پژوهش‌های علوم تاریخی

مقاله پژوهشی

نقش هرمیاس و ارسطو، مشاور فیلیپ دوم، در روابط شاهنشاهی هخامنشی و مقدونیه(347-336ق.م)

علیرضا کرباسی؛ حمیدرضا پاشازانوس؛ اسماعیل سنگاری

دوره 18، شماره 1 ، اردیبهشت 1405، صفحه 1-1

https://doi.org/10.22059/jhss.2025.392841.473795

چکیده

در شرح زندگی ارسطو، فیلسوف یونانی، به سفر و اقامت وی در شهر آتارنئوس و آسوس در شمال غرب آسیای صغیر تحت فرمانروایی حاکم محلی به نام هرمیاس پس از مرگ افلاطون اشاره شده است. این فرد به واسطه‌ی ارسطو و برخی ... بیشتر در شرح زندگی ارسطو، فیلسوف یونانی، به سفر و اقامت وی در شهر آتارنئوس و آسوس در شمال غرب آسیای صغیر تحت فرمانروایی حاکم محلی به نام هرمیاس پس از مرگ افلاطون اشاره شده است. این فرد به واسطه‌ی ارسطو و برخی دیگر از شاگردان آکادمی افلاطون، عامل مهمی در آگاهی یافتن فیلیپ فرمانروای مقدونیه از وضعیت داخلی شاهنشاهی هخامنشی تبدیل شد، تا جایی که اتحاد سیاسی او با فیلیپ با واکنش سخت ایرانیان مواجه شد و جان خود را نیز بر سر این پیمان نهاد. گرچه ارسطو در نوشته‌هایش به ستایش هرمیاس و هجو و بدگویی از ایرانیان پرداخته است، با این حال با بررسی دقیق تحولات سیاسی و رفت و آمدهای دیپلماتیک میان فرمانروای آتارنئوس و دربار فیلیپ مقدونی، می‌توان به این نتیجه رسید که شاهنشاهی هخامنشی اطلاعات روشنی از رخدادهای سیاسی دولتشهرهای یونانی و پادشاهی مقدونیه داشته و با حذف هرمیاس، و احتمالاً خود فیلیپ، کمک زیادی به یونانیان در جهت کسب استقلال از دست رفته‌ی خود کرده است. در این پژوهش سعی شده است بر اساس روش تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای، نشان داده شود که شاهنشاهی هخامنشی در جهت تقویت پیمان آنتالکیداس، تلاش‌های خود را برای حفظ استقلال دولتشهرهای یونانی در برابر سلطه‌جویی‌های مقدونی، پیش از ظهور اسکندر با حذف عناصر مقدونی‌گرا انجام داده بود، ولی اختلافات یونانیان و سرعت عمل و خشونت اسکندر در سرکوب مخالفان یونانی‌اش باعث از دست رفتن این فرصت تاریخی شد.

