رویکرد طریقت نعمت‌اللهیه به ساختارهای سیاسی‌ـ‌ مذهبی دورۀ محمدشاه قاجار

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه تاریخ دانشگاه شیراز

2 دانشجوی دکتری تاریخ ایران اسلامی دانشگاه شیراز

چکیده

پس از دوران رنج و محنت صوفیان نعمت‌اللهی در دوران فتحعلی‌شاه قاجار، به تخت نشستن محمد‌شاه قاجار نویدبخش پایان سختی‌ها و مشکلات این طریقت در ایران بود. دو شعبۀ کوثرعلیشاهی و مست‌علیشاهی سعی کردند از بستر ایجاد شده در این دوره هرکدام به­گونه‌ای متفاوت برای دستیابی به موقعیت و جایگاهی بهتر بهره ببرند.از‌این‌رو مسئلۀ اصلی تحقیق حاضر نیز چگونگی عملکرد نظری و عملی این دو شعبۀ طریقت نعمت‌اللهیه به­منظور دستیابی به جایگاه سیاسی‌ـ‌اجتماعی مناسب و تقابل با موانع نظری و عملی موجود در این دوره است. نتایج تحقیق که بر اساس منابع تاریخی و طریقتی بهدست آمده است، بیانگر آن است که شعبۀ کوثرعلیشاهی علی‌رغم شرایط موجود تلاشی در جهت تغییر ساختارهای دینی و سیاسی انجام نداد. اما شعبۀ مست‌علیشاهی در برآورده­کردن این مهم دست به اقدامات نظری و عملی زد؛ هرچند که به نتیجه­ای نرسید.

کلیدواژه‌ها


آدمیت، فریدون، امیرکبیر و ایران، خوارزمی، تهران، 1348.

آزمایش، مصطفی، درآمدی بر تحولات تاریخی سلسلۀ نعمت‌اللهیه در دوران اخیر، حقیقت، تهران، 1381.

اشرفی، مجید، حاج میرزا آقاسی، حکایت قلم نوین، تهران، 1386.

اعتمادالسلطنه، حسن­خان، خوابنامه (خسله)، طهوری، تهران، 1348.

اعتمادالسلطنه، محمدحسن، چهل سال تاریخ ایران در دورۀ پادشاهی ناصرالدین‌شاه (المآثر و الآثار)، اساطیر، تهران، 1363.

آقاخان محلاتی، عبرت­افزا، ویراستۀ حسین کوهی کرمانی، چهر، تهران، 1325.

اوری، پیتر و دیگران، تاریخ ایران کمبریج (قسمت دوم قاجاریه)، جلد هفتم، ترجمه تیمور قادری، امیرکبیر، تهران، 1388.

بهبهانی، محمد‌علی، خیراتیه، به تحقیق سید مهدی روحانی، ج1، قم، انصاریان، 1412ق.

حائری، عبدالهادی، نخستین رویارویی­های اندیشه‌گران ایران با دو رویه تمدن بورژوازی غرب، تهران، امیر‌کبیر، 1367.

حقیقت، عبدالرفیع، مکتب‌های عرفانی در دوران اسلامی، تهران، کومش.1383.

خورموجی، محمدجعفر، حقایق الاخبار ناصری، تصحیح حسین خدیو جم، چاپ دوم، نشر نی، تهران، 1363.

دفتری، فرهاد، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ترجمه فریدون بدره‌ای، چاپ دوم، فرزان روز.تهران، 1376.

دیوان‌بیگی شیرازی، احمد، حدیقه الشعرا، با تصحیح عبدالحسین نوائی، ج 2، تهران، زرین، 1365.

زرین‌کوب، عبدالحسین، دنباله جستجو در تصوف ایران، چاپ دوم، امیرکبیر، تهران، 1366.

سپهر، محمد‌تقی، ناسخ التواریخ، ج1و2، تهران، اساطیر، 1377.

