌دهد که این واقعه تاریخی از منظرهای گوناگونی مورد بررسی قرار گرفته است، لکن رویکردهای موجود عمدتاً در چارچوب پارادایم‌های سنتی تاریخ‌نگاری سیاسی و روابط بین‌الملل باقی مانده‌اند. داده‌های اصلی پژوهش شامل سه دسته اسناد بوده‌اند: 1. اسناد رسمی دوره پهلوی (دستورالعمل‌های سانسور، کتاب‌های درسی) 2. گزارش‌های طبقه‌بندی شده آمریکایی (مدارک سیا و وزارت خارجه) 3. تولیدات گفتمان انقلابی (نوارهای سخنرانی، نشریات زیرزمینی). یافته‌های مقاله نشان می‌دهد هر گفتمان از استراتژی‌های متمایزی برای روایت‌سازی استفاده کرده است. تحلیل تبارشناسانه این گفتمان‌ها نیز آشکار می‌سازد که چگونه "بایگانی‌های رسمی" به ابزارهایی برای حذف صداهای نامطلوب تبدیل شده‌اند. گفتمان پهلوی با ایجاد نهادهای رسمی تاریخ‌نگاری و کنترل نظام‎مند محتوای آموزشی، روایتی یکسان‌ساز ارائه می‌داد. گفتمان آمریکایی از طریق مکانیسم‌های پیچیده طبقه‌بندی اسناد و زمان‌بندی افشاگری، روایت خود را مدیریت می‌کرد. در مقابل، گفتمان انقلابی با استفاده از شبکه‌های غیررسمی اطلاع‌رسانی و بازتفسیر نمادین وقایع، روایت مسلط را به چالش می‌کشید. تحلیل مقایسه‌ای این سه گفتمان نشان می‌دهد که اختلاف آنها صرفاً در جزئیات روایی نبوده، بلکه در منطق درونی تولید دانش و سازوکارهای مشروعیت‌بخشی به روایت‌ها ریشه داشته است. این پژوهش به این نتیجه کلیدی می‌رسد که فهم دقیق رویدادهای تاریخی نیازمند بررسی همزمان هم روایت‌ها و هم سازوکارهای تولید و توزیع آن روایت‌هاست

https://jhss.ut.ac.ir/article_107320_4756d084cbb4dfb31650b47cd7d38ada.pdf

دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران پژوهش‌های علوم تاریخی 2251-9254 18 1 2026 06 05 An Examination of the Structure, Texture, and Scale System of Ancient Elamite Music بررسی ساختار، بافت و نظام گامی موسیقی ایلام باستان 85 112 107321 10.22059/jhss.2025.404587.473861 FA مسعود بطحائی کارشناسی‌ارشد تاریخ ایران قبل از اسلام، گروه تاریخ دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، تهران، ایران. کلثوم غضنفری دانشیار گروه تاریخ دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، تهران، ایران. 0000-0001-8084-7751 حسین قنبری احمدآباد استادیار دانشکدگان هنر های زیبا / دانشکده هنرهای نمایشی و موسیقی دانشگاه تهران، تهران، ایران. Journal Article 2025 10 19 Investigating ancient musical traditions, specifically within the Elamite civilization, is inherently complex due to the paucity of extant textual documentation. Despite Elam’s two millennia of profound cultural synthesis with neighboring powers—including Sumer, Babylon, Assyria, and the Achaemenid Empire—it remains an under-represented domain in the historiography of Iranian music, with prior research largely confined to organological descriptions and basic functional roles of instruments. Adopting a descriptive-analytical framework and comparative methodology, this study integrates material culture—such as reliefs, glyptic arts (seals), inscriptions, and surviving artifacts—with archival data and cross-cultural analyses. This research scrutinizes fundamental inquiries into instrument morphology, plectrum techniques, tuning systems, ensemble configurations, and the prevailing musical textures of Elam. By postulating hypotheses regarding melodic texture (monophony vs. heterophony), potential scalar systems (tetrachordal and heptatonic), and the occurrence of the tritone interval within Mesopotamian modal structures, this paper seeks to reconstruct a nuanced perspective of the Elamite soundscape. The findings demonstrate that Elamite music was a highly structured, ritualistic practice; through a rigorous re-interpretation of iconographic and archaeological evidence, a viable reconstruction of this ancient musical heritage is achieved. مطالعه در حوزه‌ی موسیقی باستان به‌ویژه در تمدن‌هایی مانند ایلام به علت کمبود اسناد مکتوب، با دشواری‌هایی همراه است. ایلام، که طی بیش از دو هزار سال در تعامل مستمر با تمدن‌هایی چون سومر، بابل، آشور و هخامنشی قرار داشت، در تاریخ موسیقی ایران، کمتر مورد پژوهش قرار گرفته و تحقیقات انجام شده در این حوزه بیشتر درباره‌ی سازشناسی و کارکرد آن بوده است. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی–تحلیلی و روش مقایسه‌ای و با بهره‌گیری از شواهد مادی همچون نقش‌برجسته‌ها، مُهرها و کتیبه‌ها و سازها و نیز منابع مکتوب کتابخانه‌ای و مقایسه اطلاعات بدست آمده با تمدن‌های همجوار و باستانی، به پرسش‌هایی بنیادین در باب ساختار فیزیکی سازها و مضراب‌زنی، نوع گام‌های مورد استفاده، شیوه‌های گروه‌نوازی و بافت موسیقایی ایلام می‌پردازد. همچنین این پژوهش با طرح فرضیه‌هایی درباره‌ی بافت موسیقایی (مونوفونیک/هتروفونیک) و نظام گامی احتمالی (چهارنتی و هفت‌نتی) و وجود فاصله‌ی ترایتون در گام‌های میان‌رودان، تلاش دارد تا حد قابل توان، تصویری از موسیقی ایلام ارائه دهد. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که موسیقی در ایلام باستان، علی‌رغم فقدان منابع مستقیم، دارای جایگاهی ساختارمند و مرتبط با آیین‌ها بوده و با بازخوانی دقیق داده‌های تصویری و باستان‌شناختی، می‌توان به بازسازی نسبی از وضعیت موسیقایی این تمدن دست یافت

