پژوهش‌های علوم تاریخی

شماره جاری

بر اساس شماره‌های نشریه

بر اساس نویسندگان

بر اساس موضوعات

نمایه نویسندگان

نمایه کلیدواژه ها

درباره نشریه

اهداف و چشم انداز

اعضای هیات تحریریه

اصول اخلاقی انتشار مقاله

بانک ها و نمایه نامه ها

پیوندهای مفید

پرسش‌های متداول

فرایند پذیرش مقالات

اطلاعات آماری نشریه

اخبار و اعلانات

همکاری با انجمن و موسسه

همکاری با موسسه یا انجمن

همکاری با انجمن ها

راهنمای ارکید

راهنمای نویسندگان

نمونه کار انگلیسی

هزینه انتشار

فرم حق تالیف اثر

فرم تعارض منافع

نمونه کار فارسی

شیوه ارجاع نویسی و منبع نویسی

راهنمای استفاده از هوش مصنوعی در پژوهش

راهنمای ثبت نام در پابلونز

داوران

راهنمای داوران

حافظۀ زنده در برابر تاریخ رسمی؛ مکان‌های خاطره و بازخوانی تاریخ واقعی در پرتو اندیشۀ نورا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه تاریخ فرهنگی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران.

2 استادیار گروه علوم اجتماعی،دانشگاه پیام نور،تهران،ایران.

10.22059/jhss.2025.402328.473850

چکیده

پژوهش حاضر به بررسی نسبت میان «حافظۀ زنده» و «تاریخ رسمی» در بستر تحولات فکری، فرهنگی و هویتی جوامع مدرن و پسانوگرا می‌پردازد. مسئله محوری پژوهش، تضاد میان حافظه‌های زیسته و روایت‌های غیررسمی گروه‌های به‌ حاشیه‌ رانده‌شده با حافظۀ رسمی سازمان‌یافته توسط نهادهای سیاسی و فرهنگی است؛ حافظه‌ای که در فرآیند ملت‌سازی مدرن، تاریخ را به ابزاری ایدئولوژیک برای بازنمایی گذشته یکدست تبدیل کرده و حافظه‌های متکثر را به حاشیه رانده است. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از چارچوب نظری «مکان‌های حافظه» پی‌یر نورا و روش تحلیل انتقادی گفتمان، نوع جدیدی از نگاه به تاریخ را ارائه می‌دهد و با اشاره به رابطۀ بین حافظه، تاریخ و مکان‌های حافظه، ظرفیت این مکان‌ها را در بازنمایی، احیاء و تداوم حافظه‌های سرکوب‌شده بررسی می‌کند. نتایج نشان می‌دهد که سیاست‌های حافظه‌ساز دولت‌ ـ‌ ‌‌‌ملت‌های مدرن، با حاشیه ‌راندن خاطرات گروه‌های اقلیت، تاریخ را به ابزار تثبیت قدرت و گفتمان مسلط بدل کرده‌اند؛ در برابر این روند «مکان‌های حافظه» می‌توانند بستری برای درک گذشتۀ واقعی جامعه و حفظ پیوستگی با آن فراهم آورند. این مکان‌ها علاوه بر بازسازی هویت جمعی،  امکان مقاومت در برابر فراموشی تاریخی، احیای روایت‌های مغفول و صداهای به‌حاشیه‌رانده را فراهم می‌سازند؛ به‌گونه‌ای که تنوع و چندصدایی حافظۀ جمعی در برابر سلطۀ روایت رسمی حفظ شود. دستاورد اصلی پژوهش، برجسته‌سازی نقش مکان‌های حافظه در احیای روایت‌های چندلایه، مقابله با یکنواخت‌سازی تاریخی و ارائۀ چارچوبی انتقادی برای بازخوانی هویت فرهنگی و تقویت تاریخ‌نویسی چندصدایی است؛ امری که امکان فهمی عمیق‌تر و چندبعدی از فرآیند حافظه‌سازی و بازنمایی تاریخی را فراهم می‌کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Living Memory vs. Official History; Places of Memory and Rereading Real History in the Light of Nora's Thought