سلطانی گنابادی، محمدباقر، رهبران طریقت و عرفان، حقیقت، تهران، 1379.

شاه نعمت­الله ولی، دیوان شاه نعمت­الله ولی، مقدمه سعید نفیسی، نخستین، تهران، 1374.

شیروانی، زین­العابدین، کشف­المعارف، به سعی جواد نوربخش، خانقاه نعمت‌اللهیه، تهران، 1350.

شیروانی، زین‌العابدین، بستان‌السیاحه، کتابخانه سنائی و محمودی، تهران، 1328.

شیروانی، زین‌العابدین، حدائق السیاحه، مهرآئین، بی‌جا، 1348.

صدوقی سها، منوچهر، تاریخ انشعابات متأخره سلسله نعمت‌اللهیه، پاژنگ، تهران، 1370.

عضد‌الدوله، سلطان احمد میرزا، تاریخ عضدی، به­کوشش عبدالحسین نوایی، بابک، تهران، 2535ش.

کوثر‌علیشاه همدانی، ارشاد المضلین فی اثبات نبوة خاتم­النبیین، سازمان اسناد و کتابخانه ملی، نسخه خطی به شماره 1/1285، تهران، بی تا.

کوثرعلیشاه همدانی، مفتاح النبوه (نسخه خطی)، کتابخانه ملک، بی تا.

الگار، حامد، دی‍ن‌ و دول‍ت‌ در ای‍ران:‌ ن‍ق‍ش‌ ع‍ل‍م‍اء در دورۀ ق‍اج‍اری‍ه‌، ترجمه ابوالقاسم سری، توس، تهران، 1356.

محمدجعفر کبودر آهنگی (مجذوب‌علیشاه)، رسائل مجذوبیه، به تصحیح و تحقیق حامد ناجی اصفهانی، حقیقت، تهران، 1377.

مدرس، محمدعلی، ریحانه الادب فی تراجم المعروفین بالکنیه او اللقب، ج 1 و 5، کتابفروشی خیام، تبریز، 1349.

مدرسی چهاردهى، نورالدین، سلسله‌های صوفیه ایران، علمی و فرهنگی، تهران، 1382.

مرادی خلج، محمد مهدی، پیروزان، هادی، «تحول اندیشه­ای طریقت نعمت‌اللهیه در رویارویی با دو جریان شریعت و سلطنت در عصر فتحعلی‌شاه قاجار»، پژوهشهای علوم تاریخی، 1393 دورۀ 6، ش 1.

میرزا جهانگیر، تاریخ نو، به کوشش عباس اقبال، کتابخانۀ علی­اکبر علمی و شرکاء، تهران، 1317.

نایب شیرازی، محمد معصوم، طرائق­الحقائق، تصحیح محمدجعفر محجوب، ج­۳، بارانی، بی‌جا،1345.

نفیسی، سعید، سرچشمه تصوف در ایران، فروغی، تهران، 1346.

نوربخش، «سلسله جلیله نعمت‌اللهیه رضویه مرتضویه مصطفویه الهیه»،مهر،1344،ش119و120.

هدایت، رضا قلی‌خان، تاریخ روضة‌الصفای ناصری، به تصحیح و تحشیه جمشید کیانفر، ج9و 10، اساطیر، تهران، 1385.

هدایت، رضا قلی‌خان، تاریخ روضة‌الصفای ناصری، ج9، خیام، تهران، 1339.

هدایت، رضاقلی‌خان، تذکره ریاض‌العارفین، به کوشش مهرعلی گرگانی، کتابفروشی محمودی، تهران، 1344.

همایونی، مسعود، تاریخ سلسله‌های طریقت نعمت‌اللهیه در ایران، مکتب عرفان ایرانی، تهران،1358.

وزیری، احمد علیخان، تاریخ کرمان، ویراسته محمدابراهیم باستانی پاریزی، ابن سینا، تهران، 1352.

Keddie, nikki, “The roots of Ulama’s power in Iran”, studia Islamica, 1968, vol 29.