نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• علیرضا اشتری تفرشی ¹
• رضا جهانشاهلو ²
• افتخار قاسم زاده ³

¹ استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه علامه طباطبائی (ره)، تهران، ایران.

² دانش‌آموخته کارشناسی ارشد تاریخ فرهنگ و تمدن ملل اسلامی ، دانشکده علوم و تحقیقات اسلامی ، دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)،قزوین،ایران

³ دانش آموخته کارشناسی ارشد تاریخ فرهنگ و تمدن ملل اسلامی ، دانشکده علوم و تحقیقات اسلامی ، دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران

چکیده

دولتِ ممالیکِ برجی در مصر و شام، برای صیانت از اقتدارِ نظامیِ خویش در مواجهه با بحران‌ هایِ متواتر (اعم از همه‌گیریِ طاعون، نوساناتِ نیل و تهدیداتِ خارجی) و جبرانِ فرسایشِ ساختاریِ نظامِ اقطاع، به سمتِ بهره‌برداریِ قهرآمیز از منابعِ درآمدیِ غیرارضی سوق یافت. پژوهشِ حاضر با اتخاذِ رهیافتِ «اقتصاد سیاسیِ استخراجی»، به تحلیلِ سازوکارهایِ اعمالِ قدرتِ سلاطین بر شش منبعِ کلیدیِ درآمدی شامل اوقاف، مکوس، احتکارِ دولتی، بیع‌الوظائف (فروش مناصب)، دیوانِ مفرد و ضرابخانه می‌ پردازد. پرسشِ بنیادینِ تحقیق بر میزانِ انطباق یا انحرافِ این رویه‌ها از اصولِ اقتصاد سیاسیِ اسلامی (مانند عدالتِ مالیاتی، منعِ احتکار و نفیِ ارتشاء) تمرکز دارد. یافته‌ هایِ این جستار که با روشِ توصیفی-تحلیلی و تکیه بر منابعِ دست‌ اول تدوین شده، نشان می‌دهد که سلاطین (به‌ویژه برقوق و برسبای) با رسمی‌سازیِ فسادِ مالی و مداخله‌یِ قاهره در بازار، این منابع را به ابزارهایِ استخراجی برای تأمینِ هزینه‌هایِ نخبگانِ لشکری مبدل ساختند. اقداماتی نظیر تأسیسِ دیوانِ مفرد، مصادره‌یِ اوقاف، انحصارِ کالاهایِ استراتژیک (شکر و ادویه) و فروشِ مناصبِ قضایی با ارقامِ گزاف، اگرچه در کوتاه‌مدت ثباتِ حاکمیت را تضمین نمود، اما در بلندمدت با ایجادِ تورمِ مصنوعی، فرارِ سرمایه‌ها و فرسایشِ مشروعیتِ عمومی، زوالِ محتومِ ساختارِ اقتصادی و سیاسیِ دولتِ ممالیک را رقم زد.

کلیدواژه‌ها

• ممالیکِ برجی
• اقتصاد سیاسیِ استخراجی
• بیع‌الوظائف
• انحصارِ دولتی
• مکوس
• عدالتِ اقتصادی

موضوعات

• تاریخ

عنوان مقاله [English]

The Extractive Economy of the Burji Mamluks (784–923 AH): Political Dominance over Non-Territorial Financial Resources in Egypt and the Levant

نویسندگان [English]

• Alireza Ashtari Tafreshi ¹
• Reza Jahanshahlou ²
• Eftekhar Gasemzadeh ³

¹ Assistant Professor of the Department of Islamic Philosophy and Theology, Facullty of Theology and Islamic Studies, Allameh Tabataba`i University, Tehran, Iran.

² Graduate Master, Department of History of Culture and Civilization of Islamic Nations, Faculty of Islamic Sciences and Research Imam Khomeini International University, Qazvin, Iran.

³ Graduate Master, Department of History of Culture and Civilization of Islamic Nations, Faculty of Islamic Sciences and Research Imam Khomeini International University, Qazvin, Iran.

چکیده [English]

Facing a structural decline in the traditional Iqta system and recurrent exogenous shocks—including plague, famine, and external military threats—the Burji Mamluk state increasingly relied on non-territorial revenue streams to sustain its military hegemony. Utilizing an 'extractive political economy' framework, this study analyzes the mechanisms through which Mamluk sultans exerted control over six primary non-agrarian financial sources: endowments (Awqaf), arbitrary levies (Makūs), state monopolies, the sale of offices (Bay’ al-Waza’if), the Diwan al-Mufrad, and monetary manipulation via the mint. The research evaluates the extent to which these fiscal practices diverged from the normative principles of Islamic political economy, specifically regarding justice, anti-hoarding injunctions , and administrative probity. Employing a descriptive-analytical methodology grounded in primary historical chronicles, the findings demonstrate that sultans (notably Barquq and Barsbay) transformed these resources into instruments of state capture . While practices such as the institutionalization of corruption , strategic monopolies on sugar and spices , and the sale of high offices (reaching up to 32,000 dinars) provided short-term liquidity for the military elite, they triggered long-term systemic pathologies . These included artificial inflation , capital flight, and a profound loss of public legitimacy, which ultimately accelerated the economic and political collapse of the Mamluk Sultanate .

کلیدواژه‌ها [English]

• Burji Mamluks
• Extractive Political Economy
• State Monopoly
• Sale of Office
• Makūs
• Economic Justice