نقش متفقین در اندیشه استقلال‌خواهی مسیحیان غرب آذربایجان در جنگ جهانی اول

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه تاریخ دانشگاه شیراز

2 دانشجوی دکترا تاریخ ایران بعد از اسلام دانشگاه شیراز

چکیده

این مقاله با کاربست روش توصیفی-تحلیلی و با استفاده از اسناد و منابع تاریخی، عوامل مؤثر در شکل­گیری رویداد استقلال­خواهی بخش­های غربی ایالت آذربایجان را در جنگ جهانی اول شناسایی و مورد بررسی قرار داده است. بسیار روشن است که وقوع چنین رخدادی در این حوزۀ جغرافیایی با پیشینۀ تاریخی ـ اجتماعی مستعد، حاصل درهم­آمیزی عوامل بسترساز و مبانی ساختاری شکل­گیری اندیشة استقلال­طلبی است. تنوع قومی و زبانی مانند حضور ارامنه، اسوریان، و اقوام ترک زبان، نقش زندگی و تفکر ایلی، حضور و فعالیت میسیون­ها و هیئت­های مذهبی مسیحی و جبهه­بندی­های سیاسی و سرزمینی دولت­های درگیر در جنگ جهانی اول، به­ویژه کشورهای همسایۀ ایران، از جملۀ عوامل مؤثر در روند استقلال جویی به شمار می­روند؛ در مقاله کوشیده شده است که نقش متقابل دو همسایة شمالی (روس­) و غربی (عثمانی) و گروه­های هواخواه آناندر تلاش مسیحیان برای استقلال­خواهی مورد واکاوی قرار گیرد. زیرا شناخت چرایی و چگونگی این موضوع در درک بهتر تاریخ سیاسی، اجتماعی و مذهبی ایران در دوران مورد بحث نقش مهمی دارد.

کلیدواژه‌ها


 

آدمیت، فریدون، فکر دمکراسی اجتماعی در نهضت مشروطیت ایران، پیام، تهران، 1354.

آقاسی، مهدی، تاریخ خوی، مؤسسۀ تاریخ و فرهنگ ایران، تبریز،1350.

اتابکی، تورج، «آذربایجان و ناسیونالیسم ایرانی»، گفتگو، 1381، شمارۀ 33، صص 17-36.

الدر، جان، تاریخ میسیون آمریکایی در ایران،  ترجمۀ سهیل آذری، نور جهان، تهران، 1333.

برومند، صفورا و ویدا همراز، «نگاهی به فعالیت مبلغان ارتدوکس روسی در ایران از آغاز ورود تا مشروطیت»، تاریخ روابط خارجی، سال دوم،1380، ش 5 و6، صص 69-92.

بهار، محمّدتقی، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، امیرکبیر، تهران،1371.

بیات، کاوه،  ایران و جنگ جهارنی اول (اسناد وزارت داخله). به کوشش کاوه بیات، سازمان اسناد ملی ایران، تهران،1369.

پادماگریان، الکساندر و گیو آقاسی، تاریخ اجتماعی و سیاسی ارامنه (آرمناکان، داشناکسیون و هونچاکیان تا سنه 1918م)، فردوس، تهران،1352.

جمالزاده، محمدعلی «مشاهدات شخصی من در جنگ جهانی اول»، هور، 1350، سال اول، شمارۀ 2، صص 18-25.

«خلاصه وقایع ایران در سال گذشته»، (1335). 22 ربیع‌الثانی/ 15February1917، برلن، شمارۀ 19-18، صص 16-1.

دهقان، علی، سرزمین زردشت (اوضاع طبیعی، سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و تاریخی  رضاییه)، ابن سینا، تهران، 1348.

دیگار، ژان پی یر و دیگران،  ایران در قرن بیستم (بررسی اوضاع سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در یکصد سال اخیر). ترجمۀ هوشنگ مهدوی، البرز، تهران، 1378.

رایت، دنیس، انگلیسی­ها در میان ایرانیان در طول دورۀ قاجاریه 1921-1787م، ترجمۀ غلامحسین صدری افشار، دنیا، تهران، 1357.

رائین، اسماعیل، قتل عام ارمنیان در دوران سلاطین آل عثمان، مازگرانیک، تهران،1351.

ریاحی، محمد امین، تاریخ خوی (سیر تحولات اجتماعی و فرهنگی شهرهای ایران در طی قرون)، طرح نو، تهران، 1378.

رینگر، مونیکا ام، آموزش، دین و گفتمان اصلاح فرهنگی در دوران قاجار، ترجمه مهدی حقیقت خواه، چاپ دوم، ققنوس، تهران، 1385.

زارع شاهمرسی، پرویز، آذربایجان ایران و آذربایجان قفقاز، اختر، تبریز، 1385.

