ناکارآمدی سرشماری عمومی سال 1335ش در احصاء بیکاری؛ نمونه‌ای از نسبت آمارهای اقتصادی با امر واقع تاریخی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دانش‌آموختة دکتری تاریخ ایران اسلامی دانشگاه تهران

چکیده

از سال 1335ش تاکنون، سرشماری­های ادواری عمومیِ نفوسِ جمعیت کشور، اصلی‌ترین منبع رسمی است که در آن آمار بیکاران کشور احصاء می­شود. براساس نتایج سرشماری 1335ش، جامعۀ ایران در آن زمان در وضعیت اشتغال کامل قرارداشت. این در حالی بود که در دهه­های 1320 و 1330ش، از سویی سرمایه­گذاری­های عمرانی به بخش­های غیرمولد یا دیربازده سوق یافته بود و از سوی دیگر، جمعیت روستایی که اکثریت جمعیت آن زمان کشور را تشکیل می­داد، از منابع و امکانات تولیدی روستاها پیشی گرفته بود؛ ازاین‌رو، بخش زیادی از جمعیت فعال کشور به­صورت آشکار و پنهان با مشکل بیکاری روبه­رو بود؛ بنابراین، پرسش پژوهش حاضر این است که چرا سرشماری سال 1335ش از بازنمایی این بیکاری ناتوان بوده است؟ مدعای نوشتۀ حاضر این است که دسته­بندی و مقولاتی که برپایۀ آنها در این سرشماری به آمارگیری و احصاء بیکاران پرداخته ‌شده است، موجب مخدوش­شدن آمار بیکاری و پنهان­شدن آن می­شد؛ زیرا این دسته­بندی و مقولات، برگرفته از تقسیم‌بندی نیروی کار برپایۀ کار مزدی بود، حال‌ آنکه در جامعة آن زمان­، کار رعیتی بر دیگر اشکال کار غلبه داشت. براین­اساس، نخست، چگونگی بازنمایی بیکاری در سرشماری یادشده شرح داده می­شود و سپس، شیوۀ بهره‌برداری از زمین پیش از اصلاحات ارضی بررسی خواهد شد تا در آخر بتوان نشان داد که آمار بیکاری در سرشماری مذکور، به چه طریقی به شمارش نیامده و پنهان مانده بود.

کلیدواژه‌ها


آیرملو، رضا، «مهاجرت از روستاها به شهرها در ایران»، پژوهش­های فلسفی، ش133، 79-116، 1363.

ادارۀ آمارشناسی کشاورزی، آمارگیری کشاورزی کشور سال 1339؛ گزارش خلاصة نتایج آمارگیری کشاورزی کل کشور، جلد پانزدهم، تهران، وزارت کشور، 1339.

ادارۀ کل آمار عمومی، گزارش خلاصۀ سرشماری عمومی کشور در سال 1335، جلد1و2، تهران، وزارت کشور، 1339 و 1340.

استرآبادی میرفندرسکی، میرزا ابوالقاسم، رسالۀ صناعیّه، به کوشش حسن جمشیدی، قم، مؤسسة بوستان کتاب، 1387.

اشرف، احمد، «دهقانان، زمین و انقلاب»، مجموعۀ کتاب آگاه (مجموعه مقالات)؛ مسائل ارضی و دهقانی، تهران، آگاه، 1361.

اعتماد، گیتی، «مهاجرت در ایران در دهه­های اخیر: 1335-1355»، شهرنشینی در ایران، تهران، آگاه، 1363.

اکبری، محمدعلی، رفاه اجتماعی در ایران معاصر، تهران، مؤسسة عالی پژوهش تأمین اجتماعی، 1395.

امانی، مهدی، شهرگرائی و شهرنشینی در ایران (به انضمام موقعیت و نقش تهران)، تهران، مؤسسة مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران، 1350.

باری­یر، جی، اقتصاد ایران 1279-1349، ترجمة مرکز تحقیقات تخصصی حسابداری و حسابرسی، تهران، مؤسسة حسابرسی سازمان صنایع ملی و سازمان برنامه، 1363.

برهان، محمدحسین بن خلف ­تبریزی، برهان قاطع، جلد1، چاپ دوم، به اهتمام محمد معین، تهران، ابن­سینا، 1343.

بهداد، سهراب و فرهاد نعمانی، طبقه و کار در ایران، ترجمۀ محمود متحد، تهران، آگاه، 1387.

پولانی، کارل، دگرگونی بزرگ؛ خاستگاه­های سیاسی و اقتصادی روزگار ما، ترجمۀ محمد مالجو، تهران، پردیس دانش، 1391.

