پژوهش‌های علوم تاریخی

تاریخ‌سازی متن ادبی مطالعه موردی، کتاب کلیله و دمنه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

محمد رضا حاج آقا بابایی

دانشیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه علامه طباطبایی، تهران ایران،

https://doi.org/10.22059/jhss.2025.397184.473820
چکیده
یکی از موضوعاتی که در حوزه مطالعات تاریخی و ادبی دارای اهمیت است، بررسی نسبت متن ادبی با رخ‌داد‌های تاریخی است. از این منظر، متن ادبی به عنوان سندی به شمار آید که در کنار دیگر اسناد می‌تواند مورد بررسی پژوهشگران قرار گیرد. موضوعی که در این مقاله به آن پرداخته‌ایم آن است که گاهی متن ادبی روایتی را تولید می‌کند که مورد استناد دیگران قرار می‌گیرد و آن را روایتی تاریخی می‌پندارند. کتاب کلیله و دمنه یکی از برجسته‌ترین متون ادب فارسی است که با توجه به سرگذشتی که ابن‌مقفع در ترجمه این کتاب، از زبان برزویة طبیب بازگو کرده‌است، آفرینندة روایتی است که دیگران آن را روایتی تاریخی به شمار آورده‌اند و تا امروز به آن ارجاع داده‌اند؛ هر چند مطالبی که ابن مقفع دربارة چگونگی شکل‌گیری کتاب بیان کرده‌است با مستندات تاریخی همخوانی ندارد. ظاهراً ابن مقفع برای آن‌که بتواند اندیشه‌های خود را در زمینه مسائل دینی بازگو نماید، به تاریخ‌سازی پرداخته‌است و شخصیتی به نام برزویة طبیب خلق کرده‌است و اندیشه‌های خود را به او نسبت داده‌است و در دوره‌های بعد نیز دیگر نویسندگان به سخنان ابن مقفع استناد کرده‌اند و اندک‌اندک، برزویة طبیب به شخصیتی تاریخی تبدیل شده‌است. در این مقاله با بررسی مقدمه ابن مقفع و همچنین باب برزویه طبیب از کتاب کلیله ودمنه مشخص گردیده‌است که چگونه پژوهشگران مطالب ابن مقفع را به عنوان مستنداتی تاریخی پذیرفته‌اند.در این مقاله با روشی تحلیلی انتقادی، این موضوع مورد پژوهش قرار گرفته‌است.

کلیدواژه‌ها

روایت تاریخی
روایت ادبی
کلیله و دمنه
باب برزویۀ طبیب
ابن مقفع
موضوعات

عنوان مقاله English

Textual Historicization in Literary Works A Case Study: The Book of Kalila wa-Dimna

نویسنده English

Mohammad Reza Haji Aghababaei
Associate Professor of Persian Language and Literature, Allameh Tabataba’i University, Tehran, Iran
چکیده English

One of the significant topics in historical and literary studies is the examination of the relationship between literary texts and historical events. From this perspective, a literary text can be considered a document that, alongside other records, may be analyzed by researchers. This article explores the notion that, at times, a literary text produces a narrative that others later cite and perceive as a historical account. The book Kalila wa-Dimna is one of the most distinguished works in Persian literature. According to the narrative by Ibn al-Muqaffaʿ in his translation of the book—told through the voice of Borzūya the physician—a narrative is created that others have considered historical and continue to reference to this day, even though the account provided by Ibn al-Muqaffaʿ regarding the book's origin does not align with historical evidence. Apparently, Ibn al-Muqaffaʿ fabricated a historical context in order to express his religious ideas, inventing the character of Borzūya the physician and attributing his own thoughts to him. In later periods, other writers also referenced Ibn al-Muqaffaʿ’s statements, gradually transforming Borzūya into a historical figure. This article, through an analysis of Ibn al-Muqaffaʿ’s preface as well as the chapter on Borzūya the physician from Kalila and Dimna, illustrates how researchers have come to accept Ibn al-Muqaffaʿ’s accounts as historical evidence.

