بازتاب نظام اقتصاد جهانی در تولید و صادرات پنبه ایران از 1850 تا 1941 م / 1239 تا 1320ش

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه تاریخ دانشگاه فرهنگیان

چکیده

پنبه یکی از محصولات مهم کشاورزی است که نقش به‌سزایی در اقتصاد کشاورزی و صنایع نساجی دارد. در نیمه دوم قرن نوزدهم به‌علت گسترش تجارت خارجی و ورود ایران به بازارهای اقتصاد جهانی اهمیت پنبه در اقتصاد کشور افزایش یافت و صادرات آن تحت‌تأثیر افت‌و‌خیز صنایع نساجی سنتی و نوین قرارگرفت. در این پژوهش با رویکرد به نظریه‌ی نظام اقتصاد جهانی والرشتاین، نقش پنبه در اقتصاد ایران از نیمۀ دوم قرن نوزدهم تا جنگ دوم جهانی و نیز واکنش­های دولت به­ویژه در دوره‌ی پهلوی اول، در برابر این مسئله مورد بررسی قرارگرفته است. نتایج پژوهش نشان می­دهد که بین افزایش صادرات پنبه ایران و افزایش واردات منسوجات رابطه معکوسی وجود داشته که متأثر از نظام سرمایه­داری بین‌المللی بوده است. به همین ترتیب، واکنش برخی از تجار در اواخر دوره‌ی قرن نوزدهم به این مسئله و تلاش دولت ایران در دوره‌ی رضاشاه برای ایجاد صنایع مدرن، نتیجه‌ی بازتاب تحولات بیرونی نظام اقتصاد جهانی بود که صنایع نساجی را پیشتاز برنامه‌ی صنعتی­سازی ایران در دوره‌ی رضا شاه قرار می­داد.
 

کلیدواژه‌ها


اشرف، احمد، موانع توسعۀ سرمایه‌داری در ایران‌، تهران، زمینه، 1359.

اعتماد‌السلطنه، محمدحسن­خان، تاریخ منتظم ناصری، جلد 3، 1300 هـ.ق.

بهرامی، تقی، جغرافیای کشاورزی ایران، تهران، دانشگاه تهران، 1333.

تحویلدار، میرزاحسین‌خان، جغرافیای اصفهان، به‌کوشش منوچهر ستوده، تهران، 1342.

جمالز‌اده، محمدعلی، گنج شایگان یا اوضاع اقتصادی ایران، بنیاد موقوفات ایرج افشار، تهران، 1376.

رشیدی، علی، تحولات صدساله اقتصاد ایران در سایه روابط بین‌المللی، تهران، روزنه‌کار، 1386.

زاهدی، علی، لزوم پروگرام صنعتی شدن ایران و صنایع ایران بعد از جنگ، تهران، 1310.

سوداگر، محمدرضا، رشدروابط سرمایه‌داری در ایران (مرحله انتقالی 1304-1340)، تهران، فرزین، 1357.

سیف، احمد، قرن گمشده: اقتصاد و جامعه ایران قرن نوزدهم، نی، 1387.

شمیم، علی‌اصغر، ایران در دوره سلطنت قاجار، تهران، افکار، 1374.

طاهر­احمدی، محمود‌، روابط ایران و شوروی در دوره رضاشاه، تهران، وزارت خارجه، 1384.

عیسوی، چارلز، تاریخ اقتصادی ایران در عصر قاجار (1332-1215‌هـ.ق)، ترجمه یعقوب آژند، تهران، گستره، 1362.

کرزن، جرج ناتانیل، ایران و قضیۀ ایران، ترجمه وحید مازندرانی، تهران، بنگاه نشر و ترجمه کتاب، 1350.

کیهان، مسعود، جغرافیای اقتصادی ایران، تهران، جعفری، 1316.

گلیدو، آ.اچ. اوضاع اقتصادی ایران در قرن بیستم، ترجمه معصومه جمشیدی و ...،تهران، مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، 1376.

لنچافسکی (لزنوسکی)، جرج، رقابت روسیه و انگلستان در ایران، ترجمه اسماعیل رائین، تهران جاویدان خرد، 1377.

مرکز اسناد ریاست جمهوری، گزارش‌های ایالات و ولایات از اوضاع اجتماعی و اقتصادی ایران در سال 1310، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1383.

میلسپو آرتور، هشتمین راپورت رئیس کل مالیه ایران، تهران، مجلس، 1303.

میلسپو، آرتور، نهمین راپورت رئیس‌کل مالیه ایران، تهران، مجلس، 1303.

میلسپو، آرتور، مأموریت آمریکایی‌ها در ایران، ترجمه حسین ابوترابیان، تهران، پیام، 1356.

واقفی، حسین و محمدرضا مرعشی، پنبه: کشاورزی و بازرگانی، تهران، رنگین،1353.

هاکس، مریت، ایران: افسانه و واقعیت، ترجمه محمدحسین نظری‌نژاد، محمدتقی اکبری و احمد نمایی، مشهد، آستان قدس، 1371.

سازمان اسنادملی، اسناد شماره 28/35000911؛ سند شماره 29000434، 357ن5آب؛ سند شماره 64477- 118007؛ سند شماره 32032/ 2930 ص 14 و 15؛ سند شماره 96/ 26000

اسناد وزارت خارجه، سال 1314،کارتن 52، پرونده 72.

روزنامه اطلاعات، 11 خرداد، شماره 1330، ص 3،1310.

روزنامه دولت علیه ایران، صص 550، رجب 1278/ سپتامبر 1861، و همان، ص. 692، 26 ذی‌الحجه 1280/ ژوئن 1864

روزنامه وقایع اتفاقیه، شماره 36‌، 56، 65، 79 و 85 سال 1267.

مجله بانک ملی، شماره 12 خرداد 1316؛ شماره 13، تیرماه 1316؛ شماره 16، مهر 1316؛ شماره 17، آبان 1316؛ شماره 21، اسفند 1316؛ شماره 23، فروردین 1317؛ شماره 24، خرداد 1317؛ شماره 34، فروردین 1318.

مجله مدرسه عالی فلاحت کرج، شماره اول اسفند 1309؛ سال سوم شماره 5، تیرماه 1314؛ سال سوم شماره هفتم شهریور 1314؛ سال سوم، شماره دهم، آذرماه 1315.

نامه کشاورزی، سال نهم، شماره4، 1320.

Bonne, Alfred.State and Economics in the Middle East, Rutledge, London, 1948.

Burrell, R. M. (ed). Iran Political Diaries,London, Archive editions, vol.7, 1997.

Fateh,  Moustafa. Economic Position of Persia, London.1926.

Floor, Willem.Persian Textile Industry, Its Products and Their Use (1500-1925), (Paris: L’Harmattan), 1999.

______ . Agriculture in Qajar Iran, Mage Publishers, Washington, DC. 2003.

League of Nations.Commission of enquiry into the production of opium in Persian Government on the report, publication department of League of Nations, 1927.

______ . International Statistical Yearbook1926, Geneva 1927, 1927.

______.International Statistical Yearbook 1926, Geneva 1936,1936.

Sayf, Ahmad, Iranian Handicrafts in the Nineteenth Century: A Note, Middle east Studies, vol. 37, No. 3, Jul. 2003, p. 56,2003.

Millspough, A.C. The Financial and Economic Situation of Persia 1926, New York.1926.

Simmonds, S.Economic Conditions of Iran (Persia), Department of overseas trade, London.19.