نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 گروه علوم اجتماعی اسلامی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران
2 دانشگاه تهران، دانشکده علوم اجتماعی، گروه علوم اجتماعی اسلامی
چکیده
این پژوهش با هدف تحلیل نسبت میان زمینهی سیاسیـفرهنگی حکومت آلبویه و دستگاه مفهومی ابوعلی مسکویه، به بررسی سازوکارهای پیدایش «تاریخنگاری اخلاقمحور» در سنت اسلامی میپردازد. مسئله اصلی تحقیق آن است که چگونه شرایط نهادی و معرفتی عصر آلبویه، در تعامل با تجربهی دیوانسالارانه و روش فضیلتمحور مسکویه، به شکلگیری نوعی عقلانیت سیاسیـاخلاقی انجامید که در آن تاریخ به ابزاری برای داوری هنجاری و اصلاح سیاست بدل میشود. در این راستا، با بهرهگیری از رویکردی کیفی و تفسیری و با اتکا به تحلیل درونمتنی و برونمتنی دو اثر محوری مسکویه، یعنی تجاربالامم و تهذیبالاخلاق، نشان داده میشود که چگونه «تساهل مذهبی عقلگرای آلبویه» در کنار «تجربهی دیوانسالارانه و روش تحلیلی مسکویه» زمینهساز گذار از وقایعنگاری صرف به تاریخنگاری اخلاقمحور شده است. نتایج پژوهش حاکی از آن است که مسکویه با تحلیل علّی رخدادهای سیاسی و نقد سیاستهای مالی و اداری، اصولی نظیر عدالت توزیعی، اقتصاد سیاسی میانهرو و مسئولیت مالی حکومت را از دل تجربههای تاریخی استخراج کرده و تاریخ را از سطح روایت رویدادها به سطح «آزمایشگاه اخلاق سیاسی» ارتقا میدهد. در این چارچوب، نقش مورّخ از گزارشگر وقایع به تحلیلگر هنجاری تغییر مییابد و سیاست بهمثابه هنر تدبیر خیر عمومی بازتعریف میشود. یافتهها همچنین نشان میدهند که در اندیشه مسکویه، تجربه تاریخی از طریق داوری عقلانی به قاعدهای هنجاری و قابل تعمیم بدل میگردد و بدینسان پیوندی ساختاری میان اخلاق، تاریخ و سیاست برقرار میشود. نوآوری پژوهش در تبیین سازوکار تبدیل تجربه سیاسی به قاعده مدنی و ارائهی چارچوبی برای ترجمهی فضیلتهای اخلاقی به قواعد حکمرانی نهفته است
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
The Buyids as Narrated by Miskawayh: The Formation of Iranian Rationality in the Mirror of Ethics-Oriented Historiography
نویسندگان [English]
- Yahya bouzarinejad 1
- Davood Taleghani 2
1 University of Tehran, Faculty of Social Sciences, Department of Islamic Social Sciences
2 University of Tehran, Faculty of Social Sciences, Department of Islamic Social Sciences
چکیده [English]
This study aims to analyze the relationship between the political–cultural context of the Buyid rule and the conceptual framework of Abū ʿAlī Miskawayh by examining the emergence of “ethics-oriented historiography” in the Islamic tradition. The central research question concerns how the institutional and epistemic conditions of the Buyid period, in interaction with Miskawayh’s bureaucratic experience and virtue-based method, led to the formation of a political–ethical rationality in which history becomes an instrument for normative judgment and political reform. Adopting a qualitative and interpretive approach and drawing on intra-textual and extra-textual analysis of Miskawayh’s two major works, Tajārib al-Umam and Tahdhīb al-Akhlaq, the study demonstrates how the Buyids’ rationalist religious tolerance, together with Miskawayh’s administrative experience and analytical method, facilitated a transition from mere chronicle-writing to ethics-oriented historiography.
The findings indicate that through causal analysis of political events and critique of fiscal and administrative policies, Miskawayh extracted principles such as distributive justice, moderate political economy, and governmental fiscal responsibility from historical experience, thereby elevating history from a narrative of events to a “laboratory of political ethics.” Within this framework, the role of the historian shifts from a reporter of events to a normative analyst, and politics is redefined as the art of governing for the common good. The results further show that, in Miskawayh’s thought, historical experience is transformed through rational judgment into a normative and generalizable rule, establishing a structural link between ethics, history, and politics.
کلیدواژهها [English]
- Miskawayh
- Buyids
- Ethics-Oriented Historiography
- Iranian Rationality
- Islamic Political Philosophy
)