بررسی تاریخی و مردم‌شناختی سنگ‌قبرهای صفوی جوشقانِ استرک

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

عضو هیات علمی گروه ادیان و فلسفه دانشکده ادبیات دانشگاه کاشان

چکیده

جوشقان آبادی باستانی منطقه کاشان که در مجاورت تپه‌های سنگی واقع‌شده، از دیرباز محل استخراج و تولید سنگ بوده است. در قبرستان صفوی این آبادی30 قطعه‌سنگ قبر قدی بزرگ وجود دارد که از حیث تاریخی، هنری و محتوای فرهنگی و اجتماعی ارزشمند است. در این پژوهش میدانی ضمن توجه به ویژگی‌های هنری و ظاهری سنگ‌قبرهای جوشقان، متن سنگ‌نوشته‌ها مورد دقت قرار گرفت و محتوای آن استخراج شد. سپس نقوش و محتوای کتیبه سنگ‌ها از جنبه‌های مختلف مورد ارزیابی قرار گرفت. این بررسی شامل شکل ظاهری، تزئینات، نوع و کیفیت خطوط و به‌ویژه محتوای مذهبی و فرهنگی کتیبه‌های شیعی، شناسایی نام‌ و فرهنگ نام‌گذاری، خانواده‌ها، مشاغل و تاریخ سنگ‌قبرها است. محتوای دینی کتیبه‌ها عمدتاً مربوط به شعار شیعی صلوات کبیره است. همچنین این سنگ‌ها به‌صورت اجمالی با دیگر نمونه‌های آن در ایران مقایسه شد. نتایج به‌دست‌آمده بخشی از تاریخ اجتماعی و فرهنگ و معیشت مردم جوشقان در دوره صفوی به‌عنوان نمونه‌ای از فرهنگ عموم نقاط ایران را تصویر می‌کند. البته معیشت اهالی جوشقان تحت تأثیر صنعت سنگ‌تراشی بوده و صاحبان تعدادی از متوفیان قبرها سنگ‌تراش بوده و یا از خاندان سنگ‌تراش‌اند. همچنین سنگ‌قبرهای بزرگ این قبرستان با پایان دوره صفوی کاربرد خود را ازدست‌داده است، روندی که در نقاط دیگر نیز کم‌وبیش وجود دارد.
 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Historical and Anthropological Study of the Safavid Tombstones of Joshaqan Estark

نویسنده [English]

  • mohamad mashhadinushabadi
Faculty member of the Department of Religions and Philosophy, Faculty of Literature, Kashan University
چکیده [English]