مشاهده مقاله

مقاله پژوهشی

نقش و جایگاه زنان در عرصه هنر موسیقی دوره اشکانی

مژگان خان مرادی

دوره 18، شماره 1 ، اردیبهشت 1405، صفحه 1-1

https://doi.org/10.22059/jhss.2025.399734.473836

چکیده

در منابع تاریخی به اختصار به موسیقی و برخی از سازهای مورد استفاده در دوره اشکانی استفاده شده است اما از نوازندگان زن و جایگاه آنان در موسیقی این دوره اطلاع دقیقی در دست نیست. با این حال شواهد باستان‌شناختی ... بیشتر در منابع تاریخی به اختصار به موسیقی و برخی از سازهای مورد استفاده در دوره اشکانی استفاده شده است اما از نوازندگان زن و جایگاه آنان در موسیقی این دوره اطلاع دقیقی در دست نیست. با این حال شواهد باستان‌شناختی زنان را در قالب نوازندگان سازهای موسیقی نشان می‌دهد. نمایش زنان موسیقی‌دان در قالب پیکرک، مجسمه، نقاشی دیواری، نقوش روی اشیاء و نقش برجسته منابع ارزشمندی برای بررسی و مطالعه تاثیر و جایگاه زنان در عرصه هنر موسیقی دوره اشکانی و موقعیت اجتماعی زنان در دوره مورد بحث است. هدف از پژوهش پیش‌رو بررسی متون تاریخی و شواهد باستان‌شناختی به منظور شناخت نقش و جایگاه زنان در عرصه موسیقی و جامعه دوره اشکانی و شناسایی سازهای مورد استفاده توسط آنها است. در همین راستا، مهمترین پرسش‌های این پژوهش عبارتند از: زنان در دوره اشکانی از چه آلات موسیقی استفاده کرده‌اند؟ زنان در چه مراسم-هایی به نوازندگی می‌پرداختند؟ جایگاه و نقش آنها در اجتماع اشکانی چگونه بوده است؟ این پژوهش دارای رویکرد توصیفی- تحلیلی است و داده‌های آن از طریق مطالعات کتابخانه‌ای گردآوری شده‌ است. در دوره اشکانی زنان نقش فعالی در فعالیت‌های موسیقیایی ‌داشته‌اند و به تنهایی یا در کنار نوازندگان مرد فعالیت کرده‌اند. یافته-های باستان‌شناختی بیانگر فعالیت گسترده زنان نسبت به دوران پیشین است. زنان در نواختن سازهای زهی (چنگ، تار و عود)، سازهای کوبه‌ای (دف، دایره، طبل، سنج و قاشقک) و سازهای بادی (فلوت و دونی) دارای مهارت بوده‌اند. زنان به عنوان نوازنده، خواننده و رقاص در مراسم مذهبی، بزم و جشن پس از پیروزی فعالیت داشتند.

مشاهده مقاله

مقاله پژوهشی

بررسی جای‌نام‌های سرق، دورق، فلاحیه و شادگان در جغرافیای تاریخی خوزستان

مرضیه شعرباف

دوره 18، شماره 1 ، اردیبهشت 1405، صفحه 1-1

https://doi.org/10.22059/jhss.2025.387405.473763

چکیده

جای‌نام‌شناسی به‌عنوان یکی از شاخه‌های مهم مطالعات جغرافیای تاریخی، نقش مؤثری در تحلیل تحولات مکانی و فرهنگی جوامع ایفا می‌کند. این پژوهش با تمرکز بر جای‌نام‌های سرق، دورق، فلاحیه و شادگان در جنوب ... بیشتر جای‌نام‌شناسی به‌عنوان یکی از شاخه‌های مهم مطالعات جغرافیای تاریخی، نقش مؤثری در تحلیل تحولات مکانی و فرهنگی جوامع ایفا می‌کند. این پژوهش با تمرکز بر جای‌نام‌های سرق، دورق، فلاحیه و شادگان در جنوب خوزستان، از یک سو نقش این علم را در بازسازی تحولات فضایی-تاریخی برجسته می‌کند و از سوی دیگر، اهمیت آن را در تبیین پیوندهای ناگسستنی میان هویت مکانی، عوامل طبیعی و فرآیندهای اجتماعی- سیاسی نشان می‌دهد. پژوهش پیش‌رو با هدف بازشناسی پیشینه، تحولات مکانی و پیوند مفهومی جای‌نام‌های سرق، دورق، فلاحیه و شادگان در جنوب این پهنه، در پی پاسخ به این پرسش است که آیا این اسامی به مکان‌هایی متفاوت در دوره‌های مختلف اشاره دارند یا به یک بستر جغرافیایی مشترک بازمی‌گردند. روش پژوهش، تحلیل تطبیقی متون جغرافیایی-تاریخی یونانی، عربی، سریانی، سفرنامه‌ها، مختصات جغرافیایی شهرها، نقشه‌های تاریخی و شواهد باستان‌شناسی است. طبق شواهد مختلف، چهار موقعیت اصلی در ارتباط با این جای‌نام‌ها قابل بررسی هستند: تل‌تندی و جانشین، روستای مدینه و فلاحیه. به نظر می‌رسد این مناطق در فرآیندهای تاریخی متعدد، دستخوش جابه‌جایی‌ها و تحولات تدریجی از شرق به غرب و سپس به سمت جنوب غربی در امتداد رودخانة جراحی شده‌اند. این تغییر موقعیت، متأثر از عواملی همچون تغییرات زیست‌محیطی - مانند تکامل مخروط‌ افکنه‌های آبرفتی- و عوامل انسانی بوده‌اند. اگرچه شواهد موجود تا حدی مسیر تحولات را روشن می‌کند، اما به‌دلیل محدود بودن مطالعات گذشته و تخریب بسیاری از محوطه‌ها در دهه‌های اخیر، انجام بررسی‌های میدانی هدفمند و بهره‌گیری از تصاویر ماهواره‌ای و تحلیل‌های میان‌رشته‌ای برای بازبینی یا تأیید این فرضیات ضروری است.

