نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• فرشید نوروزی ¹
• حمیدرضا آریانفر ²

¹ دکتری تاریخ ایران اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.

² استادیار، بنیاد ایرانشناسی، تهران، ایران

چکیده

پژوهش حاضر با هدف تبیین شیوه‌های انتخاب متولیان موقوفات توسط واقفان تاجر شهر ساری در دورة قاجار و تحلیل منطق اجتماعی حاکم بر این انتخاب‌ها انجام شده است.نهاد وقف به‌عنوان یکی از مهم‌ترین سازوکارهای سامان‌دهی امور اقتصادی، مذهبی و اجتماعی در ایران دورة قاجار، بازتاب‌دهندة روابط قدرت، اعتماد اجتماعی و شبکه‌های خویشاوندی در سطح محلی بود.در این میان، نحوة گزینش متولیان از سوی واقفان، به‌ویژه واقفان تاجر، می‌تواند چشم‌انداز روشنی از الگوهای اعتماد، جایگاه گروه‌های اجتماعی و پیوندهای خویشاوندی در جامعة شهری ساری به دست دهد.این پژوهش با تکیه بر روش توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از داده‌های مندرج در اسناد اوقافی، به بررسی ویژگی‌های اجتماعی متولیان منتخب، نسبت آنان با واقفان و الگوهای غالب در انتخاب متولی پرداخته است.نتایج نشان می‌دهد که انتخاب متولیان عمدتاً در چهارچوب شبکه‌های خویشاوندی واقفان و در مواردی با گرایش به افراد برخوردار از منزلت دینی و اجتماعی صورت می‌گرفت و این امر بیانگر نقش اعتماد مبتنی بر پیوندهای خانوادگی و اعتبار مذهبی در مدیریت موقوفات است. همچنین، یافته‌ها حاکی از آن است که واقفان تاجر با انتخاب متولیان از میان نزدیکان یا افراد دارای جایگاه اجتماعی معتبر، در پی تضمین تداوم کارکرد موقوفات و صیانت از نیات وقفی خود بودند.در مجموع، الگوی انتخاب متولیان در موقوفات ساری در دورة قاجار بازتابی از ساختار اجتماعی شهر، اهمیت شبکه‌های خویشاوندی و نقش منزلت دینی در سازوکارهای اعتماد اجتماعی به شمار می‌رود و نشان می‌دهد که مدیریت موقوفات بیش از آنکه بر مبنای سازوکارهای رسمی باشد، بر پیوندهای اجتماعی و اعتبار فردی استوار بوده است

کلیدواژه‌ها

• دورة قاجار
• ساری
• وقف
• متولیان موقوفات
• واقفان تاجر
• اسناد وقفی

موضوعات

• تاریخ

عنوان مقاله [English]

“Mechanisms of Appointing Endowment Trustees by Merchant Founders in Sari: A Study Based on Waqf Documents from the Qajar Period (1210–1344 AH)”

نویسندگان [English]

• farshid noroozi ¹
• راHamidreza Aryanfar ²

¹ Ph.D. in Iranian Islamic History, Payam Noor University, Tehran, Iran.

² . Assistant Professor, Iranian Studies Foundation

چکیده [English]

The present study aims to elucidate the methods by which merchant benefactors in the city of Sari selected the trustees of their endowments during the Qajar period, and to analyze the social logic underpinning these choices. As one of the most significant institutions structuring economic, religious, and social affairs in Qajar Iran, the waqf system reflected local configurations of power, social trust, and kinship networks. The process through which founders appointed trustees offers valuable insight into patterns of trust, the status of social groups, and the function of kinship ties within Sari’s urban society. The findings indicate that trustee selection was predominantly embedded within the benefactors’ kinship networks, and in some cases showed a tendency toward individuals possessing recognized religious or social standing. This suggests that trust grounded in familial ties, as well as religious prestige, played a critical role in the management of endowments.Furthermore, the results show that merchant benefactors, by choosing trustees from among relatives or persons with notable social reputation, sought to ensure the continuity of the endowments’ functions and the safeguarding of their intended purposes. Overall, the pattern of trustee appointment in Sari’s Qajar-period endowments reflects the city’s social structure, the significance of kinship networks, and the central role of religious status in mechanisms of social trust. It also demonstrates that the administration of endowments relied less on formal institutional procedures and more on social relationships and individual credibility.

کلیدواژه‌ها [English]

• Qajar Period
• Sari
• Waqf (Endowment)
• Waqf Trustees
• Merchant Benefactors
• Waqf Documents