نویسندگان [English]

  • Mohammad Amir Ahmadzadeh 1
  • Soolmaz Avarideh 2

1 Associate Professor, Department of Cultural History, Institute of Humanities and Cultural Studies, Tehran, Iran.

2 Assistant Professor, Department of Social Sciences, Payame Noor University, Tehran, Iran.

چکیده [English]

The present study examines the relationship between “living memory” and “official history” in the context of intellectual, cultural, and identity developments in modern and postmodern societies. The central issue of the research is the conflict between lived memories and informal narratives of marginalized groups and official memory organized by political and cultural institutions; a memory that, in the process of modern nation-building, has transformed history into an ideological tool for representing a homogeneous past and marginalized diverse memories. The present study, drawing on Pierre Nora’s theoretical framework of “lieux de mémoire” (sites of memory) and employing the method of critical discourse analysis, offers a new perspective on history. It explores the relationship between memory, history, and sites of memory, and examines the capacity of these sites to represent, revive, and sustain suppressed memories. The results show that the memory-making policies of modern states-nations have turned history into a tool for consolidating power and dominant discourse by marginalizing the memories of minority groups.in response to this trend," sites of memory"can provide a means to grasp the true past and maintain continuity with it. In addition to reconstructing collective identity, the sites can also offer the opportunity to resist historical amnesia, revive neglected narratives and marginalized voices,thereby preserving plural collective memory against dominant official histories. The main achievement of the research is to highlight the role of memory sites in reviving multilayered narratives, confronting historical homogenization, and providing a critical framework for reinterpreting cultural identity and fostering polyphonic historiography; which allows for a deeper and multidimensional understanding of the process of memory-making and historical representation

کلیدواژه‌ها [English]