مشاهده مقاله

مقاله پژوهشی

مطالعۀ تطبیقی روایت مواجهۀ شاه‌عبّاس و نقطویان در منابع عصر صفوی(با تأکید بر افضل‌التّواریخ خوزانی)

رسول جعفریان؛ عباس آداودی جلفائی

دوره 18، شماره 1 ، اردیبهشت 1405، صفحه 1-1

https://doi.org/10.22059/jhss.2025.401271.473839

چکیده

پژوهش حاضر با عنوان «مطالعۀ تطبیقی روایت مواجهۀ شاه‌عبّاس و نقطویان در منابع عصر عبّاسی»، درصدد است که با مقایسۀ گزارش خوزانی و سه مورّخ دیگرِ این دوره، اطلاعاتِ منحصربه‌فردِ موجود در گزارش این ... بیشتر پژوهش حاضر با عنوان «مطالعۀ تطبیقی روایت مواجهۀ شاه‌عبّاس و نقطویان در منابع عصر عبّاسی»، درصدد است که با مقایسۀ گزارش خوزانی و سه مورّخ دیگرِ این دوره، اطلاعاتِ منحصربه‌فردِ موجود در گزارش این مورّخان و نیز وجوه تشابه و تمایز روایت آنان را آشکار سازد تا مشخص گردد که بررسی تطبیقی این منابع، چگونه منجر به ارائۀ دیدگاه‌های متنوّع در تبیین ماجرای نقطویان و شکل‌گیری تفسیرهای متناقض در ذهن مخاطب می‌شود.طریقت نقطویّه در سال ۸۰۰ق توسط محمود پسیخانی پایه‌گذاری شد و دامنۀ فعّالیّت آن در عصر صفویّه هم ادامه یافت؛ چنانکه می‌توان در دورۀ شاه‌اسماعیل، نشانه‌هایی از همکاری آنان با نزاریانِ محمّدشاهی را مشاهده کرد. دورۀ شاه‌طهماسب با برخوردِ خشونت‌آمیزِ وی در قبال نقطویان همراه بود. امّا در باب عصر سلطنت شاه‌عبّاس باید گفت که مورّخان این دوره هرکدام به نحوی ماجرای برخورد شاه و نقطویان را در متن خود بازتاب داده‌اند که از میان آنان، روایت خوزانی در هیچ‌یک از تحقیقات پژوهشگران مورد توجّه قرار نگرفته است. نتایج این نوشتار حاکی از آن است که خوزانی در مواردی نظیر نقش کلیدی عنایت‌کل صفاهانی در برخورد با نقطویان، ذکر علمای حاضر در محکمۀ درویش‌خسرو و بازنمایی صحنۀ قتل‌عامِ نقطویانِ قزوین، روایت منحصربه‌فردی ارائه کرده‌است. از سوی دیگر، تصویرسازی از صحنۀ دستگیریِ درویش‌خسرو، ایرادِ اتّهام فسادِ اخلاقی به یوسفی ترکش‌دوز، کاربردِ ادبیاتِ طنزآلود و بازتاب عقیدۀ تناسخ در روایت، از جمله مواردی است که در نوشتۀ برخی مورّخان دیده می‌شود، امّا متن خوزانی فاقد آن است.

