تحلیل رویکرد و راهکار روزنامة حبل‌المتین کلکته در قبال ترقی و علوم جدید (1313- 1328ق) براساس نظریة انتقادی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار مؤسسة تاریخ و فرهنگ ایران دانشگاه تبریز

چکیده

حکومت قاجاریه پس از مواجهه با تهدیدات نظامی و اقتصادی تمدن جدید، در چند مقطع با محوریت اقتباس علوم و فنون جدید، برای اصلاح و نوسازی بخش­هایی از نهادها و تأسیسات دولتی  اقدام کرد. افزون­براین، با آشنایی ایرانیان با تحولات و اندیشه‌های جدید، در این دوره شاهد شکل‌گیری اندیشه‌های انتقادی و گفتمان­های ترقی در جامعه هستیم. روزنامة حبل‌المتین کلکته یکی از مهمّ‌ترین مطبوعات دهه‌های پایانی دورۀ قاجاریه است که در گفتمان ترقی‌خواهانة خود، بر اقتباس علوم جدید بسیار تأکید دارد. تحقیق حاضر در تلاش است تا به انتقاد از رویکرد و راهکار این روزنامه در قبال ترقی و علوم جدید بپردازد و به این پرسش اساسی پاسخ دهد که براساس پارادایم نظریة انتقادی، تبیین حبل‌المتین از نسبت ترقی با علوم جدید و نیز راهکار ترقی این نشریه مبنی بر اقتباس علوم جدید، با چه نواقص و مشکلاتی مواجه است؟ یافته­های تحقیق بر اساس روش توصیفی- تحلیلی و بهره­گیری از رهیافت نظریة انتقادی، نشان می­دهد که نشریۀ مذکور، درکی از کلیت تمدن جدید و چگونگی تکوین آن براساس نسبت دیالکتیک تحولات و فرآیندهای سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی نداشت و با رویکردی اثبات­گرایانه، ترقی اروپا و همة جوامع را با به­کارگیری علوم جدید تبیین کرده و اقتباس این علوم را بدون توجّه به ضرورت تحول و همراهی ساختارهای ایران و شکل‌گیری فرآیندهای لازم، به­عنوان راهکار ترقی ترویج کرده است.

کلیدواژه‌ها


آبراهامیان، یرواند، ایران بین دو انقلاب، ترجمة کاظم فیروزمند و حسن شمس­آوری و محسن مدیرشانه­چی، چاپ هشتم، تهران، مرکز، 1383.

آدمیت، فریدون و هما ناطق، افکار اجتماعی و سیاسی و اقتصادی در آثار منتشرنشدة دوران قاجار، تهران، آگاه، 1356.

احمدی، بابک، خاطرات ظلمت؛ دربارة سه اندیشگر مکتب فرانکفورت: والتر بنیامین، ماکس هورکهایمر، تئودور آدرنو، تهران، مرکز، 1376.

باتامور، تام، دبستان فرانکفورت، ترجمة محمد حریری اکبری، تبریز، دانشگاه تبریز، 1372.

پولاک، یاکوب ادوارد، سفرنامه، ترجمة کیکاووس جهانداری، چاپ دوم، تهران، خوارزمی، 1368.

تاج­السلطنه، خاطرات، به کوشش منصوره اتحادیه (نظام مافی) و سیروس سعدوندیان، تهران، تاریخ ایران، 1361.

تاریخ فلسفه راتلج، ویراستار سی ال تن، ترجمة حسن مرتضوی، جلد7، تهران، چشمه، 1397.

تنهایی، حسین ابوالحسن، درآمدی بر مکاتب و نظریه­های جامعه­شناسی، چاپ هشتم، تهران، مرنیز- بهمن برنا، 1394.

حائری، عبدالهادی، نخستین رویارویی­های اندیشه­گران ایران با دو رویة تمدن بورژوازی غرب، تهران، امیرکبیر،1380.

حبل‌المتین، س 3، ش 7، 11 رمضان 1313.

ـــــــــــــ، س 4، ش 17، 10 شوال 1314.

ـــــــــــــ، س 4، ش 23، 30 ذیقعده 1314.

ـــــــــــــ، س 6، ش 7، 12 شعبان 1316.

ـــــــــــــ، س 6، ش 10، 3 رمضان 1316.

ـــــــــــــ، س 6، ش 14، 3 شوال 1316.

ـــــــــــــ، س 7، ش 25، 14 محرم 1318.

ـــــــــــــ، س 8، ش 4، 4 رجب 1318.

ـــــــــــــ، س 8 ، ش 23، 26 ذیقعده 1318.

ـــــــــــــ، س 9، ش 11، 11 رمضان 1319.

ـــــــــــــ، س 9، ش 20،21 ذیقعده 1319.

ـــــــــــــ، س 10، ش 21، 9 ذیحجه 1320.

ـــــــــــــ، س 10، ش 27، 13 صفر 1321.

ـــــــــــــ، س 12، ش 1، 24 جمادی­الثانی 1322.

ـــــــــــــ، س 13، ش 34، 9 ربیع­الاول 1324.

ـــــــــــــ، س 13، ش 36، 23 ربیع­الاول 1324.