https://jhss.ut.ac.ir/article_107321_e900d99a0977beccf607233b10c66b43.pdf

دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران پژوهش‌های علوم تاریخی 2251-9254 18 1 2026 06 05 Unifying Two Pasts: Sufi Nationalism and Iranian Antiquity in Basiri’s Secrets of Persepolis (1955- 1971) وحدت‌بخشی دو گذشته: باستان‌گرایی صوفیانة عصر پهلوی در کتاب اسرار تخت‌جمشید (۱۳۳۴-۱۳۵۰ ه. ش) 113 137 107322 10.22059/jhss.2025.398829.473825 FA زینب تمسکی دانش‌آموخته دکتری معماری، گروه مطالعات معماری ایران دانشکده معماری، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران 0000-0002-4881-3081 Journal Article 2025 07 19 In the mid-twentieth century, as state archaeologists unearthed Persepolis and the Pahlavi regime cast the site as a symbol of Iran’s pre-Islamic grandeur, the director of Shiraz’s National Library was composing a different kind of monument. Ali-Akbar Basiri’s Secrets of Persepolis, a lengthy narrative poetry written in Persian, reframed the Achaemenid site not as a symbol of secular nationalism, but as a spiritual landscape animated by Sufi metaphysics. In Basiri’s poem, the architectural layout of Persepolis becomes a spiritual topography: each palace represents a distinct stage on the path toward perfection. Darius, imagined as an embodiment of the insān-i kāmil, serves as the poet’s guide along this journey, which is illuminated by the Prophet and Imam ʿAlī. Written after the 1953 coup, during a period of ideological fracture and renewed debates over national identity, Basiri’s work quietly challenged the dichotomy between Iran’s Islamic and pre-Islamic pasts. Drawing on his connections to Shiraz’s literary and intellectual circles, as well as his proximity to ongoing archaeological discoveries, Basiri composed a vision of Iranian identity that neither glorified ancient kingship nor dismissed it, but sought to reconcile it with the language of mystical unity. This article situates Secrets of Persepolis within the larger landscape of Pahlavi-era cultural politics and examines how the poem embodies a syncretic effort to bridge divided temporalities. The article thus contributes to three overlapping fields: first, the study of nationalism and identity in twentieth-century Iran; second, the reception of antiquity in Islamic cultural contexts; and third, the role of mystical literature in modern Iranian intellectual history. By situating Secrets of Persepolis alongside both earlier Islamic texts and contemporaneous nationalist projects, the study highlights the poem’s role in mediating a longstanding cultural tension between two overlapping but often compartmentalized pasts پارسه، مجموعه کاخ‌هایی شهره به تختِ جمشید، در گفتمان‌‌های ملی‌گرایی عصر پهلوی به نمادی از هویت «ملی» ایران بدل شد. در این گفتمان‌های ملی‌گرایانه، ایرانِ پیش و پس از فتح و غلبة مسلمانان به صورت دو گذشته با دو هویت‌ مستقل صورت‌بندی و مقوله‌بندی شده است. چنین صورت‌بندی‌ای از تاریخ ایران پیوندهای پیشین برساخته میان تخت‌جمشید و گذشتة پس از اسلام ایران را نادیده می‌گرفت و بازتعریف‌های هویت پارسه را در دورانی پیش از دوران پهلوی و پس از فتح مسلمانان به تعلیق درمی‌آورد. در همین دوران، علی‌اکبر بصیری، بازنشستة ادارة فرهنگ و رئیس کتابخانة ملی شیراز، راه متفاوتی در فهم پارسه در پیش گرفت. مثنوی بلند او، پرتو وحید در اسرار تخت جمشید، گذشتة ایران را به منزلة کلی واحد و بی‌گسست می‌بیند و مراحل سلوک صوفیانه را در بستر اثری از معماری یادمانی ایران باستان روشن می‌کند. این نمونة‌ معاصرِ برساخت هویت نشان می‌دهد چگونه اندیشة وحدت‌بخش تصوف با ترکیب لایه‌های هویتی ایرانیانْ امر باستان و امر اسلامی ـ شیعی را در منظومه‌ای یگانه می‌فهمید و زمان را نه خطی و تاریخی که دوری درمی‌یافت. در چنین اندیشه‌ای «تطبیق مقامات معنوی در سلوک الی الله با نقوش ظاهر تخت جمشید» ممکن بود و بدین ترتیب سیر در پارسه می‌توانست نمادی از مراحل سلوک صوفیانه با امداد پیامبر اسلام و امام‌علی باشد و داریوش هخامنشی، نمادی از انسان کامل، که به راه آنان راهنمایی کند. این مقاله یکی از متاخرترین نشانه‌های ذهنیتی دیرپا از نسبت تخت‌جمشید و حلقه‌های تصوف را آشکار می‌کند و به فهم وجهی از نحوة ترکیب لایه‌های هویتی ایرانی، درآستانة تحول گفتمان‌های ملی‌گرایی، مدد می‌رساند. با تحلیل محتوای کتاب و زمینه‌ی فکری شیراز دهه ۱۳۳۰، روشن می‌شود پروژة فکری بصیری پیشگام مفاهیم مشابهیست که در چارچوب «انقلاب آرام» علی میرسپاسی صورت‌بندی شده‌اند. همچنین نشان داده می‌شود که این شعر در تقابل با گفتمان ضدتصوف زمانه، و در حاشیه‌ی گفتمان ملی‌گرایی پهلوی، سنت عرفانی را به‌مثابه بدیلی برای روایت رسمی هویت ملی احیا می‌کند. از سوی دیگر، بررسی بازنمایی تخت‌جمشید در این شعر، نقش مکان‌های تاریخی را در شکل‌دهی به حافظه، معنا و هویت فردی و جمعی برجسته می‌سازد. بدین‌ترتیب، مقاله نه‌تنها خوانشی ادبی از متنی مغفول، بلکه مداخله‌ای در فهم ما از مناسبات تصوف، حافظه تاریخی، هویت ملی و تحولات گفتمانی ایران مدرن معرفی می‌کند