  • living memory
  • official history
  • places of memory
  • Reconsideration
  • Collective Identity
مراجع
احمدی، محیا و مزدک انوشه (1398). طبقه‌بندی واژه‌های مرکب زبان فارسی از منظر نظریة صرف توزیعی،پژوهش‌های زبانی. سال 10. شمارة 2، 20ـ1.
انوشه، مزدک (1394). فرافکن‌های نمود و زمان در صفت‌های فاعلی مرکب بر پایة نظریة صرف توزیعی. ماهنامة جستارهای زبانی، دورۀ 6، شمارۀ 5، 72-49.
انوشه، مزدک (1397). بازنگری در تصریف زمان گذشته در زبان فارسی بر پایة نظریة صرف توزیعی، ماهنامةجستارهای زبانی. دورۀ 9، شمارۀ 1، 80-57.
آرمین، امیر، و علی‌خانمحمدی، علی (1402). تاریخ فرهنگی آشوریان، از سیاست حافظه تا سیاست بایگانی (مطالعۀ موردی ضایعه‌های فرهنگی جنگ جهانی اول)، مطالعات جامعه‌شناختی (نامه علوم اجتماعی)، 30 (1)، 469- 447.
احمدی، اسدالله (1387). تاریخ و خاطرۀ جمعی: پژوهشی در تاریخ و خاطرۀ جمعی در افغانستان(پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران.
ذکایی، سعید (1390). «مطالعات فرهنگی و مطالعات حافظه»، مطالعات اجتماعی ایران، 5 (3)، 96-72.
ذکایی، سعید، و والا، مسیحا (1399). سیاست حافظه، حافظۀ فرهنگی و ترومای فرهنگی در تاریخ معاصر ایران». مطالعات فرهنگی و ارتباطات، 16(58)، 33–11.
رسولی، محمد (1394). نگاهی به روابط برون‌گروهی دیاسپورای ارمنی با تکیه بر مفهوم "حافظۀ جمعی" (مطالعه‌ای انسان‌شناختی در ارامنۀ ایران)، علوم اجتماعی، ش 70، 368-313.
رسولی، محمد، و فاضلی، نعمت‌الله (1398). حافظه و دین در ایران: تحولات و چشم‌اندازها، علوم اجتماعی (دانشگاه علامه طباطبایی)، 26 (86)، 78-41.
زینلی‌گنابادی، فاطمه، و ذاکری‌جعفری، نرگس (1401). نقش شعر و موسیقی در ماندگاری آیین‌های نوروزی بر اساس نظریه حافظه جمعی هالبواکس، جامعه‌شناسی هنر و ادبیات، 14(2)، 97-79.
سروش‌فر، زهره، باستانی، سوسن و موسوی خامنه، مرضیه (1400). حافظه و هویت (مطالعۀ تقویم‌های غیررسمی در دوران پس از انقلاب)، فصلنامۀ انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات، سال هفدهم، ش 64، 66–41.
صادقی‌جقه، سعید (1401). سیاست حافظه، خاطرۀ جمعی و امنیت ملی، پژوهش‌های راهبردی، 25 (3)، 51-7.
عباداللهی چنذانق، حمید، و آوریده، سولماز (1403). میرزا کوچک خان جنگلی میان حافظه و تاریخ؛ مزارهای میرزا به مثابه مکان‌های حافظه، مطالعات تاریخ فرهنگی، ش ۵۹، 123-91.
عباسی، زهرا؛ سامانیان، کورس، و زاهد زاهدانی، سید سعید (1397). قابلیت شکل‌گیری و ثبت حافظۀ جمعی در روند پاکسازی نقاشی‌های دیواری، جامعه‌پژوهی فرهنگی، 9 (4)، 120-97.
فاضلی، نعمت‌الله (1391). حافظه تاریخی، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، شمارۀ 175.
فرزبد، محمدمهدی؛ جانعلیزاده چوببستی، حیدر؛ و علیوردینیا، اکبر (1396). جامعه‌شناسی حافظۀ جمعی: حوزۀ مطالعاتی پارادایمیک یا ناپارادایمیک؟، راهبرد و فرهنگ، ش 40، 70-38.
کاشفی‌فرد، مهدی، و منتظرقائم، مهدی (1403). رسانه‌ای شدن و سیاست حافظه جمعی؛ فراترکیب مطالعات حافظۀ رسانه‌ای شده، مطالعات راهبردی فرهنگ، 4 (3)، 104-75.
کاظمی، کاظم، و زاهدی، سید سعید (1388). حافظۀ جمعی و ابعاد آن: بررسی موردی حوزۀ علوم دینی شهر شیراز، مطالعات فرهنگی و ارتباطات، 5 (15)، 92-69.
کریمی، علی (1392). حافظۀ جمعی و فرایند هویت‌یابی: تأملاتی سیاست‌گذارانه، مطالعات ملی، 14(2)، 26-3.
میرزایی، حسین (۱۴۰۳). سیاست حافظه و هویت مهاجرتی: مردم‌نگاری حافظه جمعی مهاجران افغانستانی (مطالعه‌ای در شهرک قائم قم)، مطالعات فرهنگ و هنر آسیا، ۳(۲)، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
نورایی، مهرداد (1383). هویت و حافظۀ جمعی، اطلاعات سیاسی - اقتصادی، شمارۀ 207- 208، 45- 42.
Abbasi, Z., Samanian, K., and Zahid Zahedani, S.S. 2018, The Possibility of Forming and Recording Collective Memory in the Process of Cleaning Murals, Cultural Sociology, 9 (4), 97-120. [In Persian].
Armin, Amir, and Ali khanmohammadi, A. 2023,  Assyrian Cultural History, From the    Politics of Memory to the Politics of Archival (A Case Study of Cultural Losses of World War I), Sociological Studies (Social Sciences Journal), 30 (1), 447-469. [In Persian].
