اطلاعاتی نویافته دربارۀ ناصرالدین شاه قاجار بر اساس حذفیات پنج تصحیح غیرتخصصی از روزنامۀ خاطرات او مطالعۀ موردی: لاتین‌نوشت‌‌های ناصرالدین شاه در آلبوم شمارۀ 97 بیوتات سلطنتی (املای لاتین اسامی بانوان حرم)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانش آموختۀ دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران

10.22059/jhss.2021.313640.473334

چکیده

ناصرالدین‌ شاه از مهم‌ترین و تأثیرگذارترین شاهان تاریخ ایران است که وقایع و خاطرات روزانۀ سال‌های بسیاری از عمر خود را در قالب چند آلبوم ثبت کرده است. یکی از ویژگی‌های او دانستن زبان فرانسه است و یادداشت‌هایش منبع ارزشمندی برای اطلاع از این وجه اوست. وی در مواضع مختلف از دانش فرانسه خود کمک می‌گیرد که یکی از آنها درج نام بانویی از حرم‌سراست که شب با او هم‌بستر شده است؛ در این موارد نام آن بانو را -به نظر با تلفظ ترکی- و به الفبای فرانسوی می‌نویسد و به‌این‌ترتیب ظاهراً نخستین ایرانی است که برای نوشتن کلمات و جملات فارسی از خط لاتین استفاده کرده است. یادداشت‌های وی به دلیل اشتمال بر اطلاعات فراوانی دربارۀ شخصیت او و اطلاعات ارزشمندی در سایر حوزه‌های دانش همواره موردتوجه مصححان بوده است؛ متأسفانه تعدادی از مصححان با غفلت از ملزومات تصحیح تخصصی نسخ خطی به سراغ این یادداشت‌ها رفتند که نتیجۀ آن بدخوانی‌ها و بی‌دقتی‌های فراوان و دست‌کاری‌های متعدد در متن یادداشت‌ها و درنهایت غیرقابل‌اعتماد کردن چاپ‌های یادداشت‌های روزانۀ ناصرالدین شاه بوده ‌است؛ یکی از نمودهای این دست‌کاری‌ها تغییر و حذف املاهای لاتین ناصرالدین شاه از اسامی بانوان حرم‌سراست؛ بر این اساس می‌کوشیم به این سؤال پاسخ دهیم که تغییر و حذف املای لاتین اسامی همسران ناصرالدین شاه در آلبوم 97 بیوتات از سوی مصححان، باعث نابودی چه اطلاعاتی در حوزه‌های مختلف دانش از قبیل ادبیات، زبان‌شناسی، تاریخ و مهم‌تر از همه، شناخت شخصیت او شده است؟ روش ما در این مقاله توصیفی تحلیلی است.

کلیدواژه‌ها


اعتمادالسلطنه، محمدحسن بن علی، روزنامۀ خاطرات اعتمادالسلطنه وزیر انطباعات در اواخر دوره ناصری مربوط به سال‌های 1292 تا 1313 هجری قمری، مقدمه و فهارس، ایرج افشار، تهران، امیرکبیر، 1350.
جدی، محمدجواد، نخستین سربرگ‌ها و برچسب‌های ایران، تهران، برگ‌نگار با همکاری فرهنگستان هنر، 1399.
سهیلی خوانساری، احمد، کمال هنر: احوال و آثار محمد غفاری کمال‌الملک، تهران، محمدعلی علمی و سروش، 1368.
قاضیها، فاطمه، سفرهای ناصرالدین شاه به قم (1266-1309 ه.ق)، تهران، سازمان اسناد ملی ایران «پژوهشکده اسناد»، 1381.
ـــــــــــــ، مراسم دربار ناصری (جشن آشپزان): 1285-1313 ه.ق، تهران، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی جمهوری اسلامی ایران، 1391.
محدث، میرهاشم، رسائل اعتمادالسلطنه: شامل بیست‌وچهار رساله، تهران، اطلاعات، 1391.
محمدی، نسیم، تحلیل سبکشناختی آثار خودنوشت ناصرالدین شاه قاجار، پایان​نامۀ دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، 1399.
ناصرالدین شاه قاجار، آلبوم 97 بیوتات سلطنتی]روزنامه خاطرات از 1279 ق تا 1285 ق[، شماره منبع: 7226/295، شماره کتاب‌شناسی ملی: ۳۳۰۸۰۵۷، سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.
ــــــــــــــــــ، دست‌نوشته‌های ناصرالدین شاه قاجار از سفر و شکار در فیروزکوه (محرم الی ربیع‌الاول 1282)، تصحیح فاطمه قاضیها، تهران، میراث مکتوب، 1397 ج.
ــــــــــــــــــ، روزنامۀ خاطرات ناصرالدین شاه قاجار از ربیع‌الاول 1283 تا جمادی‌الثانی 1284 ه.ق به انضمام سفرنامۀ اول خراسان، تصحیح مجید عبدامین، تهران، محمود افشار با همکاری نشر سخن، 1395 ب.
ـــــــــــــــــ، روزنامۀ خاطرات ناصرالدین شاه قاجار از ربیع‌الاول ۱۳۰۹ تا صفر المظفر ۱۳۱۰ ق به انضمام سفرنامه عراق عجم، تصحیح مجید عبدامین و نسرین خلیلی، تهران، محمود افشار با همکاری نشر سخن، 1397 الف.
ـــــــــــــــــ، روزنامۀ خاطرات ناصرالدین شاه قاجار از رجب 1284 تا صفر 1287 ق به انضمام سفرنامه‌های قم، لار، کجور و گیلان، تصحیح مجید عبدامین، تهران، محمود افشار با همکاری نشر سخن، 1397 ب.
ـــــــــــــــــ، روزنامۀ خاطرات ناصرالدین شاه: ربیع‌الثانی ۱۲۸۲ تا ربیع‌الاول ۱۲۸۳ ق به انضمام سفرنامۀ مازندران، تصحیح مجید عبدامین، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1395 الف.
ـــــــــــــــــ، گزارش شکارهای ناصرالدین شاه قاجار: 1279-1281 ه.ق، تصحیح فاطمه قاضیها، تهران، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی جمهوری اسلامی ایران، 1389.