پژوهش‌های علوم تاریخی

ارزیابی گزارش‌های متون جغرافیاییِ قرن سوم تا هشتم هجری درباره مَکُّران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

عبدالودود سپاهی 1
عبداله صفرزایی 2

1 استادیار گروه تاریخ، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه ولایت، ایرانشهر، ایران.

2 استادیار گروه تاریخ، دانشکده علوم انسانی و مدیریت، دانشگاه ولایت، ایرانشهر، ایران.

https://doi.org/10.22059/jhss.2025.393236.473796
چکیده
مکران در بازه زمانی قرن سوم تا هشتم هجری قمری پهنه سرزمینی وسیعی در جنوب شرق ایران بود که بخش بزرگی از بلوچستان فعلی را شامل می‌شد. در فاصله قرون یاد شده، نوسانات و تغییرات سیاسی متعددی در شرق و جنوب شرق ایران ایجاد شده بود و حکومت‌های متعددی با مرزها و ساختار سیاسی متنوعی بر سر کار آمدند. از طرفی گستردگی ایالات و تعریف ایالات جزئی‌تر و مشخص شدن حدود و ثغور و مرزهای ایالات نیز میان جغرافیدانان محل اختلاف بود. با توجه به گستردگی ایالت مکران در این فاصله زمانی و ساختار و مرزهای سیاسی متغیر حکومت‌ها و عدم بازدید مستقیم جغرافی نگاران از مکران در آن دوره، این سوال پیش می‌آید که راجع به سرزمین مکران در متون جغرافیایی قرن سوم تا هشتم هجری قمری چه اشکالاتی راه یافته است؟ از آنجا که اغلب جغرافی‌نویسان قرن سوم تا هشتم هجری مستقیما به مکران مراجعه نکرده‌اند و بر اساس گزارش‌های غیر مستقیم به توصیف این سرزمین پرداخته‌اند، اطلاعات ارائه شده در این متون نشانگر آن است که منابع مورد استفاده نویسندگان محدود بوده و گزارش‌های مندرج در متون جغرافیایی عمدتاً مشابه، تکراری و در برخی موارد غیردقیق و اشتباه است. هدف از این نوشتار تبیین اشکالات و ایرادات موجود در گزارش‌های جغرافی‌نویسان قرن سوم تا هشتم هجری درباره مکران است. این مقاله به روش تاریخی با توصیف و تحلیل داده‌های گردآوری شده از منابع کتابخانه‌ای و استفاده از قدیمی‌ترین نسخه چاپ شده متون جغرافیایی، نگاشته شده است

کلیدواژه‌ها

مکران
متون جغرافیایی
قرن سوم
قرن هشتم
سیستان و خراسان
موضوعات

عنوان مقاله English

Evaluation of Reports in Geographical Texts from the Third to Eighth Centuries AH about Makoran

نویسندگان English

Abdulvadood Sepahi 1
Abdolah Safarzaie 2
1 Assistant Professor of History, Faculty of Humanities, Valayat of University, Iranshahr, Iran.
2 Assistant Professor of History, Faculty of Humanities and Management, Valayat of University, Iranshahr, Iran.
چکیده English

Makoran was a vast territory in southeastern Iran between the third and eighth centuries AH, encompassing a large part of present-day Baluchistan. During the aforementioned centuries, numerous political fluctuations and changes occurred in eastern and southeastern Iran, and numerous governments with diverse borders and political structures came to power. On the other hand, the extent of the states, the definition of the states in more detail, and the determination of the boundaries and boundaries of the states were also areas of disagreement among geographers. Given the extent of the state of Makoran during this period, the changing political structure and borders of the governments, and the lack of direct visits by geographers to Makoran during that period, the question arises as to how the geographical texts from the third to eighth centuries AH described the land of Makoran. Since most geographers from the third to the eighth century AH did not refer directly to Makoran and described this land based on indirect reports, the information provided in these texts indicates that the sources used by the authors were limited and the reports contained in the geographical texts were mostly similar, repetitive, and in some cases inaccurate and wrong. The purpose of this article is to explain the errors and shortcomings in the reports of geographers from the third to the eighth century AH about Makoran. This article is written in a historical manner by describing and analyzing data collected from library sources and using the oldest printed version of geographical texts.

