بازتاب اندیشه نجومی جامعه ایلخانی در نقوش کاشی‌های زرین‌فام کوکبی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری هنراسلامی دانشگاه تربیت مدرس

2 استادیار گروه گرافیک دانشگاه تربیت مدرس

چکیده

اندیشه و سنت نجومی سابقه‌ای دیرین در علم، فرهنگ و هنر ایران دارد. این اندیشه جوامع و جوانب مختلف دوره‌های تاریخی ایران را تحت تأثیر خود قرار داده است. این اندیشه در سدۀ هفتم هجری با آمدن مغولان و شروع حکومت ایلخانان از رونق بیشتری برخوردار شد و بر همه جوانب جامعه تأثیر گذاشت. از آنجایی که آثار هنری جوهر جامعه‌اند و هنرمندان از چشمه اندیشه، سنت و باورهای رایج در اجتماع سیراب می‌شوند؛ شاهد حجم گسترده‌ای از آثار هنری مخصوصاً کاشی‌های کوکبی با نقوش تزئینی نجومی در عصر ایلخانی هستیم. این کاشی‌ها بخش زیادی از بناهای امامزاده‌ها را در دورۀ ایلخانی آراسته‌اند. ازآنجایی‌که استفاده از نقوش تزئینی حیوانی در بناهای مذهبی در هنر ایرانی-اسلامی سابقه‌ای نداشته و محل ایراد بوده است؛ هدف پژوهش بر آشکار ساختن این ارتباط استوار است. در راستای هدف، نقوش تزئینی-حیوانی هشت تا از کاشی‌های کوکبی عصر ایلخانی تجزیه‌وتحلیل شده و ضمن تطبیق با نقاشی‌های رساله نجومی صورالکواکب عبدالرحمن صوفی رازی به پیشینه کاربرد این نقوش نیز پرداخته شده است. در همین راستا پژوهش حاضر درصدد پاسخ به این پرسش است که چه ارتباطی بین نقوش تزئینی-حیوانی کاشی‌های کوکبی عصر ایلخانی با اندیشه و سنت نجومی رایج در آن عصر وجود دارد؟ روش تحقیق این مقاله توصیفی-تحلیلی بوده و اطلاعات به‌صورت کتابخانه‌ای گردآوری‌شده است. یافته‌های این پژوهش حاکی از آن است که نقوش تزئینی-حیوانی کاشی‌های کوکبی صرفاً کارکردی تزئینی نداشته بلکه حاوی مفاهیم نمادین نجومی است و تأثیرات آشکاری از نقاشی‌های صورالکواکب صوفی دارند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Astronomy-Influenced Thoughts of the Ilkhanate Era & Its Impact on Motifs of Star Tiles

نویسندگان [English]

  • majid behdani 1
  • Seyed Aboutorab Ahmadpanah 2
1 Ph.D. candidate of Islamic Art, Islamic Art Department, Tarbiat Modares University
2 Assistant Professor, Graphics Department, Tarbiat Modarres University
چکیده [English]

Astronomical thought, tradition and content have a long and rich history in Iranian science, culture and arts. This sentiment has greatly impacted various eras, aspects and communities and Persian history is replete with specific examples of this phenomenon. This concept became more prevalent and common with the invasion of the Mongols and the rule of the Ilkhanid dynasty in the 13th century (AD). Its impact was indeed all-encompassing, affecting all aspects of society. A significant quantity of artworks belonging to the Ilkhanate era, especially star-pattern tiles with astronomical decorations remains to this day. The philosophy underpinning this design was that art is the essence of society and that artists are inspired by the thoughts, traditions, and common beliefs that predominate society. Multiple religious shrines (Imamzadeh) of the Ilkhanate period are adorned with these tiles. Using decorative animal tiles in religious structures in Iranian-Islamic structures art lacks precedent and on the other hand, it has been a point of contention and criticism. So revealing this firm relationship is the main goal of this study. In line with this objective, the animal-pattern decorations of seven-star tiles from Ilkhanate era have been assessed and analyzed. and they correspond with the paintings of astronomical pamphlets of Abdul Rahman Sufi Razi, entitled “Sovar-al Kavakeb”. the history of utilizing these designs has also been discussed. Correspondingly, this research seeks to answer the question of the relationship between the animal-pattern decorations of star-pattern Ilkhanate tile designs were with the astronomy-influenced thoughts and traditions prevalent in that era. The research method utilized for this paper is descriptive-analytical and the data/information is collected via the library method. The findings of this study indicate that the animal-pattern decorations of star-pattern Ilkhanate tile designs were not just decorative in function, but also contained symbolic astronomical meanings and had obvious/visible influences from “Sovar-al Kavakeb” Sufi paintings

کلیدواژه‌ها [English]

