نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• مژگان خان مرادی ¹
• هاشم کاظمی ²
• فائزه فیروزی نژاد شیرازی ³

¹ گروه باستان شناسی دانشگاه تهران

² دانشکده ادبیات و علوم انسانی- دانشگاه تهران

³ دانشگاه تربیت مدرس، دانشگده ادبیات و علوم انسانی، گروه باستان شناسی

چکیده

شبکۀ آبرسانی در دشت میاناب نمونه‌ای منحصربه‌فرد از تلاش ساکنان منطقه در جهت بهره‌برداری بهینه از ذخایر آب از گذشته‌های دور بوده است در دشت میاناب در برخی از دوره‌ها متأثر از نظام آبرسانی گسترده، مساحت و تعداد استقرارگاه‌ها نسبت به دوران پیشین گسترش محسوسی را تجربه کرده ‌است. تاکنون دیدگاه غالب در اکثر پژوهش‌های انجام شده مبتنی بر گسترش بی‌سابقۀ شبکه‌های آبیاری در دورۀ ساسانی و فروپاشی آن‌ها پس از سقوط این سلسله بوده‌ است. هدف این پژوهش بررسی روند تغییرات شبکه‌ آبرسانی از دوره آغاز تاریخی تا اوایل اسلام و تحلیل رابطۀ آن‌ها با تحولات سیاسی و الگوهای سکونتی با رویکردی توصیفی-تحلیلی است. پرسش‌های اصلی این پژوهش عبارت‌اند از: با توجه به الگوی استقرار، روند تغییرات شبکۀ آبرسانی دشت میاناب در دوره‌های مختلف به ویژه دورۀ گذار از ساسانی به اسلامی چگونه بوده است؟ این تغییرات تا چه میزان با تحولات سیاسی مرتبط بوده‌اند؟ داده‌های این پژوهش از طریق مطالعات کتابخانه‌ای گردآوری شده. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که تحولات چشمگیر در مدیریت آب از دورۀ اشکانی با ساخت کانال داریون آغاز و در دورۀ ساسانی با بهینه‌سازی شبکۀ موجود تداوم یافته است. برخلاف انگارۀ سنتی فروپاشی شبکۀ آبرسانی پس از فتوحات اسلامی، شواهدی از رونق کشاورزی در دورۀ اسلامی و تداوم بهره‌برداری از زیرساخت‌های آبیاری پیشین ارائه می‌گردد که نقش نخبگان و جامعۀ محلی در پایداری و نگهداری این زیرساخت‌ها را پررنگ‌تر می‌سازد. این نتایج لزوم بازنگری در الگوهای کلاسیک فروپاشی تمدنی بر اثر تغییر حکومت‌ها و توجه به سازوکارهای انطباق اجتماعی با نظام‌های آبی را گوشزد می‌کند.

کلیدواژه‌ها

• استقرار
• خوزستان
• ساسانیان
• شبکۀ آبرسانی
• میاناب

موضوعات

• باستان شناسی

عنوان مقاله [English]

The Role of Irrigation Systems in the Formation, Expansion, and Decline of Ancient Settlements in the Mianab Plain of Khuzestan

نویسندگان [English]

• mozhgan khanmoradi ¹
• Hashem Kazemi ²
• faezeh firoozinejad Shirazi ³

¹ ut

² university of Tehran

³ Tarbiat Modares University, Faculty of Literature and Humanities, Department of Archaeology

چکیده [English]

The irrigation network of the Mianab Plain in Khuzestan represents a unique example of ancient local efforts to optimize water resources, embodying a long-term interaction between humans and their environment. In certain periods, extensive irrigation systems led to significant expansion in both the area and number of settlements. Most previous research emphasizes unprecedented expansion of irrigation infrastructure during the Sassanian period and assumes its collapse following the empire’s fall. The aim of this study is to examine the trajectory of irrigation network changes in ancient Iran (from the proto Elamite to the advent of Islam) and to analyze their relationship with political developments and settlement patterns, using a descriptive–analytical approach and drawing on three main categories of sources: archaeological data, historical texts, and remote sensing datasets.

The findings of this research indicate that significant transformations in water management—marked by the construction of complex man-made canals—began in the Parthian period, with the Dariun canal, and continued into the Sassanian era through the maintenance and optimization of the existing network. Contrary to the traditional assumption of collapse in irrigation systems following the Islamic conquests, evidence of agricultural prosperity during the Islamic period and the continued use of irrigation infrastructure underscore the prominent role of elites and local communities in sustaining and preserving those systems. These results emphasize the need to revise classical models of civilization collapse caused by regime changes and to recognize the social adaptation mechanisms within communities in relation to hydraulic networks.

کلیدواژه‌ها [English]

• Mianab
• Khuzestan
• Sasanian period
• Settlement
• Water Systems