سنخ‌شناسی جنبش‌های اجتماعی گیلان در عصر صفویه

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری تاریخ ایران بعد از اسلام دانشگاه تربیت مدرس

2 استادیار گروه تاریخ دانشگاه تربیت مدرس

چکیده

گیلان در دورة صفویه شاهد جنبش‌های اجتماعی بسیاری بوده است. این امر معلول عواملی چون شرایط اقلیمی خاص این ناحیه مانند نزدیکی به دریا و وجود جنگل­ها و بیشه­های انبوه، خاندان‌های ریشه­دار محلی، تولید گستردة ابریشم، درآمدزایی بالای این ایالت به دلیل تجارت این محصول و رویکرد متمایز دولت صفویه به این منطقه بود. به­خطرافتادن امتیازهای موروثی حکام محلی، افزایش مالیات­ها و ستم مالیاتی علیه طبقات مختلف جامعه و سیاست و برنامه­های حکومت صفویه دربارة اقتصاد و نحوة ادارة این ایالت، ازجمله خاصه­سازی ایالات حاصلخیز، انحصار تجارت ابریشم و استقرار گروه­های غیربومی مانند گرجیان، ارامنه و قبایل قزلباش در این ناحیه منجر به اتحاد خاندان‌های محلی، طبقات گوناگون شهری و دهقانان گیلان علیه دولت صفویه شد. این پژوهش که با روش توصیفی- تحلیلی انجام می­گیرد، می‌کوشد تا با الهام از روش تحلیل طبقاتی اریک اُلین­رایت به سنخ‌شناسی جنبش‌های اجتماعی گیلان بپردازد و چرایی و چگونگی تحول این جنبش‌ها را تبیین کند. مدعای پژوهش این است که این جنبش‌ها طیفی از جنبش‌های خاندانی-شهری، خاندانی-دهقانی و دهقانی را شامل می‌شود و تغییر مشی کلان اقتصادی و سیاسی دولت صفویه نسبت­ به این ایالت سودآور، منجر به سرکوب خاندان‌های شهری و زمینه‌ساز بروز انواع دیگر این جنبش‌ها و طرح مطالبات جدید شد.

کلیدواژه‌ها


 ابی­صعب، رولاجردی، تغییر مذهب در ایران، ترجمة منصور صفت­گل، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1396.

افوشته­ای نظنزی، محمود بن هدایت الله، نقاوه الآثار فی ذکر الاخیار فی تاریخ الصفویه، تصحیح احسان اشراقی، چاپ دوم، تهران، علمی و فرهنگی، 1373.

اُلین­رایت، اریک و همکاران، رویکردهایی به تحلیل طبقاتی، مترجم یوسف صفاری، تهران، لاهیتا، 1395.

اولئاریوس، آدام، سفرنامة اولئاریوس، مترجم احمد بهپور، تهران، سازمان انتشاراتی و فرهنگی ابتکار، 1363.

 بدلیسی، شرف­خان، شرفنامه، مصحح ولادیمیر زرنوف، چاپ دوم، تهران، اساطیر، 1377.

پارکین، فرانک، ماکس وبر، مترجم شهناز مسمی­پرست، چاپ سوم، تهران، ققنوس، 1395.

تیلی، چارلز، از بسیج تا انقلاب، مترجم علی مرشدی­زاد، چاپ دوم، تهران، پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، 1388.

تیلی، چارلز، جنبش‌های اجتماعی، مترجم علی مرشدی­زاد، تهران، دانشگاه امام صادق، 1389.

جنابدی، میرزابیگ، روضه الصفویه، مصحح غلامرضا طباطبایی­مجد، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، 1378.

چاپمن، لورنس، «سفرنامه لورنس چاپمن»، در کتاب سفرنامه­های انگلیسی­ها در ایران، مترجم ساسان طهماسبی، قم، مجمع ذخایر اسلامی، 175-186، 1396.

حسینی استرآبادی، سیدحسین بن مرتضی، از شیخ­صفی تا شاه­صفی، مصحح احسان اشراقی، تهران، انتشارات علمی، 1366.

حسینی، خورشاه بن قباد، تاریخ ایلچی نظام­­شاه، مصححان محمدرضا نصیری و کوئیجی هانه­دا، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1379.

خواجگی­اصفهانی، محمدمعصوم، خلاصة­السیر، مصحح ایرج افشار، تهران، انتشارات علمی، 1368.

راس، وینکلاو و الکساندرا هاوسون، «جنبش‌های اجتماعی مهم»، نظریه­های جنبش اجتماعی، ترجمة سعید خاوری­نژاد، تهران، فلات، 71-85، 1396.

روملو، حسن بیک، احسن التواریخ، مصحح عبدالحسین نوایی، تهران، بابک، 1357.

سیوری، راجر، ایران عصر صفویه، مترجم کامبیز عزیزی، تهران،  سحر، 1366.

فلسفی، نصرالله، زندگانی شاه‌عباس اول، چاپ سوم، تهران، دانشگاه تهران، 1353.

فلین، سیمون، «انواع جنبش‌های اجتماعی»، نظریه­های جنبش اجتماعی، ترجمة سعید خاوری­نژاد، تهران، فلات، 31-50، 1396.

فومنی، عبدالفتاح، تاریخ گیلان، مصحح منوچهر ستوده، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، 1349.

قزوینی، بوداق منشی، جواهر الاخبار، مصحح محسن بهرام نژاد، تهران، میراث مکتوب، 1387.

قمی، قاضی احمد، خلاصة التواریخ، مصحح احسان اشراقی، چاپ دوم، تهران، دانشگاه تهران، 1383.

کارری، جملی، سفرنامة کارری، مترجمان عباس نخجوانی و عبدالعلی کارنگ، تبریز، اداره کل فرهنگ و هنر آذربایجان شرقی، 1348.

گرین ویلر، بنجامین ساموئل، ایران و ایرانیان، مترجم محمدحسین کردبچه، تهران، نشر جاویدان، 1369.

گی روشه، تغییرات اجتماعی، مترجم منصور وثوقی، چاپ 15، تهران، نشر نی، 1383.

 لاهیجی، علی بن شمس­الدین، تاریخ خانی، تصحیح منوچهر ستوده، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، 1352.

منجم­ یزدی، ملاجلال، تاریخ عباسی، مصحح سیف­الله وحیدنیا، تهران، انتشارات وحید، 1366.

 منشی ­ترکمان، اسکندربیک، ذیل عالم آرای عباسی، مصحح سهیلی خوانساری، تهران، کتابفروشی اسلامیه، 1317.

                               ، عالم آرای عباسی، مصحح ایرج افشار، چاپ سوم، تهران، امیرکبیر، 1382.

 نوزاد، فریدون، نامه­های خان­احمدخان گیلانی، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، 1373.

 نویدی، داریوش، تغییرات اجتماعی اقتصادی در ایران عصر صفوی، مترجم هاشم آقاجری، تهران، نشر نی، 1386.

نویدی­شیرازی، عبدی بیک، تکملة الاخبار، مصحح عبدالحسین نوایی، تهران، نشر نی، 1369.

نیومن، اندرو. جی، ایران صفویه نوزایی امپراتوری ایران، مترجم عیسی عبدی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه، 1393.

واله­قزوینی، محمدیوسف ، ایران در زمان شاه صفی و شاه‌عباس دوم، مصحح محمدرضا نصیری، چاپ دوم، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1382.

 

Floor, Willem, A Fiscal History of Iran in the Safavid and Qajar Periods 1500-1925, Bibliotheca Persica Press, New York, 1999.