شیوه‌های نبرد در دورة زندیّه

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه تاریخ دانشگاه لرستان

2 دانشجوی کارشناسی ارشد تاریخ ایران اسلامی دانشگاه لرستان

چکیده

سازمان قشون ایران در عصر زندیّه به­لحاظ ساختاری تفاوت چندانی با عصر افشاریّه و صفویّه نداشت؛ لذا شیوه‌های به­کارگرفته شده از سوی قشون نیز برداشتی از دوره­های پیشین بود. روش­های جنگی، قدیمی و مبتنی بر برتری نیروی انسانی و رزم قهرمانانه بود، اما استفاده از شیوه‌های مناسب نبرد نیز در پیروزی یا شکست سپاهیان نقش زیادی داشت. در دورة زندیّه از شیوه‌های مختلفی برای پیروزی در نبردها استفاده می­شد که عبارت بودند از: شایعه‌پراکنی دربارة زخمی‌شدن، اسارت و یا کشته‌شدن فرماندة نیروهای مقابل، تطمیع سربازان دشمن با دادن پول و هدایای دیگر، خودداری از نبرد در دشت و فضاهای باز، استفاده از دیوار و خندق برای محافظت از شهرها، ساختن استحکامات برای شکستن محاصره و شبیخون­زدن. روش­های مذکور اگر به­درستی و به موقع به­کارگرفته می­شدند، منجر به پیروزی در نبردها می­شدند. در پژوهش حاضر تلاش خواهد شد تا با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی و با استناد به منابع دست اوّل به این پرسش پاسخ داده شود که سبب موفقیّت­های نظامی قشون زندیّه، به­ویژه در دورة کریم‌خان زند چه بوده است؟ دستاورد پژوهش این است که قشون زندیّه با توجه به حضور فرماندهان لایقی همانند کریم‌خان و با استفادة درست و به موقع از شیوه‌های مختلف نبرد توانستند بیشترین موفقیّت را در نبردها به دست آورند.

کلیدواژه‌ها


آراسته، ناصر و مسعود بختیاری، توپخانه در دفاع مقدس، تهران، ایران سبز، ۱۳۹۱.

آصف، محمدهاشم، رستم التواریخ (رستم الحکما)، تصحیح میترا مهرآبادی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۸۲.

اعتمادالسلطنه، محمدحسن­خان، تاریخ منتظم ناصری، تصصحیح محمد اسماعیل رضوانی، جلد دوم، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۰۰.

اولیویه، گیوم آنتوان، سفرنامه اولیویه: تاریخ اجتماعی، اقتصادی ایران در دوران آغازین عصر قاجار، ترجمة محمد طاهر­میرزا، تصحیح و حواشی غلامرضا ورهرام، تهران، اطلاعات، ۱۳۷۱.

پری، جان ر.، کریم‌خان زند، ترجمة علی‌محمد ساکی، تهران، فراز، ۱۳۶۵.

تکمیل­همایون، ناصر، تحولات قشون در تاریخ معاصر ایران، جلد اول، تهران، دفتر پژوهش­های فرهنگی، ۱۳۷۶.

جمشیدی، محمدحسین، مبانی و تاریخ اندیشة نظامی در ایران، تهران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی دانشکده فرماندهی و ستاد دورة عالی جنگ، ۱۳۸۰.

جونز، سرهارد فورد، آخرین روزهای لطفعلی­خان زند، ترجمة هما ناطق و جان گرنی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۵۳.

حسینی فسایی، حسن‌بن حسن، فارسنامة ناصری، جلد اول، تصحیح و تحشیة منصور رستگار فسایی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۸.

ذکاء، یحیی، ارتش شاهنشاهی ایران از کورش تا پهلوی، تهران، شورای جشنهای دوهزاروپانصدمین سال بنیانگذاری شاهنشاهی ایران، ۱۳۵۰.

رجبی، پرویز، «ارتش ایران در دوره زندیّه»، بررسی­های تاریخی، شماره ۳۴، مرداد و شهریور ۱۳۵۰، صص ۱-۲۶.

رجبی، پرویز، کریم‌خان زند و زمان او، تهران، ندا، ۱۳۷۶.

ساروی، محمد­فتح­الله­ بن محمدتقی، احسن­التواریخ (تاریخ محمدی)، به اهتمام غلامرضا طباطبایی مجد، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۱.

سپهر، محمدتقی (لسان­الملک)، ناسخ­التواریخ، به کوشش جمشید کیانفر، جلد اول، تهران، اساطیر، ۱۳۷۷.