Ahmadi, A. 2008, History and Collective Memory: A Research on History and Collective Memory in Afghanistan, (Master’s Thesis). Faculty of Social Sciences, University of Tehran. [In Persian].
Allier Montaño, E. 2008, Lugar de memoria: ¿Un concepto para el análisis de las luchas memoriales? El caso de Uruguay y su pasado reciente. Cuadernos del CLAEH, 2ª serie, 31(96–97), 87–109.
Anderson, B. 1983, Imagined communities: Reflections on the origin and spread of nationalism, Verso.
Assmann, A. 2008, Transformations  between history and memory, Social Research, 75 (1), 49–72.
Baker, K. 2012, Identity, memory and place. The Word Hoard, 1(1), Article 4. https://ir.lib.uwo.ca/wordhoard/voli/issl/4.
University Press..
Ebadollahi Chenzanagh, H, and Avorideh, S. 2024, Mirza Kuchak Khan Jangli between Memory and History; Mirza’s Tombs as Places of Memory, Cultural History Studies, No. 59, 91-123. [In Persian].
Farzbod, M.M., Janalizadeh Choobbasti, H; and Alivardinia, A. 2017, “Sociology of Collective Memory: A Paradigmatic or Non-Paradigmatic Field of Study?, Strategy and Culture, No. 40, 38-70. [In Persian].
Fazeli, N. 2012, Historical Memory, History and Geography Month, No. 175. [In Persian].
Ferrara, A. 2024, When the past meets the present: The role of memory sites in time of crisis in Chile, Memory Studies, 17 (1), 1–17. https://doi.org/10.1177/17506980241283891.
Halbwachs, M. 1980, The collective memory (Original work published 1950), Harper & Row.
Halbwachs, M. 1992, On collective memory (L. A. Coser, Trans.), University of Chicago Press.
Kashfifard, M, and Montazerghaem, M. 2004, Mediaization and the Politics of Collective Memory; A Metasynthesis of Mediated Memory Studies, Strategic Studies of Culture, 4 (3), 75-104. [In Persian].
Kazemi, K, and Zahedi, S.S. 2009, Collective Memory and Its Dimensions: A Case Study of the Religious Sciences Department of Shiraz, Cultural Studies and Communications, 5 (15), 69-92. [In Persian].
Karimi, A. 2013, Collective Memory and the Process of Finding Identity: Policy-Making Reflections, National Studies, 14 (2), 3-26. [In Persian].
Krawczk, J., & Balcer, M. 2021, Pierre Nora’s ‘Sites of Memory’ and the Social Aspect of Issues in Built Heritage Conservation, Protection of Cultural Heritage, (12), https://doi.org/10.35784/odk.2673.
Lewicki, J. 2018, Polish Memorial Places - changes in interpretation and problems of protection in the 21st century, Protection of Cultural Heritage, (5), 103–113. https://doi.org/10.35784/odk.862.
Mirzaei, H. 2024, The politics of memory and migratory identity: An ethnography of collective memory among Afghan migrants (A study in Qaem Township, Qom). Asian Cultural and Art Studies, 3(2), Institute for Humanities and Cultural Studies.
Montaño ,E.A. 2008, Places of memory, Is the concept applicable to the analysis of memorial struggles? The case of Uruguay and its recent past”, Cuad.Claeh, vol.4, 1-26. 
Mosinyan, D. 2018, History and memory. WISDOM, 2 (11), 66–70.
Musatayeva, F. M., & Yermagambetova, K. S. 2022, The concept of “places of memory” by Pierre Nora: Practices of commemoration. Culture and Politics Series, 2(80). https://doi.org/10.26577/jpcp.2022.v80.i2.09.
Nora, P. (1984–1992). Les lieux de mémoire (Vols. 1–3). Gallimard. [Ed.]
Nora, P. (1989). Between memory and history: Les lieux de mémoire. Representations, (26), 7–24.
Nora, P. (1999). Between memory and history: The problem of places of memory (D. Hapaeva, Trans.). Publishing House of St. Petersburg University. [In Russian]