سازمان اسناد ملی ایران، اعلان بی­طرفی ایران در جنگ جهانی اول، سند به شناسۀ بازیابی 14727/1/12، شناسۀ سند: 6138/293، 1293هـ.ش، محل در آرشیو: 1ب آ 1ق 826، آرشیو سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.

                                              ، دستور حفظ بی­طرفی در جنگ جهانی اول و عدم مداخلۀ عشایر در جنگ ساوجبلاغ، سند به شناسۀ بازیابی 3581/1/12، شناسة سند: 3581/290، محل در آرشیو: 1 آ پ5و785، 1332ه.ق، آرشیو سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.

                                              ، قتل تعدادی ارمنی توسط سیمیتقو، سند به شناسۀ بازیابی 1382/1/12، شناسۀ سند: 1382/ 290، 1299هـ.ش، آرشیو سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی جمهوری اسلامی ایران.

سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی جمهوری اسلامی ایران، ورود شجاع­الدوله به آذربایجان و دعوت از ایلات آنجا برای پیوستن به جهت جنگ با سپاه عثمانی و اکراد، مجموعة سند به شناسۀ بازیابی 11531/1/12 ایران، شناسة سند: 2942/293، محل در آرشیو: 1ب آ2 ع 307، 1332هـ.ق.

سایکس، سر پرسی، تاریخ ایران، ترجمه محمدتقی فخر داعی گیلانی، علمی، تهران، بی تا.

فرساد، منوچهر، «نظری به تاریخ و درس عبرت»، (1335). روزنامۀ کاوه، برلن، 5 ربیع‌الاول/1January1917، شمارۀ 17، صص 8-1.

کاتوزیان، محمدعلی، دولت و جامعه در ایران (انقراض قاجار و استقرار پهلوی)، ترجمۀ حسن افشار، مرکز، تهران، 1380.

کارزو، ژان ماری، ارمنستان 1915، ترجمۀ فریبرز برزگر، جاویدان، تهران، 1356.

کحال­زاده، ابوالقاسم، دیده­ها و شنیده­ها (خاطرات میرزا ابوالقاسم کحال­زاده منشی سفارت امپراتوری آلمان در ایران دربارۀ مشکلات ایران در جنگ بین‌الملل 1918-1914)، به کوشش مرتضی کامران، البرز، تهران،1370.

کدی، نیکی. آر، ایران در دوران قاجار و برآمدن رضاخان، ترجمۀ مهدی حقیقت­خواه، ققنوس، تهران، 1381.

کرزن، جرج. ن، ایران و قضیه ایران، ترجمۀ غلامعلی وحید مازندرانی، جلد اول، علمی و فرهنگی، تهران، 1373.

کسروی، احمد، تاریخ هجده سالۀ آذربایجان، جلد دوم، امیرکبیر، تهران،1350.

لوفت، جی.پی، «سیاست بریتانیا در شرق ایران طی جنگ جهانی اول»، تاریخ روابط خارجی، تابستان و پاییز 1380، شمارۀ 7 و 8، صص 11-65.

مابرلی، جیمز فردریک، عملیات در ایران (جنگ جهانی اول 1918-1914م)، ترجمۀ کاوه بیات، رها، تهران، 1369.

مکّی، حسین، تاریخ بیست ساله ایران، جلد اول، امیرکبیر، تهران، 1358.

ملائی توانی، علیرضا، ایران و دولت ملی در جنگ جهانی اول، موسسۀ مطالعات تاریخ معاصر، تهران، 1378.

مینورسکی، و.، تاریخ تبریز، ترجمۀ عبدالعلی کارنگ، کتاب‌فروشی تهران، تهران، 1337.

نصیری مقدم،محمدناصر، گزیدۀ اسناد دریای خزر و مناطق شمالی ایران در جنگ جهانی اول، دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی، تهران، 1374.

نیکیتین، موسیو. ب،  ایرانی که من شناخته‌ام، ترجمۀ فره­وشی، کانون معرفت، تهران، بی تا.

وزارت امور خارجه، گزیدۀ اسناد سیاسی ایران و عثمانی ـ دورۀ قاجاریه، جلد ششم، انتشارات وزارت امور خارجه، تهران، 1372.

هدایت، مهدیقلی، خاطرات و خطرات، زوّار، تهران، 1361.

هیوزن، رابرت،  ارامنه در خاورمیانه، ترجمۀ هرایر خالاتیان، آلیک، تهران، 1346.

یارشاطر، احسان، اتحاد و ترقی، جمعیت، دانشنامۀ ایران و اسلام، شمارۀ 9، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران، 1357.

Best, A. and other, International History of the Twentieth Century, London and New York: Routledge,2003.

Maher A., Kamal, K., During the First World War, Translated by Ali Maher Ibrahim, Forewer by Akram Jaff, London:Saqi Books,1994.