https://jhss.ut.ac.ir/article_107322_fe14a7ccf5c1288cb7fce6137da24cd2.pdf

دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران پژوهش‌های علوم تاریخی 2251-9254 18 1 2026 06 05 The Social Status of Women Musicians in the Parthian Period نقش و جایگاه زنان در عرصه هنر موسیقی دوره اشکانی 139 162 103659 10.22059/jhss.2025.399734.473836 FA مژگان خان مرادی استادیار، گروه باستان‌شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران 0000-0001-7062-6488 Journal Article 2025 08 13 The historical sources rarely mention music and instruments during the Parthian period. Archaeological evidence reveals the existence of several musical instruments in the Parthian period. The influence of Achaemenian and Greek art and culture can be seen in the music of the Parthian period. yet, there is no precise information about female musicians and their position. But, archaeological evidence shows women as musical instrument players. Depictions of female musicians in archaeological evidence are sources for studying the position of women in music. The purpose of this research is to understand the position of women in the music and society of the Parthian period and their instruments. Another goal of this research is to identify the instruments used by women during this period. The most important questions of this research are: What musical instruments did women use during the Parthian period? What was their status and role in Parthian society? This research has a descriptive-analytical approach. its data gathered from various library resources. The results of this research say that women played an active role in musical activities. According to terracotta, wall paintings, Nisa rhytons and reliefs, women played music alone or with men. Women were more active during the Parthian period than in previous periods (Elamite, Achaemenid and Seleucid period). Archaeological evidences have been discovered from of Susa, Bard e Neshāndeh, Nisa, Dalverzin Tepe, Airtam, Nippur, Babylon, Uruk, Hatra, Dura-Europos, Seleucia, and Olbia. They in playing stringed instruments (harp, string, and lute), percussion instruments (tambourine, cymbal and castant), and wind instruments (flute, reed and double reeds). It also seems that female musicians are only shown playing certain instruments, which could indicate that women are more skilled in those instruments than male. According to available sources, women played instruments as musician, singer, and dancer in religious ceremonies, feasts, and celebrations after victories در منابع تاریخی به اختصار به موسیقی و برخی از سازهای مورد استفاده در دورۀ اشکانی اشاره شده است اما از نوازندگان زن و جایگاه آنان در جامعۀ اشکانی اطلاع چندانی در دست نیست. با این حال شواهد باستانشناختی، زنان را در قالب نوازندگان سازهای موسیقی نشان میدهد. نمایش زنان موسیقیدان در قالب پیکرک، مجسمه، نقاشی دیواری، نقوش روی اشیاء و نقش برجسته منابع ارزشمندی برای بررسی و مطالعه حضور و جایگاه زنان در عرصۀ هنرِ موسیقی و موقعیت اجتماعی زنان در دوره مورد بحث است. هدف از پژوهش پیشرو بررسی متون تاریخی و شواهد باستان شناختی به منظور شناخت نقش و جایگاه زنان در عرصه هنرِ موسیقی و جامعه دورۀ اشکانی و همچنین شناسایی سازهای مورد استفاده توسط آنها است. در همین راستا، مهم ترین پرسش های این پژوهش عبارتند از: زنان در دورۀ اشکانی از چه آلات موسیقی استفاده کرده اند؟ زنان در چه مراسمی به نوازندگی میپرداختند؟ براساس منابع موجود چه اطلاعاتی از نقش و جایگاه اجتماعی آنها به دست می آید؟ این پژوهش دارای رویکرد توصیفی- تحلیلی است و داده های آن از طریق مطالعات کتابخانهای گردآوری شده است. نتایج حاصل از این پژوهش نشان میدهد زنان در دورۀ اشکانی نقش فعالی در فعالیت های موسیقیایی داشتهاند و در گروه های دو یا چند نفره و گاهی به تنهایی فعالیت داشته اند. همچنین آنها همراه نوازندگان مرد در عرصۀ موسیقی حضور داشته اند. یافته های باستانشناختی کشف شده از محوطههای شوش، بردنشانده، نسا، دالورزین تپه، آیرتام، نیپور، بابل، اوروک، هترا، دورا اروپوس، سلوکیه، اولبیا و غیره بیانگر فعالیت گسترده زنان در دورۀ اشکانی نسبت به دوران پیشین است. با توجه به تنوع سازهای نقش شده بر روی مواد مختلف برجای مانده از این دوره به نظر میرسد که زنان در نواختن سازهای زهی (چنگ، تار و عود)، سازهای کوبهای (دف، دایره، طبل، سنج و قاشقک) و سازهای بادی (فلوت و دونی) مهارت داشته اند. زنان به عنوان نوازنده، خواننده و رقاص در مراسم مذهبی، بزم و جشنهای پس از پیروزی در جنگ فعالیت کرده اند