ـــــــــــــ، س 13، ش 38، 8 ربیع­الثانی 1324.

ـــــــــــــ، س 14، ش 12، 3 رمضان 1324.

ـــــــــــــ، س 14، ش 13، 10 رمضان 1324.

ـــــــــــــ، س 15، ش 41، 17 ربیع­الثانی 1326.

ـــــــــــــ، س 17، ش 18، 24 شوال 1327.

ـــــــــــــ، س 18، ش 13، 14 رمضان 1328.

رحمانیان، داریوش، سیدجمال­­الدین اسدآبادی، تهران، مؤسسة تحقیقات و توسعة علوم انسانی، 1387.

رشدیه، شمس­الدین، سوانح عمر، تهران، تاریخ ایران، 1362.

رشدیه، فخرالدین، زندگی­نامة پیر معارف رشدیه بنیان­گذار فرهنگ نوین ایران، تهران، هیرمند، 1370.

سیف، احمد، اقتصاد ایران در قرن نوزدهم، تهران، چشمه، 1373.

شریفی، شیرین، غلامحسین زرگری­نژاد و سینا فروزش، «بررسی حمل و نقل در دوران قاجار و تأثیر آن بر تجارت، براساس مندرجات روزنامة حبل‌المتین کلکته»، پژوهش­نامه تاریخ، س 11، ش 44، 79-100، 1395.

شیل، لیدی مری، خاطرات، ترجمة حسین ابوترابیان، چاپ دوم، تهران، نشر نو، 1368.

فرجی، مهدی، «موضع فکری و عملکرد سیاسی روزنامة حبل‌المتین کلکته در منازعة ­واهی و مشروعه­طلبی»، مجموعه مقالات چهارمین همایش ملی مشروطیت: رویکردها و جریان­های فکری-سیاسی در مشروطیت ایران، تبریز، دانشگاه تبریز، 357-331، 1396.

ـــــــــــــ، الگوی اصلاح و نوسازی ایران دورة قاجار از منظر منورالفکران ایرانی هند با تکیه بر روزنامة حبل‌المتین کلکته (1346- 1313ق / 1306- 1274ش)، رسالة دکتری، استاد راهنما قباد منصوربخت، تهران، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید بهشتی، 1393.

فوران، جان، تاریخ تحولات اجتماعی ایران (مقاومت شکننده)، ترجمة احمد تدین، چاپ سوم، تهران، رسا، 1380.

قنواتی، سهیلا، «روزنامة حبل‌المتین و اندیشة مشروطه­خواهی»، پایان­نامة کارشناسی­ارشد، استاد راهنما داریوش رحمانیان، تهران، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه پیام نور تهران، 1388.

کاظم­زاده ایرانشهر، حسین، مجلة ایرانشهر، سال سوم، تهران، اقبال، 1364.

کانرتون، پل، جامعه­شناسی انتقادی، ترجمة حسن چاوشیان، چاپ چهارم، تهران، آمه، 1393.

کرزن، جرج ناتانیل، ایران و قضیة ایران، ترجمة غلامعلی وحید مازندرانی، جلد1، چاپ پنجم، تهران، علمی و فرهنگی، 1380.

کرمانی، ناظم­الاسلام، تاریخ بیداری ایرانیان، چاپ نهم، تهران، امیرکبیر، 1391.

لوفان باومر، فرانکلین، جریان­های اصلی اندیشة غربی، ترجمة کامبیز گوتن، جلد1، تهران، حکمت، 1385.

مالکم، سرجان،تاریخ ایران، ترجمة میرزا حیرت، جلد 2، تهران، کتاب­فروشی سعدی، بی­تا.

محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، جلد1، تهران، دانشگاه تهران، 1354.

مستشارالدوله، میرزایوسف­خان، «یک کلمه»، ضمیمة رسائل قاجاری: رؤیای صادقه- لباس التقوی، به کوشش صادق سجادی و هما رضوانی، تهران، تاریخ ایران، 1363.

منصوربخت، قباد و مهدی فرجی، «مفهوم و ارکان مشروطیت در روزنامة حبل‌المتین کلکته»، جامعه­شناسی تاریخی، دورة 7، ش 3، 133- 163، پاییز و زمستان 1394.

میرزاحسین­خان، جغرافیای اصفهان، به کوشش الهه تیرا، تهران، اختران، 1388.

ناصر الدین شاه، روزنامة خاطرات ناصرالدین­شاه در سفر دوم فرنگ، به کوشش فاطمه قاضیها، تهران، سازمان اسناد ملی ایران، 1379.

نوذری، حسینعلی، نظریۀ انتقادی مکتب فرانکفورت در علوم اجتماعی و انسانی، چاپ چهارم، تهران، آگه، 1394.

واتسن، رابرت گرانت، تاریخ ایران دورة قاجاریه، ترجمة وحید مازندرانی، چاپ دوم، تهران، امیرکبیر، 1348.

همایون کاتوزیان، محمدعلی، تضاد دولت و ملت؛ نظریة تاریخ و سیاست در ایران، ترجمة علیرضا طیب، تهران، نی، 1387.

یزدانی، سهراب، صوراسرافیل (نامة آزادی)، تهران، نی، 1386.