تولید اسناد دیوانی در دورة زندیه در چارچوب تحولات سیاسی و اداری این دوره

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه تاریخ دانشگاه تهران

2 دانشجوی دکتری تاریخ دانشگاه تهران

چکیده

اسناد دیوانی یکی از تولیدات
مهم نظام دیوان‌سالاری­ و از منابع ارزشمند برای پژوهش در تاریخ تحول نظام­ اداری است. این ارزش و اهمیّت برای تحقیق دربارة دورانی همچون دورة زندیه که منابع و اطلاعات در خصوص نظام اداری آن با کمبود مواجه است، بیشتر می­شود. این پژوهش درصدد است تا ضمن ارائة نکاتی دربارة وضعیت ثبات سیاسی این دوران و تأثیر آن بر روند تولید اسناد دیوانی و نیز با اشاره به مفاد منابع تاریخی نگاشته­شده در این دوره، دربارة نظام اداری حاکم و تحولات آن، از طریق مطالعة اسناد دیوانی باقی­مانده، تصویری از ساختارهای تولید اسناد ارائه کند. بدین­منظور، پس از بررسی اوضاع سیاسی و اداری دورة زندیه، پراکندگی زمانی و کمیّت تولید اسناد بررسی­شده و سپس سه ساختار اصلی نحوة تنظیم مطالب در اسناد این دوره شناسایی شده است. در نهایت، کوشش شده است تا به نکاتی دربارة سندشناسی اسناد دیوانی دورة زندیه و عناصر ظاهری مشهود در آنها اشاره شود. در این پژوهش، از یک طرف نشان داده خواهد شد که به موازات افزایش بحران­های سیاسی و کاهش ثبات، میزان تولید اسناد دیوانی مکتوب نیز کاهش یافته است و از طرف دیگر، توصیفی از ویژگی­های شکلی و محتوایی اسناد دیوانی دورة زندیه ارائه خواهد شد.
 

کلیدواژه‌ها


اشراقی، احسان، «معرفی چند سند تاریخی»، بررسی‌های تاریخی، ش 41، 107-126، مهر و آبان 1351.

القاب و مواجب دورة سلاطین صفویه، تصحیح یوسف رحیم‌لو، مشهد، دانشگاه فردوسی مشهد، 1371.

پری، جان، «ایران در عصر خاندان زند»، تاریخ جامع ایران، زیرنظر کاظم موسوی بجنوردی، جلد 11، تهران، مرکز دایرة­المعارف بزرگ اسلامی، 675-716، 1393.

                          ، «سلسلة زندیه»، تاریخ ایران کمبریج، ویراستة پیتر آوری و دیگران، ترجمة تیمور قادری، جلد 7، تهران، مهتاب، 107-175، 1391.

                          ، کریم­خان زند؛ تاریخ ایران بین سال­های 1747-1779، ترجمة علی­محمد ساکی، تهران، نشر نو، 1368.

تنکابنی، حمید، دیوان‌سالاری در ایران، تهران، علمی و فرهنگی، 1383.

جدی، محمدجواد، دانشنامة مهر و حکاکی در ایران، تهران، نشر متن و کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، 1392.

خوب‌نظر، حسن، جانشینان کریم‌خان زند، شیراز، دانشگاه پهلوی، 1354.

رجبی، پرویز، کریم‌خان زند و زمان او، تهران، کتاب آمه، 1389.

رستم­الحکما (محمدهاشم آصف)، رستم التواریخ، تصحیح محمد مشیری، تهران، شرکت سهامی کتاب‌های جیبی، 1357.

رشتیانی، گودرز، گزیدة احکام و فرامین شاهان ایران به حکام قفقاز، تهران، اداره اسناد و تاریخ دیپلماسی، 1394.

رضایی، سیدمحمدحسین، «معرفی چند سند تاریخی»، تاریخ معاصر ایران، ش 25، 315-326، بهار 1382.

روستایی، محسن، «بازخوانی سندی از عهد زندیه (علی‌مرادخان در مسیر تاج و تخت)»، گنجینة اسناد، ش 59، 5-10، پاییز 1384.

سازمان اسناد ملی ایران، فرمان کریم‌خان زند، سند ش 1040/296.

ستوده، منوچهر، مسیح ذبیحی، از آستارا تا استرآباد، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1377.

