بررسی وضعیت نظارت بر موقوفات نیشابور در دورۀ قاجاریه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌آموختۀ کارشناسی ارشد تاریخ دانشگاه تهران

2 استاد گروه تاریخ دانشگاه تهران

چکیده

وقف به عنوان یکی از نهادهای تأییدی در تاریخ ایران محسوب می­شود. واقف با تعیین متولّی بر موقوفات، حفظ و نگهداری از امور موقوفه را مدیریت می­کرد و همچنین در مواردی برای مراقبت کارهای متولی از شخصی به عنوان ناظر (استصوابی یا اطلاعی) استفاده می­کند. ساختار نظارت بر موقوفات در دورۀ قاجاریه را می­توان به دو دوره تقسیم کرد. دورۀ اول که بیشتر تحت ادارۀ روحانیون و معتمدین محلّی و خویشاوندان واقفان بود، و دورۀ دوم قانون­مند شدن ادارۀ موقوفات بود که تحقّق قطعی آن در بعد از مشروطه در مادۀ 6 قانون شعبان 1328 و در متمّم قانون 19 جمادی الثانی 1329 بیان شد. در بررسی 250 وقف­نامه وابسته به نیشابور در دورۀ قاجاریه، با 56 وقف­نامه مواجه هستیم که در آن صراحتاً  بحث نظارت بر موقوفات در متن اصلی وقف­نامه بیان شده است. از بررسی و مقایسه متن این اسناد به این نتیجه می­رسیم که ناظرین بر موقوفات به­طور کلی سه نوع وابستگی با واقف دارند؛ 1. رابطه خویشاوندی و بطنی ناظر با واقف، 2. رابطۀ غیر­خویشاوندی ناظر با واقف، 3. معتبرین و معتمدین محلی. بحث نظارت بر موقوفات در جامعۀ نیشابور بیشتر به میل و انتخاب واقف بستگی داشته است و عمدتاً آن را یا برای خود یا خویشاوندان مورد اعتماد خود واگذار کرده است، سیر جانشینی و فرض انقراض از نکاتی است که از چشم واقف دور نمی­ماند و معمولاً در نهایت نظارت به علماء و روحانیون محلّی واگذار می­شد و یا اینکه از همان ابتدا روحانیون و علماء محلی ناظر بر موقوفات بودند. از جمله معتبرین و معتمدین محلّی دیگر سادات بودند که در برخی وقف­نامه­ها نظارت بر ایشان مفوّض شده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Studying the Conditions of Neyshabour Endowments Supervision in the Qajar Era

نویسندگان [English]

  • Bahram SHayan Azar 1
  • Rasoul Jafarian 2
1 Graduate of History, University of Tehran Rasoul Jafarian
2 professor in history, university of Tehran
چکیده [English]