https://jhss.ut.ac.ir/article_103659_bc53c343c975d6e0ad88c1d8b9ddd70c.pdf

دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران پژوهش‌های علوم تاریخی 2251-9254 18 1 2026 06 05 From Farr-e Izadi (Divine Glory) to the Station of Zellu-l-lah (Shadow of God): The Representation of Kingship in the Mysticism of Najm al-Din Razi از فرّه ایزدی تا مقام ظل‌اللهی: بازنمایی شهریاری در عرفان نجم رازی 163 192 107323 10.22059/jhss.2025.399768.473833 FA سجاد رحمانی فلاح دانشجوی دکتری، تاریخ ایران بعد از اسلام، دانشکده ادبیات‌وعلوم انسانی، دانشگاه‌ خوارزمی، تهران، ایران. 0009-0008-9285-1078 سید ابوالفضل رضوی دانشیار، گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران 0000-0002-9852-216X Journal Article 2025 08 07 The book Mirsad al-'Ibad by Najm al-Din Razi is a mystical work encompassing ethical and political themes. Drawing inspiration from the concept of divine charisma (farr-e izadi) and Islamic political thought, Razi presents the king as the shadow of God and His divine vicegerent on earth, who, through mystical practice, attains the ethical and spiritual qualities necessary to achieve divine approval. Unlike the world-rejecting approach of some Sufis, Razi emphasizes the king’s role in reconstructing socio-political order amid the crises of the Islamic Middle Ages, particularly the Mongol invasions. In pre-Islamic Iran, the concept of kingship, centered on farr-e izadi, portrayed kings as representatives of God, granting them political legitimacy within the framework of Iranshahri thought. After the advent of Islam, Iranian elites integrated this concept with Islamic intellectual and political principles, adapting and perpetuating it. This study, focusing on the first chapter of the fifth Baba of Mirsad al-'Ibad and employing a descriptive-analytical approach, examines Razi’s politico-mystical thought within the framework of Islamic epistemology, the Ash'ari school, and Iranshahri traditions. The findings indicate that Najm al-Din Razi, by synthesizing religious and mystical concepts, proposes an idealized model of kingship that not only addresses the administration of justice and the establishment of social order but also redefines the ruler as a spiritual wayfarer on the path to divine proximity کتاب مرصادالعباد نجم‌الدین رازی، اثری عرفانی با مضامین اخلاقی و سیاسی است. نجم‌الدین رازی با الهام از مفهوم فرّه ایزدی و اندیشۀ سیاسی ایرانی-اسلامی، پادشاه را سایۀ خداوند و خلیفۀ الهی بر زمین می‌داند که از رهگذر سلوک عرفانی به فضایل اخلاقی و معنوی دست می‌یابد و بدین‌گونه رضای الهی را کسب می‌کند. برخلاف رویکرد دنیاگریز برخی صوفیان، رازی بر نقش پادشاه در بازسازی نظم اجتماعی-سیاسی در بستر بحران‌های قرون میانۀ اسلامی، به‌ویژه تهاجم مغولان، تأکید دارد. اندیشۀ پادشاهی در ایران پیش از اسلام، با محوریت مفهوم فرّه ایزدی، پادشاهان را به‌عنوان نمایندگان خدا معرفی می‌کرد و در چارچوب اندیشۀ ایرانشهری، مشروعیت سیاسی به آن‌ها اعطا می‌کرد. پس از اسلام، نخبگان ایرانی این اندیشه را با مبانی فکری-سیاسی و اسلامی تلفیق کردند و با تحولاتی آن را تداوم بخشیدند. این پژوهش با تمرکز بر فصل اول باب پنجم کتاب مرصادالعباد و با رویکردی توصیفی-تحلیلی، اندیشۀ سیاسی-عرفانی رازی را در چارچوب معرفت اسلامی، مکتب اشعری و سنت‌های ایرانشهری بررسی می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که نجم رازی با تلفیق مفاهیم دینی و عرفانی، الگویی آرمانی از پادشاهی ارائه می‌دهد که نه‌تنها به اجرای عدالت و تحقق نظم اجتماعی می‌پردازد، بلکه حاکم را به‌عنوان سالکی در مسیر قرب الهی بازتعریف می‌کند

https://jhss.ut.ac.ir/article_107323_88ff3cff9c0ea3cc973f160bd90ba2b6.pdf

دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران پژوهش‌های علوم تاریخی 2251-9254 18 1 2026 06 05 A Study of the Toponyms Suraq, Duraq, Falāḥīyeh, and Shādegān in the Historical Geography of Khuzestan بررسی جای نام های سرق، دورق، فلاحیه و شادگان در جغرافیای تاریخی خوزستان 193 232 107324 10.22059/jhss.2025.387405.473763 FA مرضیه شعرباف دانشجوی دکتری گروه باستان شناسی. دانشکده ادبیات و علوم انسانی. دانشگاه تهران. ایران 0009-0007-3400-9774 شاهرخ رزمجو استادیار گروه باستان شناسی دانشگاه تهران، تهران، ایران 0000-0002-2301-2691 Journal Article 2024 12 22 Toponymy, as a key branch of historical geography, plays a significant role in analyzing spatial and cultural transformations in human societies. Place names serve as essential tools for gaining deeper insights into the complex relationship between humans and their environment throughout history, reflecting cultural changes, population movements, and socio-political transformations over the centuries. Focusing on the toponyms Suraq, Duraq, Falāḥīyeh, and Shādegān in southern Khuzestan, this study highlights, on the one hand, the capacity of toponymic studies to reconstruct spatio-historical developments and, on the other, their value in revealing the inseparable ties between spatial identity, natural factors, and socio-political processes. The main goal of this research is to reassess part of Khuzestan’s territorial history by tracing the historical background, spatial changes, and semantic connections of these four toponyms, in order to answer whether they refer to distinct locations across different historical periods or to a shared geographical context. The study employs a comparative analysis of Syriac, Greek, and Arabic geographical-historical texts, travel accounts, geographic coordinates, historical maps, and archaeological evidence. The integrated data indicate that these place names have undergone multiple spatial and temporal transformations from antiquity to the present. Based on archaeological, linguistic, historical, and geomorphological evidence, four key locations have been identified: Tel Tendy and Ja Nišīn (as the probable sites of ancient Suraq and Duraq in present-day Rāmshīr County), the village of Madīneh (as Old Duraq in Shādegān County), and Falāḥīyeh (as New Duraq and the original nucleus of modern Shādegān). These areas appear to have shifted gradually from east to west and then southwest along the Jarrāḥī River over time, due to environmental changes—such as the evolution of alluvial fans—and human interventions. While the available data shed partial light on these transformations, the limited extent of previous research and the destruction of many sites in recent decades underline the need for targeted archaeological surveys, satellite imagery analysis, and interdisciplinary approaches to either confirm or revise these hypotheses. جاینام‌شناسی به عنوان یکی از شاخه‌های مهم مطالعات جغرافیای تاریخی، نقش مؤثری در تحلیل تحولات مکانی و فرهنگی جوامع ایفا می‌کند. جای‌نام‌ها به‌عنوان ابزارهای کلیدی برای درک عمیق‌تر رابطه پیچیده میان انسان و سرزمین در طول تاریخ عمل می‌کنند و بازتاب‌دهنده تغییرات فرهنگی، جابه جایی‌های جمعیتی و تحولات سیاسی و اجتماعی در طول سده‌ها هستند. این پژوهش با تمرکز بر جای نام‌های سرق، دورق، فلاحیه و شادگان در جنوب خوزستان، از یک سو نقش این علم را در بازسازی تحولات فضایی-تاریخی برجسته می‌کند و از سوی دیگر، اهمیت آن را در تبیین پیوندهای ناگسستنی میان هویت مکانی، عوامل طبیعی و فرآیندهای اجتماعی- سیاسی نشان می‌دهد. پژوهش پیشرو با هدف بازخوانی بخشی از تاریخ خوزستان و بازشناسی پیشینه، تحولات مکانی و پیوند مفهومی جای‌نام‌های سرق، دورق، فلاحیه و شادگان در جنوب این پهنه، در پی پاسخ به این پرسش است که آیا این اسامی به مکان‌هایی متفاوت در دوره‌های مختلف اشاره دارند یا به یک بستر جغرافیایی مشترک بازمی‌گردند. روش پژوهش، تحلیل تطبیقی متون جغرافیایی-تاریخی یونانی، عربی، سریانی، سفرنامه‌ها، مختصات جغرافیایی شهرها، نقشه‌های تاریخی و شواهد باستان‌شناسی است. برآیند این داده‌ها نشان می‌دهد که این جای‌نام‌ها از دوران باستان تا امروز دستخوش تحولات زمانی و مکانی متعددی شده‌اند. طبق شواهد باستانشناسی، زبانشناسی، متون تاریخی و مطالعات زمینشناسی، چهار موقعیت اصلی در ارتباط با این جاینامها قابل بررسی هستند: تل‌تندی و جانشین (به‌عنوان محل احتمالی سرق و دورق باستان در شهرستان رامشیر)، روستای مدینه (به‌عنوان دورق قدیم در شهرستان شادگان)، و فلاحیه (به‌عنوان دورق جدید و هستة اولیه شهر امروزی شادگان). به نظر میرسد این مناطق در فرآیندهای تاریخی متعدد، دستخوش جابه‌جایی‌ها و تحولات تدریجی از شرق به غرب و سپس به سمت جنوب غربی در امتداد رودخانة جراحی شدهاند. این تغییر موقعیت، متأثر از عواملی همچون تغییرات زیست‌محیطی - مانند تکامل مخروط‌ افکنه‌های آبرفتی- و عوامل انسانی بوده‌اند. اگرچه شواهد موجود تا حدی مسیر تحولات را روشن می‌کند، اما به‌دلیل محدود بودن مطالعات گذشته و تخریب بسیاری از محوطه‌ها در دهه‌های اخیر، انجام بررسی‌های میدانی هدفمند و بهره‌گیری از تصاویر ماهواره‌ای و تحلیل‌های میان‌رشته‌ای برای بازبینی یا تأیید این فرضیات ضروری است