کلیدواژه‌ها English

Makoran
geographical texts
3rd century
8th century
Sistan and Khorasan
ابن حوقل، ابی‌القاسم (1922)، صوره الارض. بیروت: منشورات دار مکتبه الحیات.
ابن خرداذبه، ابی‌القاسم عبیدالله بن عبدالله (1889)، المسالک و الممالک. لیدن: مطبعه بریل.
ابن رسته، ابی‌علی احمد بن عمر (1891)، کتاب الاعلاق النفیسه. لیدن: مطبعه بریل.
ابن فقیه، ابوبکر احمد بن محمد، (1349)، ترجمه مختصرالبلدان، ترجمه ح. مسعود، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
ابوالفداء، عماد‌الدین اسماعیل (1349)، تقویم البلدان. ترجمه عبدالمحمد آیتی، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
ادریسی، ابوعبدالله بن محمد بن عبدالله (1422)، نزهه المشتاق فی اختراق الافاق. القاهره: مکتبه الثقافه الدینیه.
اصطخری، ابواسحق ابراهیم (1340)، مسالک و ممالک. به کوشش ایرج افشار، تهران: بنگاه ترجمه ونشر کتاب.
بارتولد، ویلهلم (1377)، جغرافیای تاریخی ایران. ترجمه همایون صنعتی زاده، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار یزدی.
تشنر، فرانتس و مقبول احمد (1375) تاریخچه جغرافیا در تمدن اسلامی. ترجمه محمد حسین گنجی و عبدالحسین آذرنگ، تهران: بنیاد دایره المعارف اسلامی.
  حدودالعالم من المشرق الی المغرب (1340)، به کوشش دکتر منوچهر ستوده، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
حُمیدی، سعد بن سعید (1399)، بلوچستان از آغاز تا حمله مغولان. ترجمه محمد یوسف ارباب، تهران: ربیدان.
حموی رومی البغدادی، شهاب‌الدین ابی عبدالله (1410)، معجم البلدان. تحقیق فرید عبدالعزیز الجندی، بیروت: دارالمکتبه العلمیه.
خوارزمی، ابوجعفر محمد بن موسی (1345ق)، کتاب صوره الارض. تصحیح هانس فون مژیک، بیروت: دارالکتب العلمیه.
رفیعی، حسن رضا (1386)، «نقش جغرافیدانان مسلمان ایرانی در توسعه علم جغرافیا»، پژوهش‌های جغرافیایی. شماره 59، صص 95- 114.
صفرزائی، عبداله و عظیم شه‌بخش (1401)، «واکاوی انتقادی گزارش‌های رسمی از اوضاع جغرافیایی، اقتصادی و فرهنگی مکران»، فصلنامه تاریخ‌های محلی ایران. سال 11، شماره یکم، صص 145- 156.
طبری، ابی‌جعفر محمد بن جریر (2005)، تاریخ الطبری تاریخ الامم و الملوک. بیروت: منشورات محمد علی بیضون، دارالکتب العلمیه.
فروزانی، ابوالقاسم (1391)، «جغرافیایی تاریخی مکران»، مجله پژوهش‌های علوم تاریخی. دوره 4، شماره 1، بهار و تابستان 1391،  صص 173- 189.
قزوینی، زکریا بن محمد بن محمود (1366)، آثارالبلاد و اخبار العباد. ترجمه عبدالرحمن شرفکندی (هژار) ، تهران: موسسه علمی اندیشه جوان.
کراچکوفسکی، ایگناتی یولیانوویچ (1379)، تاریخ نوشته‌های جغرافیایی در جهان اسلام. ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
  لسترنج، گای (1377)، جغرافیای تاریخی سرزمین های خلافت شرقی. ترجمه محمود عرفان، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
مشیری، سید رحیم (1378)، منابع و مآخذ جغرافیای ایران. تهران: انتشارات دانشگاه پیام نور.
المقدسی، ابوعبدالله محمد بن احمد (1906)، احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم. لیدن: مطبعه بریل.
وثوقی محمدباقر و مهران رضایی (1399)، «ماچین و ختا در تصور جغرافیایی مسلمانان»، مجله پژوهش‌های علوم تاریخی. سال 12، شماره 2، صص 195- 217.
یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب (1356)، البلدان. ترجمه محمد ابراهیم آیتی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
 
