جغرافیای تاریخی مکران در دوره صفوی بر اساس نقشه‌های تاریخی اروپاییان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه تاریخ دانشگاه ولایت

2 دانشجوی دکتری رشته تاریخ دانشگاه تهران

چکیده

یکی از پیامدهای گسترش مناسبات ایران و اروپا در دورۀ صفوی، ترسیم نقشه‌های ایرانِ نقشۀ صفوی توسط نقشه­نگاران اروپایی بود. نقشه­نگاران اروپایی در عصر اکتشافات جغرافیایی و مناسبات چندجانبه اروپاییان با ایران، علاوه بر ترسیم نقشه‌های جهانی، آسیایی و منطقه‌ای، به ترسیم نقشه‌های اختصاصی از ایران نیز پرداختند. ترسیم نقشه­های متعدد توسط اروپاییان از ایرانِ نقشۀ صفوی به همراه مشخص نمودن جزئیات در نقشه­ها، موقعیت و مشخصات هر یک از ایالات ایران در آن دوره را نمایان می­سازد. یکی از ایالات مهم ایران در نقشۀ صفوی، ایالت مکران در جنوب‌شرق ایران بود. مکران به دلیل پیوند با دریا و همچنین به مثابه پُل ارتباطی ایران با همسایگان شرقی به ویژه هند، اهمیت داشت و مورد توجه نقشه‌نگاران اروپایی قرار گرفته بود. نظر به اینکه در منابع تاریخی و جغرافیایی بازمانده از نقشۀ صفوی، توصیفات مختصری از مکران باقی‌مانده و از طرفی نقشه­نگاران اروپایی نقشه این ایالت را با پدیده­های جزئی سیاسی، طبیعی، انسانی و غیره ترسیم نمودند، واکاوی جغرافیای تاریخی مکران در این نقشه­ها جای بحث و بررسی دارد. هدف این نوشتار تبیین جغرافیای تاریخی مکران در نقشۀ صفوی بر اساس نقشه­های تاریخی اروپاییان از آن دوره است که به روش تاریخی و با استخراج اطلاعات از نقشه­ها و همچنین منابع کتابخانه­ای نگاشته شده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Historical Geography of Makran in the Safavid Period According to the Historical Maps of Europeans

نویسندگان [English]

  • Abdollah safarzaie 1
  • Yasser mollazaei 2
1 Assistant Professor, Department of history of University of Velayat
2 Graduated from the University of Tehran with a master's degree in History of Iran in the Islamic period
چکیده [English]

One of the consequences of the expansion of Iran-Europe relations in the Safavid period was the drawing of maps of Safavid Iran by European cartographers. In the era of European geographical explorations and multilateral relations with Iran, European cartographers, in addition to drawing global, Asian and even regional maps, also drew specific maps of Iran. The drawing of various maps by Europeans of Safavid Iran along with specifying details in the maps shows the location and characteristics of each of the Iranian states in that period. One of the most important states of Iran in the Safavid period was Makran province in southeastern Iran. Makran was important because of its connection with the sea and also as a bridge between Iran and its eastern neighbors, especially India, and was considered by European cartographers. Given that in the historical and geographical sources left from the Safavid period, brief descriptions of Makran remain, and on the other hand, European cartographers drew the map of this state with minor political, natural, human, etc. phenomena, the analysis of Makran historical geography in this The maps are worth discussing. The purpose of this article is to explain the historical geography of Makran in the Safavid period based on historical maps of Europeans from that period, which has been written in a historical way by extracting information from maps and library sources

کلیدواژه‌ها [English]

