بررسی تحولات گمرک بوشهر در سالهای ۱۳۲۰ تا ۱۳۲۲ ق. بر پایۀ یادداشتهای منتشرنشدۀ لامبرت مولیتور

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران

10.22059/jhss.2021.312028.473325

چکیده

در سالهای آغازین قرن بیستم میلادی، بوشهر به عنوان مهمترین بندر ایرانی در ساحل خلیج فارس مطرح بود. به همین دلیل، گمرک این شهر نزد زمامداران قاجار اهمیت بالایی داشت و توجه خاصی به آن صورت می­گرفت. حضور استعماری و قدرتمندانۀ عمال و کارگزاران بریتانیا در خلیج فارس و حساسیت ایشان نسبت به این بندر و استقرار کنسولگری چند کشور اروپایی، این اهمیت را دو­چندان ساخته بود. این شرایط سبب شد پس از حضور ژورف نوز در تشکیلات مالی ایران و تقاضای وی مبنی بر اعزام کارشناسان دیگری از کشور بلژیک، چند تن از اتباع این کشور به منظور مدیریت گمرکات جنوب، عازم بوشهر شوند. از جمله این افراد، شخصی به نام لامبرت مولیتور بود که همراه دو برادرش، آگوست و کامیل وارد ایران شده بودند. یادداشتهای منتشر­نشده لامبرت مولیتور، آگاهی­های تازه­ای را دربارۀ اوضاع بوشهر و سایر گمرکات جنوب در اختیار محققان قرار می­دهد. پژوهش حاضر بر اساس این یادداشتها، ضمن بررسی اوضاع گمرک بوشهر، به تلاش­ها و چالش­های پیش­ روی دست­اندرکاران گمرک به عنوان نهادی نوپا و متحول­شده و ارزیابی کارنامۀ مستشاران بلژیکی در این موضوع می­پردازد. این تحول پس از صدور فرمان مظفرالدین­شاه دال بر منسوخ­شدن رسم اجارۀ گمرکهای ایران رخ داده بود. عدم تمکین برخی حکام محلی و مقاومت در برابر اجرای قانون جدید، قاچاق گستردۀ کالا و خصوصاً اسلحه، نبود امکانات مناسب و نهایتاً گستردگی مناطق و بنادر ساحلی خلیج فارس از بندر محمره (خرمشهر) تا کرانه­های دریای عمان؛ از جمله مشکلات پیش روی لامبرت مولیتور و دیگر همکاران بلژیکی و ایرانی او به­شمار می­رفت. به­رغم پاره­ای از انتقادات نسبت به عملکرد بلژیکی­ها در ایران، افزایش درآمد گمرک و پیدایش ساختار جدید و منظم برای آن از جمله دستاوردهای مولیتور و هموطنانش بود. هر چند که این گروه در آموزش کارشناسان ایرانی چندان موفقیتی حاصل نکردند.