مشاهده مقاله

مقاله پژوهشی

حافظۀ زنده در برابر تاریخ رسمی؛ مکان‌های خاطره و بازخوانی تاریخ واقعی در پرتو اندیشۀ نورا

محمد امیر احمدزاده؛ سولماز آوریده

دوره 18، شماره 1 ، اردیبهشت 1405، صفحه 1-1

https://doi.org/10.22059/jhss.2025.402328.473850

چکیده

پژوهش حاضر به بررسی نسبت میان «حافظۀ زنده» و «تاریخ رسمی» در بستر تحولات فکری، فرهنگی و هویتی جوامع مدرن و پسانوگرا می‌پردازد. مسئله محوری پژوهش، تضاد میان حافظه‌های زیسته و روایت‌های غیررسمی ... بیشتر پژوهش حاضر به بررسی نسبت میان «حافظۀ زنده» و «تاریخ رسمی» در بستر تحولات فکری، فرهنگی و هویتی جوامع مدرن و پسانوگرا می‌پردازد. مسئله محوری پژوهش، تضاد میان حافظه‌های زیسته و روایت‌های غیررسمی گروه‌های به‌ حاشیه‌ رانده‌شده با حافظۀ رسمی سازمان‌یافته توسط نهادهای سیاسی و فرهنگی است؛ حافظه‌ای که در فرآیند ملت‌سازی مدرن، تاریخ را به ابزاری ایدئولوژیک برای بازنمایی گذشته یکدست تبدیل کرده و حافظه‌های متکثر را به حاشیه رانده است. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از چارچوب نظری «مکان‌های حافظه» پی‌یر نورا و روش تحلیل انتقادی گفتمان، ظرفیت این مکان‌ها را در بازنمایی، احیا و تداوم حافظه‌های سرکوب‌شده بررسی می‌کند. نتایج نشان می‌دهد که سیاست‌های حافظه‌ساز دولت‌ ـ‌ ‌‌‌ملت‌های مدرن، با حاشیه ‌راندن خاطرات گروه‌های اقلیت، تاریخ را به ابزار تثبیت قدرت و گفتمان مسلط بدل کرده‌اند؛ دربرابر این روند «مکان‌های حافظه »می‌توانند بستری برای درک گذشته‌ی واقعی جامعه و حفظ پیوستگی با آن فراهم آورند. این مکان‌ها علاوه بربازسازی هویت جمعی ، امکان مقاومت در برابر فراموشی تاریخی، احیای روایت‌های مغفول و صداهای به‌حاشیه‌رانده را فراهم می سازند؛ به‌گونه‌ای که تنوع و چندصدایی حافظه‌ی جمعی در برابر سلطه‌ی روایت رسمی حفظ شود.دستاورد اصلی پژوهش، برجسته‌سازی نقش مکان‌های حافظه در احیای روایت‌های چندلایه، مقابله با یکنواخت‌سازی تاریخی و ارائۀ چارچوبی انتقادی برای بازخوانی هویت فرهنگی و تقویت تاریخ‌نویسی چندصدایی است؛ امری که امکان فهمی عمیق‌تر و چندبعدی از فرآیند حافظه‌سازی و بازنمایی تاریخی را فراهم می‌کند.