Endowment is considered as one of the confirming institutions in the history of Iran. Benefactor managed the maintenance of the endowment by appointing a trustee for the endowments. Also, in some cases, it uses a person as an observer (approving or informing) to take care of the work in charge. The structure of endowment supervision in the Qajar era can be divided into two periods; the first period which was mostly managed by the clergymen, local trustees and benefactors’ relatives. And the second period was the time for lawfulness of endowment organization that its certain realization was expressed after constitutional in the 6th article of constitution in Sha’ban and also in the constitution amendment on Jumada al-Thani 19 th .During the study of 250 endowments related to Neyshabour in the Qajar era, we face 56 endowments in which the topics like supervisor (informational or ascertainment) and supervision of endowments are mentioned in the main text. From reviewing and comparing the text of these documents, we come to the conclusion that According to the provided text in each endowment, supervisors have three types of dependence on the benefactor; 10 Kinship relation between the supervisor and benefactor 20 Non-kinship relation between the supervisor and benefactor 3. Reliable people and local Trustees. Endowment supervision in Neyshabour community has mostly depended on the benefactor’s desire and choice and he/she often has given it over to himself or his reliable relatives. Succession process and extinction assumption is among factors which won’t stay away of the benefactor and usually the supervision was given over to scholars and local clergymen or from the beginning clergymen and local scholars supervised the endowments. Among other reliable people and local trustees were Sayyids who have supervised in some endowments.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Endowment
  • supervisor
  • Supervision of Endowments
  • Neyshabur
  • Qajar
اذکائی، پرویز، «وقف در ایران باستان»، وقف میراث جاویدان، شمارۀ 37، 83-86، 1381.
اردکانی، حسین، «وقف­نامه دِه­نمک»، فرهنگ ایران زمین، شمارۀ 4، 10-18، 1352.
استادولی، حسین، «فرمان نظارت بر اوقاف»، وقف میراث جاویدان، شمارۀ 10، 33-37، 1374.
اشپولر، برتولد، تاریخ مغول در ایران: سیاست، حکومت و فرهنگ دورۀ ایلخانیان، ترجمۀ محمد میرآفتاب، تهران، علمی فرهنگی، 1351.
اصفهانی، حمزه بن حسن، تاریخ پیامبران و شاهان (تاریخ سنی ملوک الارض و الانبیاء علیهم الصلوه و السّلام)، مترجم، جعفر شعار، تهران، امیرکبیر، 1367.
افشار، ایرج، «ارتباط وقف و تاریخ»، وقف میراث جاویدان، شمارۀ 50، 64-71، 1384.
ـــــــــــ، «وقف­نامه سه دیه کاشان»، فرهنگ ایران زمین، شمارۀ 4، 122-138، 1335.
ـــــــــــ، دانش­پژوه، محمّدتقی، «وقف­نامه جامع­الخیرات»، فرهنگ ایران زمین، شمارۀ 9، 68-277، 1340.
انزابی­نژاد، رضا، بیست وقف­نامه از خراسان، مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش­های اسلامی، 1388.
انصاف­پور، غلام­رضا، تاریخ زندگی اقتصادی روستاییان و طبقات اجتماعی ایران از دوران ماقبل تاریخی تا پایان ساسانی، جلد اول، اندیشه، 1352.
آن کی. اس لمتون «وقف در ایران»، مشکوه، مترجم، احمد نمایی، شمارۀ 102، 41-59، 1388.
بارتولد، واسیلی، الغ­بیگ و زمان وی: امپراطوری مغول و حکومت چغتایی، مترجم، حسن احمدی­پور، تهران، چهر، 1336.
بروشکی، محمدمهدی، بررسی روش اداری و آموزشی رَبع رشیدی، آستان قدس، سال 1365
بوسه، هربرت، پژوهشی در تشکیلات دیوانی اسلامی بر مبنای اسناد دوران آق­قوینلو و قراقویونلو و صفوی، مترجم: غلام­رضا وهرام، تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، 1367