کلیدواژه‌ها English

Historical narrative
literary narrative
Kalila and Dimna
the chapter of Borzūya the Physician
Ibn al-Muqaffaʿ
ابن المقفع، عبدالله، (1355 هـ .ق). کلیله و دمنه. القاهره، الناشر: المطبعة الأمیریة ببولاق، الطبعة: السابعة عشرة.
ابن ندیم، ابوالفرج محمد بن إسحاق، (1417 هـ .ق). الفهرست. المحقق: إبراهیم رمضان، لبنان، الناشر: دارالمعرفةبیروت.
اردستانی رستمی، حمیدرضا و عباس عشیری لیوسی، (۱۴۰۲ هـ .ش). «باب برزویۀ طبیب و درون‌مایه‌های مانوی آن». نثر پژوهی ادب فارسی، شماره53، صص 74ـ41.
اقبال آشتیانی، عباس، (1382 هـ .ش). شرح حال عبدالله بن‌المقفع. چاپ اول. تهران: اساطیر.
بدوی، عبدالرحمن، (1398 هـ .ش). در باب تاریخ الحاد در اسلام. ترجمۀ معین کاظمی‌فر. تهران: نگاه معاصر.
بهار، محمد تقی، (1373 هـ .ش). سبک شناسی. ج 2، تهران: امیرکبیر.
بیرونی، ابوریحان، (هـ .ش 1363). تحقیق ماللهند. ترجمۀ منوچهر صدوقی سها. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
ثعالبی، عبدالملک، (1368 هـ .ش). تاریخ ثعالبی. ترجمۀ محمد فضائلی. چاپ اول: نشر نقره.
جهانگرد، فرانک، (1392 هـ .ش). «عبدالله ابن مقفع و افزودن اندیشه‌های مانوی به کلیله و دمنه»، دوفصل‌نامه تاریخ ادبیات، دوره: 5، شماره: 2.
چوپانیان، جواد، (1393 هـ .ش). «شناخت بهتر برزویۀ طبیب بر اساس کلیله و دمنه». پژوهش‌های علوم تاریخی، س6، شماره1، صص 52ـ33.
حدیدی، ملیحه و دیگران، (1399 هـ .ش). «مطالعۀ کهن‌الگویی باب برزویۀ طبیب براساس پیرنگ روایت‌ها طبق نظریۀ یونگ». زبان و ادب فارسی، دورۀ 73، شماره 241، صص 96ـ73.
دوبلوا، فرانسوا، (1382 هـ .ش). برزوی طبیب و منشأ کلیله و دمنه. ترجمۀ صادق سجادی. تهران: انتشارات طهوری.
فردوسی، ابوالقاسم، (1373 هـ .ش). شاهنامۀ فردوسی. جلد هشتم. به تصحیح رستم علی‌یف: نشر قطره.
قزوینی، محمد، (1332 هـ .ش). بیست مقاله قزوینی. جلد 2. تهران: کتاب‌فروشی ابن سینا و کتاب‌فروشی ادب.
کریستن سن، آرتور، (1345 هـ .ش). ایران در زمان ساسانیان. ترجمۀ رشید یاسمی. چاپ سوم. تهران: کتابخانۀ ابن سینا.
مجیدی، مریم، (1383 هـ .ش)، بزرگمهر. دائره‌المعارف بزرگ اسلامی، جلد 12، تهران، مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی.
محجوب، محمدجعفر، (1349 هـ .ش). دربارۀ کلیله و دمنه. چاپ دوم. تهران: خوارزمی.
نصرالله منشی، ابوالمعالی، (1396 هـ .ش). ترجمۀ کلیله و دمنه. تصحیح مجتبی مینوی. چاپ دهم. تهران: امیرکبیر.
Ibn al-Muqaffaʿ, ʿAbd Allāh. (1355 A.H.). Kalīla wa Dimna. Cairo: al-Maṭbaʿa al-Amīriyya bi-Būlāq, 17th edition.[In Arabic].
Ibn al-Nadīm, Abū al-Faraj Muḥammad ibn Isḥāq. (1417 A.H.). al-Fihrist. Edited by Ibrāhīm Ramaḍān. Beirut, Lebanon: Dār al-Maʿrifa. [In Arabic].
