تأثیر رویدادهای طبیعی بر تجارت جنوب ایران در نیمۀ دوم حکومت ناصرالدین شاه، براساس آمار دفاتر نمایندگی مقیم حکومت هند بریتانیا (1290/1873-1312/1895)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌آموختۀ کارشناسی ارشد تاریخ دانشگاه تهران

2 استادیار تاریخ دانشگاه تهران

چکیده

تجارت خلیج‌فارس در تمام ادوار تاریخی به علّت شرایط خاص جغرافیایی، اقلیمی، طبیعی همواره در جریان بوده است. ولی عدم وجود آمار کامل و مطمئن قبل از دورۀ ناصری هرگونه گمانه‌زنی در مورد جایگاه بنادر خلیج فارس در تجارت ایران را با مشکل مواجه می‌کند. وجود آمار نمایندگی‌های مقیم حکومت هند بریتانیا که در خلال دورۀ ناصری ثبت گردیده است، امکان مطالعۀ جزئیات تجارت بنادر خلیج فارس را مهیا می‌کند. مطمئناً انتشار چنین آماری توانایی بررسی عوامل مؤثر بر تجارت جنوب ایران را به‌دست خواهد داد. با توجه به اینکه عمده محصولات تجاری در دورۀ قاجار مربوط به محصولات کشاورزی می‌باشد، بر همین اساس رویدادها و بلایای طبیعی که در عمل‌آوری محصولات کشاورزی دخیل هستند به‌عنوان یکی از عوامل مؤثر بر تجارت ایران مطرح می‌شود. وجود آمار‌های نمایندگی مقیم امکان بررسی تأثیر رویدادهای طبیعی بر تجارت جنوب ایران را ممکن می‌سازد. بر همین اساس پژوهش حاضر سعی در بررسی تأثیر عوامل طبیعی بر تجارت بنادر ایرانی در خلیج فارس بر اساس گزارش‌ها و آمار نمایندگی مقیم را دارد. این پژوهش بر آن است تا با استفاده از آمارهای کمّی، تحلیلی کیفی از میزان تأثیر رویدادهای طبیعی بر واردات و صادرات جنوب ایران ارائه نماید. نتیجه‌ای که پژوهش به آن دست ‌یافته است نشان می‌دهد که رویدادهای طبیعی مخصوصاً کمبود بارش تأثیر قابل‌توجهی در تجارت جنوب ایران داشته است.

کلیدواژه‌ها


امانت، عباس، قبله عالم ناصرالدین­شاه قاجار و پادشاهی ایران، ترجمۀ حسن کامشاد، تهران، کارنامه ١٣٨۴.
پورشافعی، مجید، اقتصاد کوچه، تهران، گام نو، 1385.
پولاک، یاکوب ادوارد، ایران و ایرانیان، ترجمۀ کیکاووس جهانداری، تهران، خوارزمی، 1368.
رنه دالمانی، هانری، از خراسان تا بختیاری، ترجمۀ علی­محمد فره­وشی، تهران، امیرکبیر و ابن­سینا، 1335.
سعیدی، سیرجانی، وقایع اتفاقیه مجموعه گزارش‌های خفیه نویسان انگلیس در ولایات جنوبی ایران از سال ١٢٩١ تا ١٣٢٢ قمری، تهران، نوین، 1362.
سیف، احمد، اقتصاد ایران در قرن نوزدهم، تهران، چشمه، 1373.
صفی­نژاد، جواد، کوششی در آموزش خط سیاق، تهران، سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1387.
عیسوی، چارلز، تاریخ اقتصادی ایران، ترجمۀ یعقوب آژند، تهران، گستره، 1362.
فسایی، میرزا­حسن، فارسنامۀ ناصری، تصحیح منصور رستگار­فسایی، تهران، امیرکبیر، ١٣۶٧.
فوروکووا، نوبویوشی، سفرنامه، ترجمۀ هاشم رجب‌زاده و ائورا کینجی، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1384.
لرد کرزن جرج، ایران و قضیه ایران، ترجمۀ غلامعلی وحید مازندرانی، تهران، علمی و فرهنگی، ١٣٨٠.
نظام‌السلطنه مافی حسین قلی خان، خاطرات و اسناد حسین قلی خان نظام‌السلطنه مافی، به کوشش منصوره اتحادیه، معصومه مافی، سیروس سعدوندیان، حمید رام پیشه، تهران، تاریخ ایران، ١٣۶٢.
روزنامۀ وقایع اتفاقیه، سایر ولایات، فارس، شمارۀ 122، 24شعبان 1269.
روزنامۀ ایران، شماره‌های 179، 310، 458، 472، 480، 487، 517، 529، 544، 545، 547، 548، 549، 550، 560، 563، 564، 574، 581، 583، 585، 593، 595، 602، 603، 613، 638، 657، 699، 704، 726، 731، 837، 839، 840، 842، 867، 874.
Administration Report of the Persian gulf Political Residency & Muskat Political Agency, Buckinghamshire, Archive Edition,1986, vols.1-4.
J.A. Saldanha, The PersianGulf Precis, London, Archive Edition, 1986.