Nora, P. (2001). Realms of memory: Rethinking the French past (A. Goldhammer, Trans.; Vol. 1). Columbia University Press.
Nora, P. (2005). The global celebration of memory. Neprikosnovennyj Zapas, (2–3), 40–41.
Nora, P. (2011). Présent, nation, mémoire. Gallimard.
Nora, P. (2014). Present, nation, memory (A. Repi, Trans.). Kyiv: KLIO. (Original work published in French).
Nouraei, Mehrdad (2004). “Identity and Collective Memory”. Political-Economic Information, No. 207-208, 42-45. [In Persian].
Nosova, H. (2021). Pierre Nora's concept of contrasting memory and history. International Journal of Philosophy, 9(4), 216–220. https://orcid.org/0000-0002-3846-7832.
Olick, J. K. (1999). Collective memory: The two cultures. Sociological Theory, 17 (3), 338–348.
Olick, J. K., Vinitzky-Seroussi, V., & Levy, D. (2011). Introduction. In J. K. Olick, V. Vinitzky-Seroussi, & D. Levy (Eds.), The collective memory reader (pp. 3–62). Oxford University Press.
Rasouli, M. (2015). “A Look at the Outgroup Relations of the Armenian Diaspora Based on the Concept of “Collective Memory” (An Anthropological Study of the Armenians of Iran)”. Social Sciences, Vol. 70, 313-368. [In Persian].
Rasouli, M., and Fazeli, N. 2019, Memory and Religion in Iran: Developments and Perspectives, Social Sciences (Allameh Tabatabaei University), 26 (86), 41-78. [In Persian].
Ricœur, P. 2004, Memory, history, forgetting (K. Blamey & D. Pellauer, Trans.), University of Chicago Press.
Sadeghi-Jagheh, Saeed. 2019, The Politics of Memory, Collective Memory, and National Security, Strategic Studies, 25 (3), 7-51. [In Persian].
Soroushfar, Z., Bastani, S., & Mousavi Khameneh, M. 2021, Memory and identity: A study of informal calendars in the post-revolutionary era. Iranian Journal of Cultural and Communication Studies, 17(64), 41–66.
Schwartz, B. 1997, Collective memory and history: How Abraham Lincoln became a symbol of racial equality, The Sociological Quarterly, 38 (3), 469–496.
Schwartz, B. 1991, Social Change and Collective Memory: The Democratization of George Washington, American Sociological Review, 56(2), 221-236. .Doi:10.2307/2095781.
Schuman, H., &, Scott, J. 1989, Generation andCollective Memories, American Sociological review, 54 (3).359-381. DOI: 10.2307/2095611.
Schuman, H., Akiyama, H., & Knauper, B. 1998, Collective Memories of Germans and Japanese About the past Half-Century, Memory,6 (4).
Schwartz, B., &Schuman, H. 2005, History, Commemoration, and Belief: Abraham Lincoln in American Memory, American Sociological Review 70(2), 183-203.
Thai, H. T. H. 2001, Review essay: Remembered realms: Pierre Nora and French national memory, Journal of Modern History, 76 (2), 350–375. https://doi.org/10.1086/420783.
Tuncel, T. K. 2014, A review of the social memory literature: Schools, approaches and debates, Uluslararası Suçlar ve Tarih, 1(15), 77–125.
Zerubavel, E. (2009). Social mindscapes: An invitation to cognitive sociology. Harvard University Press.
Zeinli-Gonabadi, F, and Zakeri-Jafari, N. 2019, The Role of Poetry and Music in the Persistence of Nowruz Rituals Based on Halbwachs’s Theory of Collective Memory, Sociology of Art and Literature, 14(2), 79-97. [In Persian].
Zokaei, S. 2011, Cultural Studies and Memory Studies, Iranian Social Studies, 5 (3), 72-96. [In Persian].
Zokaei, S, and Vala, M. 2019, The Politics of Memory, Cultural Memory, and Cultural Trauma in Contemporary Iranian History, Cultural Studies and Communication, 16 (58), 11–33. [In Persian].
پژوهش‌های علوم تاریخی
دوره 18، شماره 1 - شماره پیاپی 41
اردیبهشت 1405
صفحه 1-24
فایل ها
هم رسانی
ارجاع به این مقاله
آمار