مشاهده مقاله

مقاله پژوهشی

از فرّه ایزدی تا مقام ظل‌اللهی: بازنمایی شهریاری در عرفان نجم رازی

سید ابوالفضل رضوی؛ سجاد رحمانی فلاح

دوره 18، شماره 1 ، اردیبهشت 1405، صفحه 1-1

https://doi.org/10.22059/jhss.2025.399768.473833

چکیده

کتاب مرصاد العباد نجم‌الدین رازی، اثری عرفانی با مضامین اخلاقی و سیاسی است. نجم رازی با الهام از مفهوم فرّه ایزدی و اندیشۀ سیاسی اسلامی، پادشاه را به‌عنوان سایۀ خداوند و خلیفۀ الهی بر روی زمین معرفی ... بیشتر کتاب مرصاد العباد نجم‌الدین رازی، اثری عرفانی با مضامین اخلاقی و سیاسی است. نجم رازی با الهام از مفهوم فرّه ایزدی و اندیشۀ سیاسی اسلامی، پادشاه را به‌عنوان سایۀ خداوند و خلیفۀ الهی بر روی زمین معرفی می‌کند که از طریق سلوک عرفانی به ویژگی‌های اخلاقی و معنوی لازم برای کسب رضای الهی دست می‌یابد. برخلاف رویکرد دنیاگریز برخی صوفیان، رازی بر نقش پادشاه در بازسازی نظم اجتماعی-سیاسی در بستر بحران‌های قرون میانۀ اسلامی، به‌ویژه تهاجم مغولان، تأکید دارد. اندیشۀ پادشاهی در ایران پیش از اسلام، با محوریت مفهوم فرّه ایزدی، پادشاهان را به‌عنوان نمایندگان خدا معرفی می‌کرد و در چارچوب اندیشۀ ایرانشهری، مشروعیت سیاسی به آن‌ها اعطا می‌کرد. پس از اسلام، نخبگان ایرانی این اندیشه را با مبانی فکری-سیاسی و اسلامی تلفیق کردند و با تحولاتی، آن را تداوم بخشیدند. این پژوهش با تمرکز بر فصل اول باب پنجم کتاب مرصاد العباد و با رویکردی توصیفی-تحلیلی، اندیشۀ سیاسی-عرفانی رازی را در چارچوب معرفت اسلامی، مکتب اشعری و سنت‌های ایرانشهری بررسی می‌کند.. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که نجم رازی با تلفیق مفاهیم دینی و عرفانی، الگویی آرمانی از پادشاهی ارائه می‌دهد که نه‌تنها به اجرای عدالت و تحقق نظم اجتماعی می‌پردازد، بلکه حاکم را به‌عنوان سالکی در مسیر قرب الهی بازتعریف می‌کند.

مشاهده مقاله

مقاله پژوهشی

تحلیل محتوای اسناد موقوفات صاحب‌منصبان ایالت مازندران در دورة قاجار (1344-1210ق.)

فرشید نوروزی؛ حمیدرضا آریانفر

دوره 18، شماره 1 ، اردیبهشت 1405، صفحه 1-1

https://doi.org/10.22059/jhss.2025.387832.473770

چکیده

پژوهش حاضر با هدف واکاوی نوع، کارکرد و مقاصد موقوفات صاحب‌منصبان ایالت مازندران در دورة قاجار، به تحلیل کیفی محتوای اسناد وقفی این طبقه می‌پردازد. داده‌های تحقیق از مجموعه‌ای از وقف‌نامه‌های تنظیم‌شده ... بیشتر پژوهش حاضر با هدف واکاوی نوع، کارکرد و مقاصد موقوفات صاحب‌منصبان ایالت مازندران در دورة قاجار، به تحلیل کیفی محتوای اسناد وقفی این طبقه می‌پردازد. داده‌های تحقیق از مجموعه‌ای از وقف‌نامه‌های تنظیم‌شده میان سال‌های ۱۲۱۰ تا ۱۳۴۴ق. گردآوری شده که دربردارندۀ نام و عنوان چهار سرتیپ، سه سردار، سه خان، دو بیگلربیگی، یک کلانتر و یک مستوفی است. موقوفات این افراد از نظر نوع، طیف متنوعی از دارایی‌ها نظیر زمین، دکان، کاروان‌سرا، قهوه‌خانه، باغ، مراتع، قنات، عمارت و قلعه را دربر می‌گیرد؛ موضوعی که نشان‌دهندۀ گستردگی منابع مورد وقف و تنوع اموال در اختیار واقفان است. مصارف موقوفات نیز حوزه‌های مختلفی را شامل می‌شود، از جمله برگزاری مراسم عزاداری، اعانة به فقرا، سادات و مساکین، تأمین معاش بازماندگان، و اجرای برنامه‌های عام‌المنفعه. این تنوع در مصارف، بازتابی از نگرش دینی، مسئولیت اجتماعی و حساسیت طبقۀ حاکم نسبت به نیازهای جامعه عصر خویش است. توزیع زمانی موقوفات نشان می‌دهد که ۳۶ درصد متعلق به دورة ناصری، ۵۰ درصد به دورة مظفرالدین‌شاه و ۱۴ درصد به دورة احمدشاه است؛ همچنین از حیث جغرافیایی، بیشترین اسناد مربوط به شهرهای ساری و نور هستند. یافته‌ها حاکی از نقش مؤثر این طبقه در تداوم و تقویت نهاد وقف از طریق وقف دارایی‌های متنوع خود، در پاسخ‌گویی به نیازهای اجتماعی و مذهبی عصر خویش سهمی موثر داشته‌اند.در ایالت مازندران دوره قاجار است.

