نسبت ارامنه با سیاست‌های توسعه‌طلبی روسیه در قفقاز (از اواخر دولت صفوی تا عهدنامة ترکمانچای)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه تاریخ دانشگاه تهران

چکیده

منطقة قفقاز در تاریخ ایران از دورة باستان از اهمیّت ویژه­ای برخوردار بوده و در عمده تحولات روابط خارجی ایران نقش مهمی داشته است که با جدایی از ایران در 1243 هـ.ق/ 1828م این اهمیّت برای دهه­های آتی همچنان پابرجا ماند؛ گرچه شکل و صورت آن تغییر پیدا کرد. در مقالة حاضر نقش ارامنة قفقاز در موضوع گرایش به روسیه و جدایی از ایران در دورة بعد از صفویه تا عهدنامة ترکمانچای بررسی  و به این پرسش اساسی پاسخ داده می­شود که دیدگاه­های علمی دو سدة گذشته و دوران حاضر که پیوستن به روسیة تزاری را خواست عمومی و حداکثری جامعة ارمنی می­دانند تا چه میزان با واقعیت تاریخی و منابع و اسناد مربوط همخوانی و سازگاری دارد؟ در پژوهش حاضر با بررسی اسناد و متون مربوط نشان داده می­شود که این گرایش یک درخواست حداکثری نبوده و بخش­های مهم و گسترده­ای از کلیسای اصلی و بدنة جامعة ارمنی تمایلی برای پیوستن به روسیه نداشته­اند  و به دلایل مختلف سیاسی از جمله حمایت­های سیاسی دولت­های ایران از مسیحیان به ویژه در زمان تثبیت قدرت مرکزی، بیشتر­ ارامنه خواستار تداوم پیوستگی به جامعة ایرانی بوده­اند.
 

کلیدواژه‌ها


اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌ بن علی، الماثر و الاثار، طهران، سنایی، ۱۳۰۶.

دوسرسو، ژان آنتوان، سفرنامة کروسینسکی؛ یادداشت­های کشیش لهستانی عصر صفوی (۱۷۲۵-۱۷۰۷)، ترجمة عبدالرزاق دنبلی (مفتون)، با مقدمه، تصحیح و حواشی مریم میراحمدی، توس، ۱۳۶۳.

رامین، اسماعیل، ایرانیان ارمنى، تهران، امیرکبیر، ١٣۵۶.

کاوانی، رجب‌علی، «تاریخ ایران در اسناد ارامنه و روس‌ها»، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، ، ش 70 و 71 ، 96-139، مرداد و شهریور 1382.

گاتوغی گوس، ابراهام، «منتخباتی از یادداشت‌های ابراهام گاتوغی گوس»، ترجمة استیفان هانانیان و عبدالحسین سپنتا، بی‌جا، روزنامه سپنتا، 1330.

گیلانتز، پترس دی سرکیس، گزارش­های گیلانتز دربارة حملة افغانان و سقوط اصفهان، ترجمة محمد مهریار و کارو اون میناسیان، اصفهان، امور فرهنگی شهرداری اصفهان – گلها،١٣٧١. 

مروی، محمدکاظم، عالم آرای نادری، تصحیح محمدامین ریاحی، ج 3، بی­جا، زوار، 1364.

نوواسیلتسف، ا. پ، «روابط سیاسی ایران و روسیه در نیمة دوم سده شانزده»، ترجمة محمدتقی مختاری، تاریخ روابط خارجی، ش 20، 15-36، پاییز 1383.

 

A Chronicle of the Carmelites in Persia and the Papal Mission of the XVIIth and XVIIIth Centuries, Volume 1, Eyre & Spottiswoode, 1939.

Bournoutian, George, Armenians and Russia, a documentary record, Mazda Publisher, 2003.

Paichadze, G, Russko- Gruzinskie politicheskie a Atnoshenia  v pervoih palavine XVII veke. Tbilisi, 1970.

Акты, собранные Кавказской археографической комиссией.. Под редакцией: А.П. Берже. Издательство: Тип. Главного Управления Наместника Кавказского. Место издания: Тифлис. Год издания: 1866-1904.

Kostikyan, Kristine  Documents in Persian on the St.Thaddeus Monastery of Maku, In: AJNES 4/2, 2009 .P. 159-175.

Бутков П. Г. Материалы для новой истории Кавказа с1722no  1803 гг, ч. 2, 343-345.

اسنادآرشیوی

فرمان نادرشاه در سال 1049هـ.ق. در کلیسای وانک، ش 106.

گج (آرشیو اسناد تاریخی گرجستان، فوند ش 1452).

گژ (آرشیو اسناد انستیتوی تاریخ گرجستان).

مل (نسخة خطی موجود در کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، ش 13657).

AVPR  (آرشیو وزارت خارجه روسیه).

RGADA  (آرشیو اسناد تاریخی روسیه).

TsGADA (آرشیو اسناد قدیمی روسی).