The ancient village of Joshaqan in the region of Kashan, which is located near the rocky hills, has long been a place of stone extraction. In the Safavid cemetery of this village, there are thirty large tombstones that are valuable in terms of history, art and cultural and social content. The present paper, which is based on field study, while paying attention to the artistic and visual characteristics of Joshaqan tombstones, the text and content of the inscriptions was carefully examined. Then, the designs and content of the stone inscriptions were evaluated from different aspects. The examination includes the form, decorations, type and quality of lines, and especially the religious and cultural content of Shiite inscriptions, identification of the names and nominal culture, families, occupations and the dating of the tombstones. The religious content of the inscriptions is mainly related to the Shiite slogan of salawat-i kabira. Moreover, these stones were briefly compared with other examples in Iran. The results depict a part of the social history and culture and livelihood of the people of Joshaqan in the Safavid period as an example of the culture of all parts of Iran. Of course, the livelihood of the people of Joshqan was affected by the stone-cutting industry, and the owners of a number of tombstones were stone-cutters or members of the stone-cutting family. Also, the large tombstones of this cemetery have lost their use with the end of the Safavid period, a trend that is more or less present in other places as well.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Keywords: Joshaqan Estark
  • Safavid Tombstones
  • Religious Inscriptions
  • Anthropology
  • Social History
قرآن کریم
تقی‌الدین کاشی، محمد بن علی خلاصه الاشعار و زبده الافکار (بخش کاشان)، به کوشش عبدالعلی ادیب برومند و محمدحسین نصیری کهنمویی، تهران، میراث مکتوب، 1384.
حسین­زاده ساداتی، جواد؛ نورعلی­وند، حمزه؛ جاوری، محسن؛ منتظر­ظهوری، مجید؛ سهرابی­نیا، احمد؛ سولتیشیاک، ارکادیوش، «فرهنگ سفال خاکستری و گورستان‌های هزارۀ دوم منطقۀ مرکزی ایران ارزیابی تاریخ‌گذاری‌های مطلق»، مجموعه مقالات عصر آهن در غرب ایران و مناطق هم‌جوار، جلد اول، تهران، پژوهشگاه میراث فرهنگی، 421- 437، 1398.
خامه­یار، احمد، «مأخذ شناسی فارسی کتیبه‌ها و سنگ‌قبرهای اسلامی»، آینۀ پژوهش سال ۲۴، شمارۀ ۵ و ۶، 135–146، 1392.
خسرونژاد، پدرام، «سنگ‌های مزار از پنجرۀ مردم‌شناسی هنر»، کتاب ماه هنر، شمارۀ 1، 22-25، 1377.
رضایی، مریم، «بررسی مفاهیم و ترکیبات درخت سرو در سنگ مزارهای قبرستان دارالسلام شیراز»، هنرهای تجسمی نقش‌مایه، سال چهارم، شمارۀ 8، 93-100، 1390.
رضوانی یزدلی، «نگاهی به سنگ‌نوشته‌های تاریخی یزدل»، نامه کاشان، به کوشش افشین عاطفی، کاشان، همگام با هستی، 81-90، 1391.
راعی، حسین؛ محمد­زاده، فیروزه؛ بیگلری، محسن، نیاسر نامه، تهران، ایران‌نگار، 1396.
صفاران، الیاس؛ احمد­پناه، ابو­تراب؛ متولی، محمد، «بررسی نقش سرو در سنگ مزارات گورستان سفید چاه شهرستان بهشهر (استان مازندران)»، دومین همایش ملی باستان‌شناسی ایران، 1-19، 1394.
ضرابی، عبدالرحیم، تاریخ کاشان (مرآت القاسان)، به انضمام یادداشت‌هایی از الهیار صالح، به کوشش ایرج افشار، تهران، امیرکبیر، 1356.
عاطفی، افشین، بزرگان کاشان، جلد دوم، کاشان: مرسل، 1389.
عامری‌نیا، محمدباقر، عباسعلی فراهتی، «سهم آخوند کاشی در ترویج حکمت متعالیه»، پژوهش‌نامه کاشان، شمارۀ 7، 24-39، 1394.
قمی، حسن بن محمد بن حسن، تاریخ قم (۳۷۸ هجری)، ترجمۀ حسن بین علی قمی (۸۰۶ قمری)، تصحیح و تحشیۀ سید جلال‌الدین تهرانی، تهران، توس، 1361.
کاظم­پور، مهدی؛ محمدزاده، مهدی؛ شکرپور، شهریار، «تحلیل نمادشناسی نقوش سنگ مزارات اسلامی موزۀ شهر اهر»، هنرهای تجسمی، دورۀ 25، شمارۀ 1، 71–86، 1399.
مدرسی طباطبائی، سیدحسین، «کتابچة حالات و کیفیت بلده و بلوکات و مزارع دارالمؤمنین کاشان»، قم نامه، قم، کتابخانه مرعشی، 1364.
مشکاتی، نصرت‌الله، «نگاهی به باستان‌شناسی کاشان و بنای مشهور تاریخی میدان سنگ»، هنر و مردم، دورۀ 5، شمارۀ 53-54، 7-14، 1345.
مشهدی نوش‌آبادی محمد، «آثار، اسناد و کتیبه‌های تاریخی برزک» کاشان شناخت، شمارۀ ۸، ۳۰-۵۳، 1391.
ـــــــــــــــــــــــــ، «بررسی کتیبه‌های توغ‌های عزاداری در ایران عصر صفوی»، تاریخ و تمدن اسلامی، دورۀ 6، شمارۀ 12، 131-155، 1389.
مشهدی نوش‌آبادی، محمد؛ خداداد، محمد، «توغ‌های نفیس و تاریخی شهرستان‌های کاشان، آران‌وبیدگل و نطنز»، پژوهش‌نامه کاشان(کاشان شناخت)، شمارۀ 6، 140-182، 1394.
مشهدی‌ نوش‌آبادی محمد؛ غیاثیان، محمدرضا، «الواح زرین‌فام کاشان در اواخر سدۀ نهم و نیمۀ
اول سدۀ دهم هجری»، پژوهش‌های علوم تاریخی، سال 12، شمارۀ 3، 107-131، 1399.