سیاست اقتصادی صفویه و تأثیر آن بر سقوط دولت

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه تاریخ دانشگاه آزاد اسلامی واحد شاهرود

چکیده

در زمینۀ بررسی سقوط نظام‌های حکومتی تاریخ ایران عهد اسلامی، یکی از دلایل متعددی که از سوی پژوهندگان مطرح شده، علل و عوامل اقتصادی است که در برخی پژوهش­های نویسندگان معاصر با هدف بررسی ریشه­های اقتصادی انحطاط و برافتادن حکومت­ها دنبال می‌شود. دربارة عوامل زوال و سقوط حکومت صفویه (1135-907ه.ق) نیز تأمل در چگونگی تغییرات زیان­بار اقتصادی از میانۀ سدۀ 11 هجری قمری/ 17 میلادی، می‌تواند به روشن­شدن علل سقوط این حکومت و نیز باورهای نادرست دربارة توسعة اقتصادی در سرتاسر دورة صفوی کمک کند. این مقاله می­کوشد تا به شیوۀ تحقیقات نظری، با استناد به منابع نوشتاری معتبر، از ضعف ساختارهای بنیادین اقتصاد ایران در اواخر عصر صفوی و نقش عوامل متعددی نظیر انحصارگرایی دولتی، کاهش عواید ترانزیت کالا، ناهمگونی توان تجارت خارجی، بی­توجهی به بهینه­سازی کشاورزی و... و تأثیر آن بر زوال نظام سیاسی سخن به میان آورد. نتیجۀ به­دست­آمده مشخص می‌کند که چگونه عوامل متعدد داخلی همچون انحصارطلبی دولت و ضعف برنامه­ریزی اقتصادی و نیز مشکلات حاصل از جنگ و بی‌سامانی از یک­سو و عوامل خارجی همانند افزایش توان مالی و تجاری رقیبان خارجی و آسیب­های ناشی از تحدید نظارت و تهدید مرزها ، به فروپاشی  ساختار اقتصادی ایران و سپس سقوط دولت صفویه منجر شد.

کلیدواژه‌ها


آصف (رستم الحکماء)، محمدهاشم، رستم­التواریخ، تصحیح میترا مهرآبادی، تهران، دنیای کتاب، 1382.

آغاجری، هاشم، «پژوهش­های مورخان شوروی دربارة علل بحران­های اجتماعی و اقتصادی ایران در

       دورة حکومت صفویان»، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، ش 37 و 38، 50-57 ، آذر 1379.

اعتمادالسلطنه، محمدحسن، تاریخ منتظم ناصری، تصحیح محمداسمعیل رضوانی، جلد 2، تهران، دنیای کتاب، 1367.

اولئاریوس، آدام، سفرنامه، ترجمة حسین کردبچه، جلد 2، تهران، کتاب برای همه، 1369.

بنانی، امین و همکاران،  صفویان، ترجمة یعقوب آژند، چاپ دوم، تهران، مولی، 1390.

بیلیس، جان و استیو اسمیت، جهانی­شدن سیاست، ترجمة ابوالقاسم راه­چمنی، تهران، ابرار معاصر، 1383.

تاورنیه، ژان، سفرنامه، ترجمة ابوتراب نوری، اصفهان، کتابفروشی تائید، 1336.

جعفریان،رسول، صفویه در عرصة دین، فرهنگ و سیاست، ج3، تهران،پژوهشکدة حوزه ودانشگاه، 1379

حزین، محمدعلی، تاریخ و سفرنامة حزین، به کوشش علی دوانی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1375.

سانسون، مارتین، سفرنامه؛ وضع کشور شاهنشاهی ایران در زمان شاه سلیمان صفوی، ترجمة تقی تفضلی، تهران، ابن سینا، 1346.

شاردن، ژان، سیاحتنامة شاردن؛ آداب و عادات و صنایع و نقود ایران، جلد 4، ترجمة محمد عباسی، تهران، امیرکبیر، 1336.

                          ، سیاحتنامه؛ سازمان نظام سیاسی و مدنی ایران، جلد 8، ترجمة محمد عباسی، تهران،  امیرکبیر، 1345.

طباطبائی، جواد، دیباچه­ای بر سیر انحطاط در ایران،  تهران ، نگاه معاصر،1380.