 
Abul-Fada, Emad al-Din Ismail (1960), Taghwim al-Boldan. Translated         by Abdol-Mohammad Ayati, Tehran: Bonyad       Farhang Iran. [in Persian].
Barthold, Wilhelm (1998), Historical Geography of Iran. Translated by Homayoun Sanatizadeh, Tehran: Dr. Mahmoud Afshar Yazdi Endowment Foundation. [in Persian]
Foruzani, Abolghasem (2012), "Historical Geography of Makran", Journal of Historical Sciences Research. Volume 4, Issue 1, Spring-       Summer 2012, pp. 173-189. [in Persian]
Hamwi Rumi al-Baghdadi, Shihab al-Din Abi Abdullah (1410), Mu'jam         al-Buldan. Researched by Farid Abdul Aziz al-Jundi, Beirut: Dar al-Muktabah al-Ilmiyah. [In Arabic].
Hodud Al-aalam men al-mashregh elal- maghreb (1966), edited by Dr.          Manouchehr Sotoudeh, Tehran: Tehran University Press.[in             Persian]
Humidi, Saad bin Saeed (2019), Balochistan from the beginning to the Mongol invasion. Translated by Mohammad Yousef Arbab, Tehran:       Rabidan. [in Persian]
Ibn Faqih, Abu Bakr Ahmad ibn Muhammad, (1960), Translation of Mkhtasar al-Boldan, translated by H. Masoud, Tehran: Bonyad      Farhang Iran. [in Persian].
Ibn Hawqal, Abul-Qasim (1922), Sourat Al-Ard. Beirut: Publications of Dar Maktaba al-Hayat. [In Arabic].
Ibn Khuraddhaba, Abul-Qasim Ubaidullah ibn Abdullah (1889), Al-Masaliq and Al-Mamalik. Leiden: Braille Press. [In Arabic].
Ibn Rustah, Abi Ali Ahmad ibn Omar (1891), Kitab al-'Alaaq al-       Nafisah. Leiden: Braille Press. [In Arabic].
Idrisi, Abu Abdollah bin Muhammad bin Abdullah (1422), Nozheh al-Mushtaq fi Ikhtaraq al-Afaq. Al-Cairo: Al-Thaqaf al-Diniyah   School. [In Arabic].
Istakhari, Abu Ishaq Ibrahim (1989), Al-Masalik and Al-Mamalek,translated by Iraj Afshar. Tehran: Book Translation and Publishing        Company. [in Persian]
Al-Khwarizmi, Abu Ja'far Muhammad ibn Musa (1345 AH), Sourat Al-Ard. Edited by Hans von Mejic, Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyah. [In          Arabic].
Krachkovsky, Ignatiy Yulianovich (1990), History of Geographical Writings in the Islamic World. Translated by Abolghasem            Payandeh, Tehran elmi va       farhanghi. [in   Persian].
Lestrange, Guy (1998), Historical Geography of the Lands of the Eastern Caliphate. Translated by Mahmoud Erfan, Tehran: elmi va       farhanghi. [in Persian]
Al-Maqdisi, Abu Abdollah Muhammad ibn Ahmad (1906), Ahsan al-taghasim fi mairefat al-aghalim. Leiden: Braille Press. [In Arabic].
Moshiri, Seyed Rahim (1999), Sources and References of Iranian Geography. Tehran: Payam Noor University Press. [in Persian]
Qazvini, Zakaria bin Muhammad bin Mahmoud (1987), Athar al-Bilad          and Akhbar al-Ibad. Translated by Abdolrahman Sharafkandi (Hajjar), Tehran: Andisheeh Javan. [in Persian].
Rafiei, Hassan Reza (2007), “The Role of Iranian Muslim Geographers         in the Development of Geography”, Geographical Research, No. 59,      pp. 95-114. [in Persian]
Safarzaei, Abdollah and Azim Shahbakhsh (1401), “A Critical Analysis        of Official Reports on the Geographical, Economic, and Cultural      Conditions of Makran,” Iranian Local History Quarterly, Vol. 11,      No. 1, pp. 145-156. [in Persian]
Teshner, Franz and Maqbool Ahmad (1996) History of Geography inIslamic Civilization. Translated by Mohammad Hossein Ganji and Abdolhossein Azarang, Tehran: Islamic Encyclopedia Foundation.      [in Persian].
Vosoughi Mohammad-Bagher and Mehran Rezaei (2019), “Machin and        Khata in the Geographical Concept of Muslims”, Journal of          Historical Sciences Research. Year 12, No. 2, pp. 195-217. [in           Persian].
Yaqubi, Ahmad ibn Abi Yaqub (1977), Al-Buldan. Translated by Mohammad Ebrahim Ayati, Tehran: Book Translation and       Publishing Company. [in Persian].

صفحه اصلی

متریک مجله

تماس با ما