  • Star Tile
  • Decorative Motifs
  • Astronomy-Influenced Thinking
  • Constellations
  • the Ilkhanates
آکرمن، فیلیس، «مهرهای ساسانی»، سیری در هنر ایران از دوران پیش از تاریخ تا امروز، آرتر پوپ و
 فیلیس آکرمن، جلد دوم، ترجمۀ ناصر نوروززاده چگینی، تهران، علمی و فرهنگی، 1387.
آیتی، عبدالمحمد، تحریر تاریخ وصاف، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، 1346.
ابونصر محمد بدرالدین، فراهانی، نصاب الصبیان، به اهتمام محمد جواد مشکور، تهران، 1349.
اشپولر، برتولد، تاریخ مغول در ایران، ترجمۀ محمود میرآفتاب، تهران، علمی و فرهنگی،1376.
اعتمادالسلطنه، محمدحسنخان، مطلع الشمس در تاریخ و جغرافیای مشروح بلاد و اماکن خراسان، جلد
3، تهران، نشر فرهنگسرا، 1363.
انوری، دیوان انوری، به کوشش سعید نفیسی، تهران، نشر سکه، 1364.
بیانی، شیرین، دین و دولت در ایران عهد مغول، ج1، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، 1389.
خلیل شروانی، جمال، نزهة المجالس، تصحیح و مقدمه و حواشی دکتر محمدامین ریاحی، چاپ دوم،
تهران، علمی، 1375.
طبری، محمدکاظم بن رضا، فصول الطبری، شمارۀ نسخه 3333، محفوظ در کتابخانه و موزۀ ملی ملک.
فرنبغ دادگی، بندهش، ترجمۀ مهرداد بهار، تهران، توس، 1395.
فریه، ر.دبلیو، هنرهای ایران، ترجمۀ پرویز مرزبان، تهران، فرزان روز، 1374.
کاشانی، افضل‌الدین محمد، مصنفات، تصحیح مجتبی مینوی-یحیی مهدوی، چاپ دوم، تهران، خوارزمی،
1366.
کسروی، احمد، کاروند، به کوشش یحیی ذکاء، تهران، بهمن، 2536.
کوپر، جی.سی، فرهنگ مصور نمادهای سنتی، ترجمۀ ملیحه کرباسیان، تهران، فرشاد، 1386.
گنجوی، مهستی، رباعیات، مقدمه رفائیل حسینوف، باکو، یازیچی، 1985.
گیاهی یزدی، حمیدرضا، «ثور»، دانشنامه جهان اسلام، شمارۀ 9، 157-154، 1384.
مارکوپولو، سفرنامه مارکوپولو، ترجمۀ سید منصور سجادی و آنجلادی جوانی رومانو، تهران، گویش، 1363.
مصفی، ابوالفضل، فرهنگ اصطلاحات نجومی همراه با واژه‌های کیهانی در شعر فارسی، تبریز، انتشارات
مؤسسه تاریخ و فرهنگ ایران، 1357.
مکلا، ابراهیم، «شیر و خورشید: نشان رسمی دولت ایران»، وزارت امور خارجه، شمارۀ 12، 170-106،
 1344.
نبئی، ابوالفضل، «تقویم دوازده حیوانی در تاریخ و فرهنگ ایرانی»، آینده، سال هشتم، شمارۀ 7، 388-
397، 1361.
نظامی، الیاس بن یوسف، هفت‌پیکر، تصحیح بهروز ثروتیان، تهران، امیرکبیر، 1391.
نفیسی، سعید، درفش ایران و شیر و خورشید، تهران، چاپ رنگین، 1328.
واتسون، آلیور، سفال زرین‌فام ایرانی، ترجمۀ شکوه ذاکری، تهران، سروش، 1390.
ورجاوند، پرویز، کاوش رصدخانه مراغه و نگاهی به پیشینه دانش ستاره­شناسی در ایران، تهران،
 امیرکبیر،1384.
ولس، امی، «نسخه‌ای قدیمی از رساله عبدالرحمن صوفی در کتابخانه بادلیان آکسفورد در صورت‌های
فلکی اسلامی»، شمایل‌نگاری صور نجومی در آثار هنر اسلامی، طاهر رضازاده، مترجمان طاهر رضازاده و مریم خسروشاهی، تهران، فرهنگستان هنر، 1397.
هارتنر، ویلی، «تقویم‌های ایران باستان»، تاریخ ایران کمبریج، جلد دوم، دوره‌های ماد و هخامنشی،
 قسمت دوم، ویراستار ایلیاگرشویچ، ترجمه تیمور قادری، تهران، مهتاب، 1396.
Bahrami, M. “Le problème des ateliers détoiles de faïence lustrée”, Revue des Arts
 Asiatiques, Vol. 10, No. 4, 180-191, 1936.
Black, J.& Green, A. Gods, Demons and Symbols of Ancient Mesopotamia, London, The British Museum Press, 2004.
Blake,S. Astronomy and Astrology in the Islamic World, Edinburgh University Press,2016.
Krappe, A.H. "The Anatolian Lion God", Journal of the American Oriental Society, Vol. 65, No. 3, 144-154, 1945.
Nyamaa, B. The Coins of Mongol Empire and Clan Tamgha of Khans (XIII-XIV), Mongol ULS, 2005.