  • Historical geography
  • Makran
  • Safavid
  • cartographers
  • European
ابن‌حوقل، ابوالقاسم محمد، سفرنامه ابن حوقل؛ ایران در صورة الارض، ترجمۀ جعفر شعار، تهران، امیرکبیر، 1366.
ابن خردادبه، المسالک و الممالک، وضع مقدمه و هوامسه و فهارسه محمد مخزوم، بیروت، دارالاحیا التراث العربی، 1988.
ابوالفداء، عمادالدین اسماعیل، تقویم البلدان، ترجمۀ عبدالمحمد آیتی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، 1349.
ادریسی، محمد بن محمد، نزهۀ المشتاق فی اختراق الآفاق، جلد 1، بیروت، عالم‌الکتب، 1409.
استرابو، جغرافیای استرابو: سرزمین‌های زیرفرمان هخامنشیان، ترجمۀ همایون صنعتی‌زاده، تهران، بنیاد موقوفات افشار، 1382
اصطخری، ابواسحق ابراهیم، مسالک و ممالک، به اهتمام ایرج افشار، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1340.
اکبرزاده، داریوش، کتیبه‌های پهلوی اشکانی (پارتی) (با طراحی گرافیکی)، تهران، پازینه، 1382.
بکران، محمد بن نجیب ، جهان‌نامه، به کوشش محمد امین ریاحی، تهران، کتابخانه ابن‌سینا، 1342
بلاذری، ابو الحسن احمدبن یحیی، فتوح البلدان، ترجمۀ محمد توکل، تهران، نقره، 1337
بیهقی، محمد بن حسین، تاریخ بیهقی. مقدمه، تصحیح، تعلیقات و توضیحات محمد جعفر یاحقی، تهران، سخن، 1388.
تاورنیه، ژان باتیست، سفرنامه تاورنیه، ترجمۀ ابوتراب نوری، به تصحیح حمید شیرانی، تهران، کتابخانه سنایی، 1336.
تتوی، قاضی احمد و آصف خان قزوینی، تاریخ الفی، جلد 8، به تصحیح غلامرضا طباطبایی مجد، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1382.
حائری، عبدالهادی، نخستین رویارویی‌های اندیشگران ایران با دو رویۀ تمدن بورژوازی غرب، تهران، امیرکبیر، 1394.
جیهانی، ابوالقاسم بن احمد، اشکال العالم، ترجمۀ علی بن عبدالسلام کاتب، مقدمه و تعلیقات فیروزی منصوری، مشهد، آستان قدس  رضوی، 1368.     
دلاواله، پیترو، سفرنامه پیترو دلاواله، ترجمۀ شعاع‌الدین شفا، تهران، علمی و فرهنگی، 1384.
دیودور سیسیلی، ایران و شرق باستان در کتابخانه تاریخی، ترجمه و حواشی از حمید بیکس شورکایی و اسماعیل سنگاری، تهران، جامی، 1384.             
روملو، حسن، احسن التواریخ، مصحح عبدالحسین نوایی، جلد 2، تهران، اساطیر، 1384.
      سپاهی، عبدالودود، بلوچستان در عصر قاجار، قم، گستان معرفت، 1385.
سیستانی، ملک شاه حسین، احیاءالملوک، به اهتمام منوچهر ستوده، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1344.
شاردن، ژان، سفرنامه شاردن، ترجمۀ اقبال یغمایی، جلد 2، تهران، توس، 1372.
شبانکاره‌ای، محمد بن علی، مجمع الانساب، مصحح هاشم محدث، جلد 2، تهران، امیرکبیر، 1381.
صفرزایی، عبداله، « مَکران »، دانشنامۀ خلیج فارس، شورای علمی دانشنامۀ خلیج فارس، جلد 2، تهران، بنیاد دانشنامه‌نگاری، 1044- 1046، 1394.
طبری، ابی جعفر محمدبن جریر، تاریخ الطبری تاریخ الامم و الملوک. بیروت، منشورات محمدعلی بیضون، دارالکتب العلمیه. 2005.
فروزانی، ابوالقاسم «جغرافیای تاریخی مکران»، پژوهش‌های علوم تاریخی، دورۀ چهارم، شمارۀ 5 ، 173 ـ 190، 1391.
کاتبی، سیدی علی، مرآت الممالک، ترجمۀ محمود تفضلی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، 1355.
گنجی، محمدحسن و همکاران، وصف خلیج‌فارس در نقشه‌های تاریخی، تهران، بنیاد ایران‌شناسی، 1386.
لسترنج، گای، جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی، ترجمۀ محمود عرفان، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1377.
مستوفی بافقی، محمد مفید، مختصر مفید، به کوشش ایرج افشار و محمدرضا ابوئی مهریزی، تهران، بنیاد موقوفات محمود افشار، 1396.
مستوفی، حمدالله، نزهة‌القلوب، به اهتمام محمد دبیر سیاقی، تهران، بی‌نا، 1336.
مشیزی، میر محمدسعید، تذکره صفویه کرمان،  به تصحیح محمدابراهیم باستانی پاریزی، تهران، علم، 1369.
مقدسی، ابوعبدالله محمد بن احمد، احسن‌التقاسیم فی معرفة الاقالیم، ترجمۀ علی‌نقی منزوی، جلد 1، تهران، شرکت مؤلفان و مترجمان، 1385.           
منجم، ملا جلال، تاریخ عباسی یا روزنامه ملاجلال، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، وحید، 1366.
وثوقی، محمدباقر و منصور صفت‌گل، اطلس تاریخ بندرها و دریانوردی ایران، جلد 1 و 3، تهران، سازمان بندرها و دریانوردی، 1396.
هرودوت،  تاریخ هرودوت. ترجمۀ هادی هدایتی، تهران، دانشگاه تهران، 1384.
 Alai, Cyrus, General Maps of Persia, second revised edition, Library of congress cataloging-in-publication data,Brill   Leiden Boston, 2010.
Nordenskjöld, Baron A.E., The influence of the Travels of Marco Polo on Jacobo Gastaldi’s map of Asia, the Geographical       Journal Vol.13, No.4, pp. 396-406,1899. Davidrumsey.com.