شعبانی، رضا، «ارتش ایران در دوره زندیّه»، پژوهشنامه تاریخ، ش ۲، ۶۱-۸۶، بهار ۱۳۸۵الف.

                       ، کریم‌خان زند، تهران، دفتر پژوهش­­های فرهنگی، ۱۳۸۵ب.

شهبازی، عبدالله، مقدمه­ای بر شناخت ایلات و عشایر، تهران، نشر نی، ۱۳۶۹.

شیرازی، ابن­عبدالکریم، تاریخ زندیّه (جانشینان کریم‌خان زند)، ترجمة غلامرضا ورهرام، تصحیح ارنست بئیر، تهران، گستره، ۱۳۶۵.

علمایی، داوود، «مبانی تاریخ و اندیشة نظامی در ایران»، مجله سیاست دفاعی، سال هفدهم ، ش ۶۶، ۱۹۵-۲۱۲، بهار .

غفاری کاشانی، قاضی احمد، تاریخ نگارستان، تصحیح مرتضی مدرس گیلانی، تهران، کتابفروشی حافظ، ۱۳۶۲.

فوران، جان، مقاومت شکننده (تاریخ تحولات اجتماعی ایران از سال 1500میلادی مطابق با 879شمسی تا انقلاب)، ترجمة احمد تدین، تهران، خدمات فرهنگی رسا، ۱۳۸۰.

 قوزانلو، جمیل، تاریخ نظامی ایران، جلد دوم، تهران، شرکت شجاعی گلستانه، ۱۳۱۵.

کروسینسکی، ده سفرنامه یا سیری در سفرنامه­های جهانگردان خارجی راجع ­به ایران، ترجمة مهراب احمدی، تهران، وحید، ۱۳۶۹.

کلانتر فارس، میرزامحمد، روزنامة میرزا محمد کلانتر فارس (شامل وقایع قسمت­های جنوبی ایران از سال ۱۱۴۲-۱۱۹۹ هجری قمری)، تصحیح عباس اقبال، تهران، کتابخانة سنایی و طهوری، ۱۳۶۲.

 گزارش کارمیلیت­ها از ایران، ترجمة معصومه ارباب، تهران، نشر نی، ۱۳۸۱.

گلستانه، ابوالحسن بن محمدامین، مجمل ­التواریخ (شامل وقایع و رویدادهای 35 ساله بعد از نادرشاه) همراه با ذیل زین­العابدین کوهمره ملقب به امیر، به کوشش مدرس رضوی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۵.

مالکم، سرجان، تاریخ کامل ایران، ترجمة میرزا اسماعیل حیرت، جلد دوم، به کوشش علی اصغر عبداللهی، تهران، افسون، ۱۳۷۹.

مدیرشانه­چی، محسن، تاریخ پنجاه سالة ایران (تحولات سیاسی و اجتماعی ۱۳۲۰-۱۲۷۰)، تهران، نگاه معاصر، ۱۳۹۰.

موسوی نامی اصفهانی، میرزا محمدصادق، تاریخ گیتی گشا در تایخ زندیّه، با مقدمة سعید نفیسی همراه با ذیل عبد­الکریم علیرضا الشریف و آقا محمدرضا شیرازی، تهران، اقبال، ۱۳۶۳.

نفیسی، سعید، تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران در دورة معاصر از آغاز سلطنت قاجاریه تا سرانجام فتحعلی­شاه، به کوشش عبدالکریم جربزه دار، جلد اول، تهران، اساطیر، ۱۳۸۳.

نیبور، کارستن، سفرنامة کارستن نیبور، ترجمة پرویز رجبی، تهران، توکا، ۱۳۵۴.

ورهرام، غلامرضا، تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران در عصر زند، تهران، معین، ۱۳۸۵.

وزیری کرمانی، احمدعلی، تاریخ کرمان، به کوشش ابراهیم باستانی پاریزی، جلد اول و دوم، تهران، علمی، ۱۳۶۴.

هرن، پاول، تاریخ مختصر ایران بعد ازاسلام، ترجمة رضازاده شفق، تهران، نشریات کمیسیون معارف، ۱۳۴۳.

هدایتی، هادی، تاریخ زندیه (ایران درزمان کریم‌خان ۱۱۶۵-۱۱۹۳)، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۹۱.

یاری­زاده، ثریا، «بررسی روابط ایل قاجار با سلسله افشاریّه و زندیّه»، پایان­نامة کارشناسی ارشد، لرستان، دانشکده­ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه لرستان، ۱۳۸۹.

 

 Ferrieres,Sauvebeuf, Memoires historiques politiques et geographiqes des voyages fa its en Turquie en pers et en Arabie de 1782 a 1789”, Paris,1790.