https://jhss.ut.ac.ir/article_107324_529c9e6297c31eca58f028753e79db5c.pdf

دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران پژوهش‌های علوم تاریخی 2251-9254 18 1 2026 06 05 Discourse Conflict and the Transition from Traditional to Modern Medicine in the Management of Smallpox in Qajar-era Iran تقابل و گذار گفتمانی طب سنتی و نوین در مواجهه با بیماری آبله در ایران عصر قاجار 233 254 107329 10.22059/jhss.2026.402496.473851 FA جواد علیپور سیلاب استادیار گروه تاریخ، دانشکده حقوق و علوم اجتماعی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران. 0000-0002-7942-8952 Journal Article 2025 09 16 This study investigates the process of transition and the adoption of modern smallpox treatment methods in Qajar-era Iran. Prior to the introduction of Western medical practices, understanding, prevention, and treatment of smallpox were predominantly grounded in humoral theory, religious doctrines, and popular traditions. Practitioners attempted to manage the disease by integrating theoretical medical knowledge with practical experience; however, these approaches demonstrated limited effectiveness in controlling the spread and mortality of smallpox. The introduction of cowpox vaccination from Western countries represented a novel intervention that challenged the traditional medical paradigm, eliciting resistance from multiple societal groups, including traditional physicians, religious authorities, and segments of the general population. Gradual acceptance of this modern method necessitated physician education, public awareness initiatives, and observation of successful outcomes in patients. Governmental measures played a pivotal role in promoting and ensuring the implementation of vaccination, thereby mitigating public fear and social resistance. Analysis of this transitional process reveals that the shift in treatment practices extended beyond medical techniques, catalyzing transformations in societal attitudes, cultural beliefs, and health-related social structures. This historical experience offers a compelling example of the complex interplay between science, culture, social norms, and political authority in the adoption of medical innovations پژوهش حاضر باهدف بررسی روند گذار و جایگزینی شیوه‌های نوین درمان آبله در ایران عصر قاجار شکل‌گرفته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که پیش از ورود روش‌های نوین، شناخت، پیشگیری و درمان آبله عمدتاً بر پایه اصول طب اخلاطی، باورهای دینی و سنت‌های عامیانه صورت می‌گرفت. در این چارچوب، درمانگران با استفاده از ترکیب موازین نظری طب و تجارب عملی خود تلاش می‌کردند تا بیماری را کنترل کنند، اما این روش‌ها در کاهش شیوع و کنترل تلفات بیماری اثربخشی محدودی داشت. ورود واکسیناسیون با مایه گاوی از کشورهای غربی، به‌عنوان روشی جدید، این نظام سنتی را با چالشی جدی مواجه ساخت و باعث شکل‌گیری مقاومت‌هایی از سوی گروه‌های مختلف شامل طبیبان سنتی، روحانیان و حتی بخشی از عموم مردم شد. پذیرش تدریجی روش نوین، مستلزم آموزش طبیبان، اطلاع‌رسانی و آگاهی‌بخشی عمومی و مشاهده اثرات موفقیت‌آمیز آن در افراد بود. نقش اقدامات حکومتی نیز در ترویج و تضمین اجرای واکسیناسیون بسیار مهم بود و توانست به کاهش ترس و مقاومت اجتماعی کمک کند. بررسی روند این گذار نشان می‌دهد که تغییر در روش‌های درمانی تنها محدود به تکنیک‌های پزشکی نبوده و به تحول نگرش‌ها، باورها و ساختار اجتماعی مرتبط با سلامت انجامید. به‌طورکلی، این تجربه تاریخی نمونه‌ای روشن از تعامل پیچیده میان علم، فرهنگ، باورهای اجتماعی و سیاست در پذیرش نوآوری‌های پزشکی را ارائه می‌دهد

