واکاوی اقدامات درویش‌پاشا در نخستین کمیسیون تحدید حدود ایران و عثمانی 1268-1266 هجری قمری

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه مطالعات اجتماعی دانشگاه فرهنگیان

چکیده

ایران و عثمانی به عنوان دو دولت همجوار با مرزهای طولانی طی سده­های متمادی روابط بسیار پرفرازونشیبی را پشت سرگذاشتند. یکی از مسایل اصلی که هنوز جای پژوهش­های جدی دربارة آن خالی است، مسئلة چگونگی تعیین مرزهای دو دولت است. از هنگام انعقاد عهدنامة دوم ارزنة­الروم در 1263ق/1847م، تحدید حدود دو دولت وارد مرحلة جدیدی شد. درست از نیمة قرن نوزدهم تا نیمة قرن بیستم کمیسیون­های متعددی مرکب از نمایندگان چهار دولت، برای حل و فصل اختلافات سرحدی میان ایران و عثمانی تشکیل شد. آغاز به کار نخستین کمیسیون تحدید حدود (ق1266/1850م) در واقع نقطة­عطف و سنگ­بنای تمامی کمیسیون­های بعدی به حساب می­آید. پژوهش حاضر با روش تاریخی و رویکرد تحلیلی- انتقادی، با تکیه بر اسناد، به ویژه اسناد وزارت امور خارجه و نیز برخی آثار خطی به این پرسش­ها پاسخ می­دهد: نخستین کمیسیون تحدید حدود، چرا و چگونه تشکیل شد؟ رفتار و عملکرد نمایندة عثمانی، درویش­پاشا، در جریان نخستین کمیسیون تحدید حدود چگونه بود؟ در این پژوهش، دو اثر مشیرالدوله و درویش­پاشا در کنار اسناد ایرانی و عثمانی، به عنوان منابع و مدارک اصیل، مبنای کار بوده است.
 

کلیدواژه‌ها


آدمیت، فریدون، امیرکبیر و ایران، چاپ پنجم، تهران، خوارزمی، 2535.

اسکوفیلد، ریچارد، «تدقیق مرزها: تلاش­های نیمة قرن نوزدهم برای نقشه­برداری و علامت­گذاری مرزهای ایران و عثمانی»، ترجمة حسن افشار، مندرج در جنگ و صلح در ایران دورة قاجار و پیامدهای آن در گذشته و اکنون، تهران، مرکز، 1389، 253-291.

اسناد و مکاتبات تاریخی ایران (قاجاریه)، به کوشش محمدرضا نصیری، ج 3، تهران، کیهان، 1371.

اسنادی از روند انعقاد عهدنامة دوم ارزنةالروم، به کوشش نصرالله صالحی، تهران، وزارت امور خارجه، 1377.

بروسه­لی محمد طاهر، عثمانلی مؤلفلری، استانبول، 1342.

ثریا، محمد، سجل عثمانی یا خود تذکرة مشاهیر عثمانیه، ج 2، استانبول، بی­نا، 1311.

خورشیدپاشا، تحدید حدود ایرانیّه مأموریتیله فی 28صفر سنة 65 ]12[ و فی 11 کانون سنة 64 ]12[ تاریخنده طرف دولت علیه­دن اعزام بیورلمش اولان متوفی درویش­پاشا ایله برلکده بولنان انقره والیسی اسبق متوفی خورشیدپاشا طرفندن قلمه النمش اولان لایحه­در، درسعادت، محمودبک، 1300.

درویش­پاشا، دولت علیّه ایله ایران دولتی بیننده اولان حدودک لایحه­سیدر، استانبول، عامره، 1287.

                         ، لایحة تحدید حدود ایران و عثمانی، ترجمه از ترکی عثمانی میرزاجهانگیرخان ناظم الملک مرندی یکانلو، نسخة خطی، ش. 17965، کتابخانة ملی.

سامی، شمس­الدین، قاموس­الاعلام، ج 3، استانبول، بی­نا، 1308.

سواد مکاتبات، ش نسخه 18، بایگانی وزارت امور خارجه ایران.

گزیدة اسناد سیاسی ایران و عثمانی، ج 1-3، تهران، وزارت امور خارجه، 1369 و 1370.

مشیرالدوله، میرزاسیدجعفرخان، رسالة تحقیقات سرحدیه، نسخة خطی، ش. 2775، کتابخانة مجلس شورای اسلامی.

مسیو چریکف، سیاحتنامه، ترجمة آبکار مسیحی، به کوشش علی اصغر عمران، تهران، شرکت سهامی کتاب­های جیبی، 1358.

ناظم­الملک مرندی یکانلو، میرزامحبعلی­خان، مجموعة رسائل و لوایح تحدید حدود ایران و عثمانی، تصحیح و پژوهش نصرالله صالحی، طهوری، تهران، 1395.

Ateş, Sabri. The Ottoman-Iranian borderlands: making a boundary,1843-1914, Cambridge University Press, 2013.

Aykun, İbrahim. Erzurum Konferansi (1843-1847) ve Osmanlı-İran Hudut Antlaşması, Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, Doktora Tezi, Erzurum, 1995.

Fener, Alpaslan. Hadd-i Hudud-ı Saltanat-ı  Seniyye: Derviş Paşa’nın Tahdid-i Hudud-ı İraniye Adlı Eseri Işığnda Osmanlı-İran Sınırı, İstanbul Medeniyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 2015.

Hadd-i Hudud-ı İraniyeye Me’mûr: Derviş Paşa’nın Lâyihası, Çevrimyazı: Fatih Gencer, Ankara, 2016.

Mehmed Es’ad (Kolağası), Mirât-ı Mekteb-i Harbiyye, İstanbul, 1310

Mehmed Hurşid Paşa, Seyahatname-ı Hudud, Çevrimyazi: Alaattin Eser, İstanbul, 1997.

Sarıkçıoğlu, Melike. Osmanlı-İran Hudut Sorunları (1847-1913), Ankar, 2013.

Schofield, Richard (ed.). The Iran-Iraq Border (1840-1958), Efforts of Delimitation Commission and Preparation of Maps of Frontier Zone (1848-1873), Archive Editions, 1989, Vol. 2.