سمسار، محمدحسن، «دو فرمان و مهری تازه از پادشاهان صفویه و زندیه»، بررسی‌های تاریخی، ش 46، 77-94، مرداد و شهریور 1352.

شیخ­الحکمایی، عمادالدین، «معرفی سندی ارزشمند درباره وزارت اوقاف در دوره زندیه»، وقف میراث جاودان، سال دوم، ش سوم، 7-10، 1373.

طاهری‌شهاب، سیدمحمد، «سجع مهر سلاطین و شاهزادگان و صدور ایران»، وحید، ش 20، 41-49، مرداد 1344.

غفاری کاشانی، ابوالحسن، گلشن مراد، به اهتمام غلامرضا طباطبایی مجد، تهران، زرین، 1369.

فرانکلین، ویلیام، مشاهدات سفر از بنگال به ایران، ترجمة محسن جاویدان، تهران، مرکز ایرانی تحقیقات تاریخی، 1358.

فرزانه‌پور، غلامرضا، «فهرست اسناد و فرامین و مکاتبات تاریخی مجموعة آقای حسین شهشهانی»، نشریة کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران دربارة نسخه‌های خطی، تهران، دانشگاه تهران، 1340، دفتر نخستین، 228-270.

فسایی، میرزاحسن، فارس‌نامة ناصری، تصحیح منصور رستگار فسایی، تهران، امیرکبیر، 1392.

قائم­مقامی، جهانگیر، مقدمه­ای بر شناخت اسناد تاریخی، تهران، انجمن آثار ملی، 1350.

کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران، فرمان و حکم (نسخة خطی)، ش 9177.

کریم­زاده تبریزی، محمدعلی، مهرها، طغراها و فرمان‌های پادشاهان ایران، لندن، ناشر مؤلف، 1385.

گلستانه، ابوالحسن بن محمدامین، مجمل التواریخ، به اهتمام مدرس رضوی، تهران، دانشگاه تهران، 1356.

گاوان، عمادالدین محمود، مناظر الانشا، تصحیح معصومه معدن‌کن، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، 1381.

مدرسی‌طباطبایی، حسین، برگی از تاریخ قزوین، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی، 1361.

مرعشی، میرزامحمدخلیل، مجمع‌التواریخ، تصحیح عباس اقبال، تهران، سنایی و طهوری، 1362.

مرکز اسناد ملی تبریز، فرمان کریم‌خان زند، سند ش 502/998/95.

مشیری، محمد، «دو سند نفیس از زندیه»، بررسی‌های تاریخی، ش 46، 187-200، مرداد و شهریور 1352.

مظاهری، علی، «مهرهای پادشاهان ایران»، یغما، ش 49، 162-166، تیر 1331.

موزلیس، نیکوس، سازمان و بوروکراسی، ترجمة حسن میرزایی اهرنجانی و احمد تدینی، تهران، دانشگاه تهران، 1368.

میرزاابوالقاسمی، محمدصادق، آداب مهرنویسی دورة اسلامی از ایلخانان تا پایان قاجاریه، تهران، کتابخانه ملی، 1394.

میرزا رفیعا، دستورالملوک، تصحیح محمداسماعیل مارچینکوفسکی، ترجمة علی کردآبادی، تهران، مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی، 1385.

میهنی، محمد بن عبدالخالق، دستور دبیری، تصحیح عدنان صادق ارزی، انقره، دانشگاه آنکارا، 1962.

نامی اصفهانی، تاریخ گیتی‌گشا، تصحیح سعید نفیسی، تهران، اقبال، 1362.

نوایی، عبدالحسین، کریم­خان زند، تهران، علمی فرهنگی، 1384.

نیبور، کارستن، سفرنامه، ترجمة پرویز رجبی، بی­جا، توکا، 1354.

وبر، ماکس، دین، قدرت، جامعه، ترجمة احمد تدین، تهران، هرمس، 1392.

ورهرام، غلامرضا، تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران در عصر زند، تهران، معین، 1368.

هدایتی، محمدعلی، آستانه ری؛ مجموعه اسناد و فرامین، تهران، بی‌نا، 1344.

هدایتی، هادی، تاریخ زندیه، تهران، دانشگاه تهران، 1334.

Garthwaite, Gene, Khans and Shahs: A documentary analysis of the Bakhtiyari in Iran, Cambridge university press, 1983.

Kostikyan, K.P, Persian Documents of Matenadaran, Yerevan: NAIRI, 2008, Volume IV.