https://jhss.ut.ac.ir/article_107329_f25453cac3a6ce0bea1d76223c7ba8e8.pdf

دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران پژوهش‌های علوم تاریخی 2251-9254 18 1 2026 06 05 The Role of Hermias and Aristotle, Advisor to Philip II, in the Relations between the Achaemenid Empire and Macedonia (347-336 BC) نقش هرمیاس و ارسطو، مشاور فیلیپ دوم، در روابط شاهنشاهی هخامنشی و مقدونیه(347-336ق.م) 255 277 107325 10.22059/jhss.2025.392841.473795 FA علیرضا کرباسی دانشجوی دکتری تاریخ ایران باستان، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران، حمیدرضا پاشازانوس استادیار گروه تاریخ دانشگاه اصفهان،دکتری ایران باستان،دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران. 0000-0003-1848-9871 اسماعیل سنگاری دانشیار گروه تاریخ دانشگاه اصفهان، دکتری تاریخ، زبان ها و تمدن های دنیای باستان، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران. 0000-0003-2351-4947 Journal Article 2025 04 09 In the narratives of Aristotle's life, it is mentioned that he traveled and stayed in the cities of Atarneus and Assos in northwest Asia Minor, under the rule of a local ruler named Hermias, after the death of Plato. At the end of the Achaemenid period and after the changes of the era of Artaxerxes III (359/58 - 338 BC), Hermias was able to gradually expand his power in that region and through Aristotle and some other students of Plato's Academy, he became an important factor in Philip II - the ruler of Macedonia - becoming aware of the internal condition of the Achaemenid Empire; to the extent that his political alliance with Philip faced a harsh reaction from the Persians and he lost his life over that pact. Although Aristotle praised Hermias and slandered Persians in his writings, by carefully examining the political and diplomatic developments between the ruler of Atarneus and the king of Macedonia, it can be concluded that the Achaemenid Empire had accurate and clear information about the political events of the Greek city-states and Macedonian kingdom and by removing Hermias, and probably Philip himself, has helped the Greeks a lot to gain their lost independence. However, the Greeks did not take advantage of the opportunity for unity and lost the independence of their city-states to Philip's son, Alexander, shortly after. In this research, it has been tried to show, based on the analytical method and using library sources, that the Achaemenid Empire, to strengthen the Treaty of Antalcidas, made its efforts to maintain the independence of the Greek city-states against the Macedonian hegemony before the emergence of Alexander by removing the Macedonian-oriented elements, but the conflicts among the Greeks and Alexander's promptitude and violence in suppressing his Greek opponents caused the loss of this historical opportunity. در شرح زندگی ارسطو، فیلسوف یونانی، پس از مرگ افلاطون، به سفر و اقامت وی در شهر آتارنئوس و آسوس در شمال غرب آسیایصغیر تحت فرمانروایی حاکم محلی به نام هرمیاس اشاره شده است. این فرد که در اواخر دوران سلسله هخامنشی و در پس تحولات عصر اردشیر سوم توانسته بود آرامآرام قدرت خود را در آن منطقه بسط دهد، به واسطه ی ارسطو و برخی دیگر از شاگردان آکادمی افلاطون، عامل مهمی در آگاهی یافتن فیلیپ فرمانروای مقدونیه از وضعیت داخلی شاهنشاهی هخامنشی تبدیل شده بود، تا جایی که اتحاد سیاسی او با فیلیپ با واکنش سخت ایرانیان مواجه شد و جان خود را نیز بر سر این پیمان نهاد. گرچه ارسطو در نوشتههایش به ستایش هرمیاس و هجو و بدگویی از ایرانیان پرداخته است، با این حال با بررسی دقیق تحولات سیاسی و رفت و آمدهای دیپلماتیک میان فرمانروای آتارنئوس و دربار فیلیپ مقدونی، میتوان به این نتیجه رسید که شاهنشاهی هخامنشی اطلاعات دقیق و روشنی از رخدادهای سیاسی دولت شهرهای یونانی و پادشاهی مقدونیه داشته و با حذف هرمیاس، و احتمالاَ خود فیلیپ، کمک زیادی به یونانیان در جهت کسب استقلال از دست رفته خود کرده است، هرچند یونانیان از فرصت اتحاد به درستی بهره نبرده و استقلال دولت شهری خود را به اسکندر پسر فیلیپ واگذاردند. در این پژوهش سعی شده است بر پایۀ روش توصیفی-تحلیلی و با بهره گیری از شواهد مکتوب متون کهن بنیاد یونان باستان، نشان داده شود که شاهنشاهی هخامنشی در جهت تقویت پیمان آنتالکیداس، تلاشهای خود را برای حفظ استقلال دولت شهرهای یونانی در برابر سلطه جویی های مقدونی، پیش از ظهور اسکندر، با حذف عناصر مقدونی گرا انجام داده بود ولی اختلافات یونانیان و سرعت عمل و خشونت اسکندر در سرکوب مخالفان یونانیاش باعث از دست رفتن این فرصت تاریخی شد