Ardestānī Rostamī, Hamidreza, & Ashiri Liyousi, Abbas. (1402 A.H.). “The Chapter of Borzūya the Physician and Its Manichaean Motifs.” Persian Literary Prose Studies, No. 53, pp. 41–74. [In Persian].
Eqbāl Āshtiyānī, ʿAbbās. (1382 A.H.S.). The Biography of ʿAbd Allāh ibn al-Muqaffaʿ. 1st edition. Tehran: Asāṭīr. [In Persian].
Badawī, ʿAbd al-Raḥmān. (1398 A.H.). On the History of Atheism in Islam. Translated by Moʿin Kāẓemīfar. Tehran: Negāh-e Moʿāṣer. [In Persian].
Bahār, Moḥammad Taqī. (1373 A.H.S.). Stylistics. Vol. 2. Tehran: Amīr Kabīr. [In Persian].
al-Bīrūnī, Abū Rayḥān. (1363 A.H.S.). Taḥqīq mā li-l-Hind. Translated by Manouchehr Ṣadūqī Sohā. Tehran: Institute for Cultural Studies and Research. [In Persian].
Thaʿālibī, ʿAbd al-Malik. (1368 A.H.S.). History of Thaʿālibī. Translated by Moḥammad Faẓāʾelī. 1st edition. Tehran: Nashr-e Noqreh. [In Persian].
Choupanian, Javad. (1393 A.H.S.). “A Better Understanding of Borzūya the Physician Based on Kalīla wa Dimna.” Historical Sciences Research Journal, Vol. 6, No. 1, pp. 33–52. [In Persian].
Hadidī, Maliheh, et al. (1399 A.H.S.). “An Archetypal Study of ‘The Chapter of Borzūya the Physician’ Based on Narrative Plots according to Jung’s Theory.” Persian Language and Literature, Vol. 73, No. 241, pp. 73–96. [In Persian].
Jahāngard, Farank. (1392 A.H.S.). “ʿAbd Allāh ibn al-Muqaffaʿ and the Addition of Manichaean Ideas to Kalīla wa Dimna.” Biannual Journal of the History of Literature, Vol. 5, No. 2. [In Persian].
Deblois, François. (1382 A.H.S.). Borzūya the Physician and the Origin of Kalīla wa Dimna. Translated by Ṣādeq Sajjadī. Tehran: Tahoūrī Publications. [In Persian].
Ferdowsī, Abū al-Qāsim. (1373 A.H.S.). The Shāhnāmeh of Ferdowsī. Vol. 8. Edited by Rostam ʿAlīyev. Tehran: Qatreh Publishing. [In Persian].
Qazvīnī, Moḥammad. (1332 A.H.S.). Twenty Essays by Qazvīnī. Vol. 2. Tehran: Ibn Sīnā Bookstore and Adab Bookstore. [In Persian].
Christensen, Arthur. (1345 A.H.S.). Iran During the Sasanian Era. Translated by Rashīd Yāsamī. 3rd edition. Tehran: Ibn Sīnā Library. [In Persian].
Majīdī, Maryam. (1383 A.H.S.). “Bozorgmehr.” The Great Islamic Encyclopedia, Vol. 12. Tehran: The Center for the Great Islamic Encyclopedia. [In Persian].
Maḥjūb, Moḥammad Jaʿfar. (1349 A.H.S.). On Kalīla wa Dimna. 2nd edition. Tehran: Khwārazmī. [In Persian].
Naṣrallāh Munshī, Abū al-Maʿālī. (1396 A.H.S.). The Persian Translation of Kalīla wa Dimna. Edited by Mojtabā Minavī. 10th edition. Tehran: Amīr Kabīr. [In Persian].

صفحه اصلی

متریک مجله

تماس با ما