فوران، جان، مقاومت شکننده، تاریخ تحولات اجتماعی ایران از صفویه تا انقلاب اسلامی، ترجمة احمد تدین، چاپ دوم، تهران، رسا، 1378.

فیدالگو، گریگوریو پرییرا، گزارش سفیر کشور پرتغال در دربار سلطان­حسین صفوی، ترجمة ژان
اوبن و پروین حکمت، تهران، دانشگاه تهران، 1357.

قمی، قاضی احمد، خلاصة التواریخ، تصحیح احسان اشراقی، ج1، چ دوم، تهران، دانشگاه تهران، 1383.

کروسینسکی، تادیوز یودا، سفرنامه کروسینسکی، ترجمة عبدالرزاق دنبلی (مفتون)، تصحیح مریم میراحمدی، تهران، توس، 1363.

کمپفر، انگلبرت، سفرنامة کمپفر، ترجمة کیکاووس جهانداری، تهران،خوارزمی، 1360.

گیرشمن، رومن، ایران از آغاز تا اسلام، ترجمة محمد معین، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1336.

گیلاننتز، پطروس، گزارش­های گیلاننتز یا سقوط اصفهان، ترجمة محمد مهریار، اصفهان، شهرداری اصفهان، 1371.

لاکهارت، لارنس، انقراض سلسلة صفویه و ایام استیلای افغانها در ایران، ترجمة مصطفی قلی­عماد، چاپ سوم، تهران، مروارید، 1368.

لمبتن، آن،  تداوم و تحول در تاریخ میانه ایران، ترجمة یعقوب آژند، تهران، نی، 1372.

متی، رودی، اقتصاد و سیاست خارجی عصر صفوی، ترجمة حسن زندیه، تهران، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1387.

                          ، ایران در بحران، زوال صفویه و سقوط اصفهان، ترجمة حسن افشار، تهران، مرکز، 1393.

مستوفی، محمدمحسن بن محمدکریم، زبدة التواریخ، تصحیح بهروز گودرزی، تهران، بنیاد موقوفات افشار یزدی، 1375.

منشی، اسکندربیک ترکمان، تاریخ عالم آرای عباسی، به کوشش محمداسماعیل رضوانی، جلد 3، تهران، دنیای کتاب، 1377.

موسوی فندرسکی، ابوطالب، تحفة العالم در اوصاف شاه سلطان­حسین، به کوشش رسول جعفریان، تهران، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، 1388.

میرجعفری، حسین و همکاران، «پیامدهای سیاست خاصه­سازی در دورة صفویه»، مجلة دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان، دورة 2، ش 44-45، بهار و تابستان 1385، صص1-16

میرخواند، محمدبن خاوندشاه و رضاقلی هدایت، تاریخ روضة الصفاء، ، تصحیح جمشید کیانفر، جلد 12، تهران، اساطیر، 1380.

مینورسکی، ولادیمیر، سازمان اداری حکومت صفوی، ترجمة مسعود رجب­نیا ،تهران، زوار، 1334.

نراقی، حسن، آثار تاریخی شهرستان­های کاشان و نطنز، تهران، انجمن آثار ملی، 1348.

نظری هاشمی، محمد، «نگاهی دوباره به فاجعة سقوط اصفهان»، مجله دانشکده ادبیات و علوم  انسانی

      دانشگاه اصفهان، ش 15، 35-46، زمستان 1377.

نویدی، داریوش، تغییرات اجتماعی اقتصادی در ایران عهد صفوی، ترجمه هاشم آغاجری، تهران، نی، 1386.

وارد، محمدشفیع، مرآت واردات، تاریخ سقوط صفویان، پیامدهای آن و فرمانروایی ملک محمود سیستانی ، تصحیح منصور صفت گل ، تهران: میراث مکتوب،1383

واله اصفهانی، محمد یوسف، ایران در زمان شاه صفی و شاه عباس دوم (1071-1038ه. ق)،

       تصحیح محمدرضا نصیری، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی،1380.

یلفانی، رامین، «موقعیت اقتصادی دوران شاه سلطان­حسین صفوی»، فقه و تاریخ تمدن، سال 4، ش 16، تابستان 1387 ، صص 149-166.

Newman, Andrew, j, Safavid Iran Rebirth of a Persian Empire,  Londin: I.B. Tauris & Co Ltd, 2006.