بهاء­الدین بغدادی، التوسّل الی الترسّل، مصحح: بهمن­یار، احمد، تهران، 1315
بهروان، حسین، «وقف در جامعۀ اسلامی ایران»، مشکوه، شماره: 25
جعفری­لنگرودی، محمّدجعفر، ترمینولوژی حقوق، تهران، کتابخانه گنج و دانش، چاپ شانزدهم، 1385
جعفریان، رسول، «مشاغل اداری علماء در دوره صفویه»، نور علم، شمارۀ 37، 120-145، 1369.
ــــــــــــــــ، صفویه در عرصه فرهنگ، دین، سیاست، قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، 1379
جلیل محمدی، «فرهنگ لغات و اصطلاحات وقف»، کانون، شماره: 107
جناتی، محمد ابراهیم، «بررسی وقف»، وقف میراث جاویدان، شماره: 27
حجازیان، محسن، «فرهنگ وقف در اسلام»، مشکوة، شماره 50
حسینی تربتی، ابوطالب، تزوکات تیموری، تهران، کتاب فروشی اسدی، 1342.
خمینی الموسوی، روح­الله، تحریر الوسیله، جلد دوم،
خواند میر، حبیب السیر، جلد سوم، تهران، کتابفروشی خیّام، 1362
دلشاد تهرانی، مصطفی، سیرۀ نبوی، جلد دوم، چاپ چهارم، تهران، دریا، 1388.
راوندی، مرتضی، تاریخ اجتماعی ایران، تهران، بی­نا، 1368
رضایی، امید، پنجاه و یک عریضه و حکم شرعی از علمای دوره قاجار درباره امور جاری موقوفات، تهران،  معاونت فرهنگی سازمان اوقاف و امور خیریه، 1383
روزنامه علیّه ایران، شمارۀ 535، 17 رجب 1279 / 1863
ریاحی سامانی، نادر، وقف و سیر تحولات قانونگذاری در موقوفات، نوید شیراز، 1378
زرین­کوب، عبدالحسین، تاریخ مردم ایران، تهران: امیرکبیر، 1367
سپنتا، عبدالحسین، تاریخچه اوقاف اصفهان، اصفهان، اداره کل اوقاف اصفهان، 1346
سجادی­جزی، سیّد مجتبی، «نظام نظارتی موقوفات در ایران»، وقف میراث جاویدان، شماره 93
سلیمی­فر، مصطفی، «وقف بسترساز توسعه اسلامی»، مجموعه مقالات وقف و تمدن اسلامی، جلد دوم
ـــــــــــــــــــ، نگاهی بر وقف و آثار اجتماعی و اقتصادی آن، مشهد، آستان قدس؛ بنیاد پژوهش­ های اسلامی، 1370
سورنچی کاشانی، علی، «تأثیر سیاست­های وقفی نادرشاه و علیشاه افشار بر کاهش یا رشد موقوفات آستان قدس رضوی»، پژوهش­نامه تاریخ، سال نهم، شمارۀ 34
شهابی، علی­اکبر،  تاریخچه وقف در اسلام، تهران، اداره کل اوقاف، 1343،
ــــــــــــــــ، اوقاف در ایران، ایرانشهر، جلد دوم، تهران، دانشگاه تهران، 1343
ــــــــــــــــ، تاریخچۀ وقف در اسلام، تهران، دانشگاه تهران، 1343
شهید ثانی، شرح لمعه، چاپ جدید، جلد سوم
صبح الاعشی، جزء 10 254-247
صفا، ذبیح الله، تاریخ ادبیات در ایران، تهران، فردوس، 1369
طباطبایی، سید علی، ریاض المسائل، جلد سوم
علی ابن احمد منتجب الدین بدیع، عتبة الکتبه، مصحح: قزوینی، محمد، اقبال آشتیانی، عباس، تهران، اساطیر، 1384
علی قزوینی زنجانی، صیغ العقود و الایقاعات، مصحح: بیات، جواد، قم، مصطفوی، 1370
غنیمه، عبدالرحیم، تاریخ دانشگاه­های بزرگ اسلامی، مترجم: نورالله کسائی، تهران، دانشگاه تهران، 1364
کسائی، نورالله، مدارس نظامیه و تأثیرات علمی و اجتماعی آن، تهران: دانشگاه تهران، 1358
کندی، محمد بن یوسف، الولاة و کتاب القضاة، محقق: گست، روفن، قاهره: دارالکتاب الاسلام، بی­تا
الگار، حامد، دین و دولت در ایران، نقش عالمان دردورۀ قاجار، مترجم: ابوالقاسم سری، تهران، توس، 1369.
لمبتون، آن کاترین سواینفورد، سیری در تاریخ ایران بعد از اسلام، ترجمه: آژند،یعقوب، تهران، امیرکبیر، 1381.
ـــــــــــــــــــــــــــــ، مالک و زارع در ایران، مترجم: منوچهر امیری، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1339.
محقق حلی، شرایع الاسلام، جلد سوم
محمد بن علی ناموس خواری، «حدایق الوثائق»، مصحح: مصطفی گوهری فخرآباد، حمیدرضا ثنایی، نامه بهارستان، سال دهم، شماره 15
مدرسی­طباطبایی، حسین، «وقف­نامه­ای از ترکمانان قراقویونلو»،  فرهنگ ایران زمین، سال، 1353، شماره 20
ملک­زاده، فهیمه، بررسی بیع وقف از دیدگاه فقه و حقوق همراه با دیدگاه شیخ انصاری (ره)، تهران، دبیزش، 1385
نرشخی، ابوبکر محمد بن جعفر، تاریخ بخارا، مصحح: مدرس رضوی، محمدتقی ، تهران، توس، چاپ دوم، 1363
یزدی، ملحقات عروة الوثقی، جلد دوم.