کلیدواژه‌ها


آوری، پیتر، تاریخ ایران: دورۀ افشار، زند و قاجار، ترجمۀ مرتضی ثاقب­فر، تهران، جامی، 1387.
تاریخ ایران، ش ۶۳/۵ ، ۱۰۳– ۱۲۷.
جمالزاده، محمدعلی،  گنج شایگان، یا، اوضاع اقتصادی ایران، برلین، مجلۀ کاوه، ۱۲۹۶.
جمع و خرج سه سالۀ مدرسه مبارکه مقدسه سعادت مظفری بوشهر، شیراز، مطبعه محمدی، 1282.
حبیبی، حسن؛ وثوقی، محمدباقر، بررسی تاریخی سیاسی و اجتماعی اسناد بندرعباس، تهران، بنیاد ایران­شناسی، ۱۳۸۷.
دستره، آنت، مستخدمین بلژیکی در خدمت دولت ایران، ترجمۀ منصوره اتحادیه، تهران، تاریخ ایران، ۱۳۶۳.
دشتی، رضا، تاریخ اقتصادی اجتماعی بوشهر در دورۀ قاجاریه با تکیه بر نقش تجار و تجارت، تهران، پازینه، ۱۳۸۸.
رضاپور، عباس، «نگاهی به روابط دیپلماتیک ایران و بلژیک و مستشاران بلژیکی»، تاریخ روابط خارجی، دورۀ 15، شمارۀ 60، ۵۹-۱۰۶، ۱۳۹۳.
زرگری­نژاد، غلامحسین، رسائل سیاسی عصر قاجار، تهران، کتابخانۀ ملی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۸۰.
سدیدالسلطنه کبابی، محمدعلی، بندرعباس و خلیج فارس: اعلام الناس فی احوال بندرعباس، تصحیح احمد اقتداری، تهران، کتابخانۀ ابن­سینا، ۱۳۴۲.
ـــــــــــــــــــ، سرزمین‌های شمالی پیرامون خلیج ‌فارس و دریای عمان در صد سال پیش: مغاص‌اللئالی و مناراللیالی، تصحیح احمد اقتداری، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۶.
سعیدی­سیرجانی،علی­اکبر، وقایع اتفاقیه: گزارش خفیه­نویسان انگلیس در ولایات جنوبی ایران از سال ۱۲۹۱ تا ۱۳۲۲ قمری، تهران، آسیم، ۱۳۸۳.
سعیدی­نیا، حبیب­الله، «تحولات تاریخی گمرک ایران و رونق اقتصادی در دورۀ قاجاریه»، تاریخ ایران، دورۀ 2، شمارۀ 4، 103-0128، ۱۳۸۸.
ــــــــــــــــــــ، گمرک بوشهر و نقش آن در تجارت خلیج فارس در دورۀ قاجار، بوشهر، دانشگاه خلیج فارس، ۱۳۸۹.
علی­زاده مقدم، بدرالسادات؛ هاشمی­پور، ظهراب، «بررسی نقش ارامنه در گمرک بوشهر در دورۀ قاجار بر اساس اسناد این دوره ۱۲۱۰ تا ۱۳۳۲ه.ق»، پژوهشهای تاریخی، دورۀ 10، شمارۀ 4، ۱۹-۳۷، ۱۳۹۷.
فلور، ویلم، «تلگراف و پست بوشهر در روزگار قاجار»، آنگاه، ترجمۀ ایرج نبی­پور و اسماعیل نبی­پور، شمارۀ ۱۰، ۳۲-۳۵، ۱۳۹۸.
کرزن، جورج ناتانیل، ایران و قضیۀ ایران، ترجمۀ غلامعلی وحید مازندرانی، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۸۷.
محبوبی­اردکانی، حسین، تاریخ موسسات تمدنی جدید در ایران، تهران، موسسۀ چاپ و انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۶.
موحد، محمدعلی، مبالغۀ مستعار:‌ب‍ررس‍ی‌ م‍دارک‌ م‍ورد اس‍ت‍ن‍اد ش‍ی‍وخ‌ در ادع‍ا ب‍ر ج‍زای‍ر ت‍ن‍ب‌ ک‍وچ‍ک‌، ت‍ن‍ب‌ ب‍زرگ‌، اب‍وم‍وس‍ی‌، تهران، کارنامه، ۱۳۸۱.
واتس، دادمور، یادداشت­های دادمور واتس، ترجمۀ افشین پرتو، قم، صحیفۀ خرد، ۱۳۹۴.
وادالا، خ‍ل‍ی‍ج‌ فارس در ع‍ص‍ر اس‍ت‍ع‍م‍ار، ت‍رج‍م‍ۀ ش‍ف‍ی‍ع‌ ج‍وادی، ت‍ه‍ران، ک‍ت‍اب‌ س‍ح‍اب‌، ۱۳۶۴.
هاشمی­پور، ظهراب، ارامنه در بوشهر: از افشاریه تا پایان قاجاریه، قم، صحیفۀ خرد، ۱۳۹۵.
یکتایی، مجید، تاریخ گمرک ایران، تهران، دانش، ۱۳۵۴.
 
Molitor, Lambert . Papier  Molitor (unpublished)
Siassi, Ali Akbar, La Perse au contact de l'occident, etude historique et sociale: ‎Paris: ‎E. Leroux, 1931.