https://jhss.ut.ac.ir/article_107325_bf2bea2ff43c1413fa6a143438104f76.pdf

دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران پژوهش‌های علوم تاریخی 2251-9254 18 1 2026 06 05 The Historical Content of the Qajar Press محتوای تاریخی مطبوعات عصر قاجاریه 279 294 107326 10.22059/jhss.2026.406919.473874 FA محمدرضا حاجی آقابابایی دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات فارسی و زبان های خارجی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران 0000-0003-3534-4623 مبینا محمودیان دانشجوی کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه علامه طباطبایی، تهران ایران 0009-0003-9882-1316 Journal Article 2025 11 25 Since the emergence of newspapers in Iran, the publication of historical materials has constituted one of their most prominent thematic domains. Historical content in the press reflects prevailing societal attitudes toward the past and its interpretive frameworks. Employing a descriptive–historical approach, the present study seeks to identify and classify the historical content published in Iranian periodicals from their inception to the end of the Qajar era. An examination of 226 periodicals from the Qajar period identifies 227 items of historical content, a finding that highlights the significant presence of historical writing within the press discourse of the time. At a historical juncture marked by emerging political and intellectual transformations, the press assumed an educational and reform-oriented role, and history functioned as an effective instrument for promoting public awareness and legitimizing political and social reforms. The rearticulation of the historical past was conceived as a strategy for consolidating national identity and responding to external threats. By foregrounding historical heritage, periodicals actively contributed to the construction of cultural cohesion. Furthermore, the appeal of historical subjects enhanced readership and strengthened the economic viability of the press. Taken together, these factors enabled the Iranian press of the Qajar era to generate a wide and diverse range of historical content and to exert a formative influence on the shaping of collective historical memory. یاز آغاز شکل‌گیری روزنامه در ایران، یکی از موضوعاتی که به صورتی پررنگ به آن پرداخته‌شده‌است، انتشار مطالبی با محتوای تاریخی است. مطالب تاریخی منتشرشده در مطبوعات بازتاب‌دهنده‌ی نگرش جامعه نسبت به مسائل تاریخی است. پژوهش حاضر با هدف شناسایی و طبقه‌بندی محتوای تاریخی مطبوعات ایران از آغاز انتشار تا پایان عصر قاجار و با رویکردی توصیفی‌ ـ تاریخی انجام شده‌است. بررسی ۲۲۶ نشریه از دوره قاجار نشان‌دهندة انتشار ۲۲۷ مطلب تاریخی است؛ رقمی که بیانگر جایگاه مطالب تاریخی در گفتمان مطبوعاتی آن دوره است. مطبوعات در دوره‌ای که جامعه ایران با تحولات سیاسی و فکری نوظهور مواجه بود، نقشی آموزشی و روشنگرانه‌ای ایفا می‌کردند و تاریخ ابزار مؤثری برای ارتقای آگاهی عمومی و مشروعیت‌بخشی به اصلاحات سیاسی و اجتماعی به شمار می‌رفت. بازخوانی گذشته تاریخی در آن دوره به‌عنوان راهکاری برای تقویت هویت ملی و مقابله با تهدیدهای خارجی تلقی می‌شد و مطبوعات با برجسته‌سازی میراث تاریخی، در ایجاد انسجام فرهنگی نقش فعالی ایفا می‌کردند؛ افزون بر این، جذابیت موضوعات تاریخی به افزایش شمار مخاطبان و تقویت بنیه اقتصادی نشریات کمک می‌کرد. برآیند این عوامل سبب شد که مطبوعات ایران در دوره قاجار طیفی گسترده و متنوع از محتوای تاریخی را تولید کنند و در شکل‌دهی حافظه تاریخی جامعه تأثیرگذار باشند.

https://jhss.ut.ac.ir/article_107326_eb061e1b51370c6de4b4968e26b4f286.pdf

دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران پژوهش‌های علوم تاریخی 2251-9254 18 1 2026 06 05 The Military and Strategic Importance of Isidore of Charax’s Parthian Stations اهمیت نظامی و راهبردی «ایستگاه های پارتیِ» ایزیدور خاراکسی 307 336 107327 10.22059/jhss.2025.402600.473853 FA فرشید نادری استادیار، گروه تاریخ دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران. 0000-0002-3944-0180 صهیب محمدی نوسودی دانشجوی دکتری گروه تاریخ دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران. 0009-0008-6750-6416 Journal Article 2025 09 20 Parthian Stations, written by Isidore of Charax, a first-century BCE geographer, is a distinctive work that systematically records roads, stations, and strategic points across the Parthian Empire. More than a geographical text, it serves as a vital primary source for analyzing the military and political dynamics of the era. The book provides detailed data on distances between cities, locations of caravanserais, and key commercial and military routes that shaped power relations between Rome and the Parthians. While previous studies have emphasized its economic value—viewing it as a guide to East-West trade routes—this research argues that the work should be seen as an intelligence tool for understanding Roman military and security strategies against the Parthians. The “Stathmoi” style, with its focus on precise distances, frontier fortresses, rivers, mountains, and natural barriers, reveals a tactical function: it likely served as an operational map for troop movements and logistical planning. The book’s emphasis on western regions and Mesopotamia highlights Rome’s efforts to identify and control critical border zones. Its data were later used in Roman campaigns, especially during Trajan’s wars (53–117 CE), enhancing operational efficiency, troop mobility, and resilience against Parthian cavalry tactics. Thus, Parthian Stations is not merely a dry geographical record but a reflection of Roman intelligence and security policy aimed at balancing power and expanding influence in the ancient East. Its significance lies not only in mapping Parthian Iran but also in revealing the strategic networks of the Roman Empire کتاب «ایستگاه‌های پارتی» نوشتۀ ایزیدور خاراکسی، جغرافی‌نگار سدۀ نخست پیش از میلاد، اثری منحصر به‌فرد است که با ثبت نظام‌مند راه‌ها، ایستگاه‌ها و نقاط راهبردی در سراسر گسترۀ شاهنشاهی اشکانی، نه‌تنها یک متن جغرافیایی، بلکه منبعی دست اول و کلیدی برای تحلیل تاریخ نظامی و سیاسی این دوره به شمار می‌آید. این کتاب دربردارندۀ اطلاعات دقیقی دربارۀ فواصل میان شهرها، موقعیت کاروانسراها و همچنین مسیرهای تجاری و نظامی است که در شکل‌گیری مناسبات قدرت میان امپراتوری روم و پادشاهی اشکانیان نقشی تعیین‌کننده داشته‌اند. پژوهش‌های پیشین غالباً بر اهمیت بازرگانی و تجاری این اثر تمرکز کرده و آن را به مثابۀ راهنمایی برای شناخت مسیرهای اقتصادی شرق و غرب مورد مطالعه قرار داده‌اند. با این حال، فراتر از جنبه‌های اقتصادی، مدعای بنیادین پژوهش حاضر بر این است که کتاب ایزیدور خاراکسی اساساً ابزاری اطلاعاتی برای فهم رویکردهای نظامی رومیان بوده است. بررسی انتقادی متن نشان می‌دهد که سبک «استاتموی» اثر، با تأکید بر ذکر فواصل دقیق، شناسایی دژهای مرزی، رودها، کوهستان‌ها و موانع طبیعی، کارکردی کاملاً نظامی یافته و به منزلۀ نقشه‌ای عملیاتی برای طراحی مسیر حرکت سپاهیان و پشتیبانی لجستیکی مورد استفاده بوده است. تمرکز کتاب بر مناطق غربی و میان‌رودان آشکار می‌سازد که رومیان همواره در پی شناسایی و تسلط بر پایگاه‌های حیاتی مرزی بوده‌اند. یافته‌های این اثر بعدها در لشکرکشی‌های متأخر روم، به‌ویژه در نبردهای دورۀ تراژان (۱۱۷–۵۳ م) به کار گرفته شد و موجب بهینه‌سازی عملیات‌ها، سرعت ‌بخشیدن به حرکت نیروها و کاهش آسیب‌پذیری در برابر تاکتیک‌های متحرک و سواره‌نظام اشکانی گردید. از این رو، «ایستگاه‌های پارتی» صرفاً یک سند جغرافیایی نیست، بلکه بازتابی روشن از سیاست‌های اطلاعاتی و امنیتی روم است که با هدف ایجاد توازن قوا و تثبیت نفوذ در شرق باستان تدوین و بهره‌برداری شد. بدین ترتیب، ارزش کتاب نه تنها در شناخت جغرافیای ایران اشکانی، بلکه در فهم شبکه‌های قدرت و راهبردهای جهانی امپراتوری روم نیز جلوه‌گر می‌شود