حسامیان، فرخ، «شهرنشینی مرحلۀ گذار»، شهرنشینی در ایران، تهران، آگاه، 1363.

خسروی، خسرو، مسئلة ارضی و دهقانان تهیدست در ایران، تهران، بیداری، 1360.

دهخدا، علی‌اکبر، لغت­نامه، جلد4، چاپ دوم، تهران، دانشگاه تهران، 1377.

رنانی، محسن، بازار یا نابازار؛ موانع نهادی کارایی نظام بازار در اقتصاد ایران، تهران، سازمان مدیریت و برنامه­ریزی کشور، 1384.

سپهر، جعفر، بیکاری، تهران، امیرکبیر، 1345.

سعدوندیان، سیروس، درآمدی بر جمعیت­شناسی تاریخی ایران در عصر قاجار، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1379.

سوداگر، محمدرضا، رشد روابط سرمایه­داری در ایران (مرحلة انتقالی)1304-40، تهران، پازند، 1357.

عبداللهیان، حمید، مفهوم­پردازی واقعیت در ایران؛ نظام ارباب غایب در ایران، ترجمۀ غلامرضا جمشیدیها و علیرضا صادقی، تهران، جامعه­شناسان، 1391.

عظیمی آرانی، حسین، مدارهای توسعه‌نیافتگی در ایران، تهران، نی، 1383.

عیسوی، چارلز، تاریخ اقتصادی ایران، عصر قاجار 1215-1332ه.ق، ترجمۀ یعقوب آژند، تهران، گستره، 1362.

غفوری خرازی، شهین، بررسی مسائل بیکاری در ایران، تهران، مؤسسه کار و تأمین اجتماعی، 1350.

فرید، یدالله، مقدمه­ای بر روش تحقیق در شهرهای ایران، تبریز، مؤسسة تحقیقات اجتماعی و علوم انسانی دانشگاه تهران، 1349.

کریم (سعیدی)، هما، بیکاری در ایران، تهران، سازمان برنامه ‌و بودجه، 1354.

گرنی، جان و منصور صفت­گل، قم در قحطی بزرگ 1288 قمری، قم، کتابخانۀ مرعشی نجفی، 1392.

لمتون، ا.ک.س، مالک و زارع در ایران، ترجمۀ منوچهر امیری، تهران، علمی و فرهنگی، 1377.

لیلاز، سعید، موج دوم تجدد آمرانه در ایران؛ تاریخ برنامه­های عمرانی سوم تا پنجم، تهران، نیلوفر، 1392.

مرکز آمار ایران، سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1345 کل کشور، جلد167، سازمان برنامه، 1346.

ـــــــــــــ، سرشماری عمومی نفوس و مسکن آبان ماه 1355 کل کشور، نشریة ش186، تهران، سازمان برنامه ‌و بودجه، 1359.

ـــــــــــــ، سالنامة آماری کشور سال 1358، تهران، سازمان برنامه ‌و بودجه، 1360.

موجدی، ضیاء، تحقیق دربارۀ برقراری نظام بیمۀ بیکاری در ایران، وزارت کار و امور اجتماعی (چاپ‌نشده)، 1356.

وزیری، فرزانه، بررسی بیمۀ بیکاری در ایران 1366-1372، سازمان برنامه‌وبودجه (چاپ‌نشده)، 1373.

هالیدی، فرد، دیکتاتوری و توسعۀ سرمایه­داری در ایران، ترجمۀ فضل­الله نیک­آیین، تهران، امیرکبیر، 1358.

هوگلاند، اریک ج، زمین و انقلاب در ایران 1340-1360، ترجمۀ فیروزه مهاجر، تهران، شیرازه، 1381.

 

Poire, M.J, “Historical perspectives and the interpretation of unemployment”, Journal of Economic Literature, vol. 25, pp. 1834-1850, 1987.

Thompson, E. P, “Time, Work-Discipline and Industrial Capitalism”, Past and Present, No 38, pp.56-97, 1967.

International labour office, employment and income policies for iran, Geneva. ILO, 1973.

Perry, Matt, Bread and Work; Social Policy and the Experience of Unemployent 1918-1939. London. University of Michigan Press, 2000.

ــــــــــــــــــ, Prisons of Want; The Experience and Protest of the Unemployed in France 1921-45. Burlington, Ashgate Publishing Company, 2007.

Garraty, John A, Unemployment in History; Economic Thought and Public Policy. New York. Harper and Row, 1987.

 Keyssar, Alexander, Out of Work; The First Century of Unemployment in Massachusetts, Cambridge. Cambridge University Press, 1986.