https://jhss.ut.ac.ir/article_107327_45853c7768b73459d33b659b9837a869.pdf

دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران پژوهش‌های علوم تاریخی 2251-9254 18 1 2026 04 21 Content Analysis of the Endowment Documents of Officeholders in Mazandaran Province during the Qajar Period (1210–1344 AH) تحلیل محتوای اسناد موقوفات صاحب‌منصبان ایالت مازندران در دورة قاجار (1344-1210ق.) 337 361 107328 10.22059/jhss.2025.387832.473770 FA فرشید نوروزی دکتری تاریخ ایران اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران. 0000-0002-7253-7240 حمیدرضا آریانفر استادیار گروه تاریخ، فرهنگ و تمدن ایران، بنیاد ایران‌شناسی، تهران، ایران. 0009-0002-6468-7406 Journal Article 2024 12 29 This study examines the nature, functions, and objectives of endowments (waqf) established by state officials in the province of Mazandaran during the period of the Qajar dynasty (1210–1344 AH). By employing qualitative content analysis of surviving waqf deeds, the research seeks to uncover patterns in the types of endowed properties, their intended uses, and their temporal and spatial distribution. The study identifies fourteen waqf deeds created by officials holding various titles, including brigadier generals, sardars, khans, beglerbegis, a kalantar, and a mustawfi. The findings reveal considerable diversity in the types of endowed assets, including agricultural lands, shops, caravanserais, pastures, gardens, qanats, coffeehouses, castles, and residential buildings. These assets reflect the economic resources available to officials and their strategic use of productive property to ensure sustainable revenue streams. The purposes of the endowments were equally diverse, ranging from financing religious ceremonies—particularly mourning rituals for Imam Husayn—to supporting descendants, aiding the poor and needy, funding educational activities, and promoting public welfare. Temporal analysis shows that 36% of the endowments were established during the reign of Naser al-Din Shah, 50% during Mozzafar al-Din Shah, and 14% during Ahmad Shah Qajar, indicating a peak in endowment activity during the late nineteenth and early twentieth centuries. Geographically, the highest concentration of waqf deeds is observed in the cities of Sari and Nur. Overall, the study demonstrates that state officials played a significant role in sustaining and expanding the waqf institution, contributing to the social, religious, and economic fabric of the region این پژوهش باهدف بررسی چگونگی مصارف و انواع موقوفات صاحب‌منصبان ایالت مازندران در دورة قاجار، به تحلیل محتوای اسناد مربوط به این موقوفات می‌پردازد. تمرکز اصلی این پژوهش بر تحلیل کیفی محتوای این اسناد است تا بتوان به درک جامعی از تعداد، نوع، اهداف و نیات واقفان دست‌یافت. تنوع در نوع موقوفات صاحب‌منصبان واقف در ایالت مازندران نشان می‌دهد که واقفان این دوره از دارایی‌های مختلف خود برای وقف استفاده می‌کردند. مصارف تعیین‌شده برای این موقوفات شامل مواردی همچون برگزاری مراسم عزاداری، تأمین هزینه‌های زندگی اولاد واقف، کمک به فقرا، سادات و مساکین، انجام امور خیر و عام المنفعه می‌شد. این گستردگی در مصارف نشان از توجه واقفان به ابعاد مختلف نیازهای جامعه و همچنین اعتقادات مذهبی آنها دارد. از نظر بازة زمانی، توزیع وقف‌های انجام‌شده توسط این صاحب‌منصبان شامل ۳۶ درصد مربوط به دورة ناصری، ۵۰ درصد مربوط به دورة مظفرالدین‌شاه و ۱۴ درصد نیز متعلق به دورة احمدشاه بوده است. این توزیع زمانی نشان می‌دهد که اوج فعالیت وقف توسط این گروه از صاحب‌منصبان در دورة مظفرالدین‌شاه بوده است. از نظر جغرافیایی، این وقف‌نامه‌ها مربوط به صاحب‌منصبان شهرهای ساری، نور، بارفروش، آمل، بلده، سوادکوه و بندپی ایالت مازندران بوده است. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که صاحب‌منصبان ایالت مازندران در دورة قاجار نقش مهمی در توسعة سنت وقف داشته‌اند و با وقف دارایی‌های متنوع خود، به رفع نیازهای مختلف جامعه کمک می‌کردند. تنوع در نوع موقوفات، مصارف تعیین‌شده و همچنین توزیع زمانی و مکانی وقف‌ها، تصویر جامعی از وضعیت وقف در این دوره و در این منطقه ارائه می‌دهد.

https://jhss.ut.ac.ir/article_107328_189efcd23c26f45a02fe51a25ea84d5b.pdf