مشاهده مقاله

مقاله پژوهشی

اهمیت نظامی و راهبردی «ایستگاه های پارتیِ» ایزیدور خاراکسی

فرشید نادری؛ صهیب محمدی نوسودی

دوره 18، شماره 1 ، اردیبهشت 1405، صفحه 1-1

https://doi.org/10.22059/jhss.2025.402600.473853

چکیده

کتاب ایستگاه‌های پارتی نوشتۀ ایزیدور خاراکسی، جغرافی‌نگار سدۀ نخست پیش از میلاد، متنی منحصربه‌فرد است که با ثبت نظام‌مند مسیرها، ایستگاه‌ها و نقاط راهبردی در قلمرو اشکانیان، فراتر از یک منبع جغرافیایی، ... بیشتر کتاب ایستگاه‌های پارتی نوشتۀ ایزیدور خاراکسی، جغرافی‌نگار سدۀ نخست پیش از میلاد، متنی منحصربه‌فرد است که با ثبت نظام‌مند مسیرها، ایستگاه‌ها و نقاط راهبردی در قلمرو اشکانیان، فراتر از یک منبع جغرافیایی، به عنوان سندی کلیدی برای تحلیل تاریخ نظامی و سیاسی آن دوره اهمیت دارد. این اثر اطلاعات دقیقی از فواصل میان شهرها، موقعیت کاروانسراها، مسیرهای تجاری و نظامی ارائه می‌دهد که در روابط قدرت میان روم و اشکانیان نقشی اساسی ایفا کرده است. پژوهش‌های گذشته بیشتر بر کارکرد اقتصادی کتاب و نقش آن در شناخت راه‌های بازرگانی شرق و غرب تمرکز داشته‌اند، اما بررسی حاضر بر جنبه‌های امنیتی و نظامی آن تأکید دارد. سبک «استاتموی» کتاب با ذکر فواصل، دژهای مرزی، رودها و موانع طبیعی، آن را به نقشه‌ای عملیاتی برای طراحی حرکت سپاهیان و پشتیبانی لجستیکی بدل ساخته است. تمرکز متن بر مناطق غربی و میان‌رودان نشان می‌دهد که رومیان به دنبال شناسایی و تسلط بر پایگاه‌های مرزی حیاتی بوده‌اند. اهمیت این اطلاعات در لشکرکشی‌های بعدی، به‌ویژه در دورهٔ تراژان، آشکار شد؛ جایی که بهره‌گیری از داده‌های کتاب موجب تسریع حرکت نیروها، بهبود عملیات و کاهش آسیب‌پذیری در برابر سواره‌نظام متحرک اشکانی گردید. بنابراین، ایستگاه‌های پارتی نه تنها بازتاب جغرافیای ایران اشکانی، بلکه سندی از سیاست‌های اطلاعاتی و امنیتی روم برای ایجاد توازن قوا در شرق است و ارزش آن در فهم شبکه‌های قدرت و راهبردهای امپراتوری روم به‌روشنی نمایان می‌شود.

مشاهده مقاله

مقاله پژوهشی

وحدت‌بخشی دو گذشته: باستان‌گرایی صوفیانة عصر پهلوی در کتاب اسرار تخت‌جمشید (۱۳۳۴-۱۳۵۰ ه. ش)

زینب تمسکی

دوره 18، شماره 1 ، اردیبهشت 1405، صفحه 1-1

https://doi.org/10.22059/jhss.2025.398829.473825

چکیده

پارسه، مجموعه کاخ‌هایی شهره به تختِ جمشید، در گفتمان‌‌های ملی‌گرایی عصر پهلوی به نمادی از هویت «ملی» ایران بدل شد. در این گفتمان‌های ملی‌گرایانه، ایرانِ پیش و پس از فتح و غلبة مسلمانان به صورت ... بیشتر پارسه، مجموعه کاخ‌هایی شهره به تختِ جمشید، در گفتمان‌‌های ملی‌گرایی عصر پهلوی به نمادی از هویت «ملی» ایران بدل شد. در این گفتمان‌های ملی‌گرایانه، ایرانِ پیش و پس از فتح و غلبة مسلمانان به صورت دو گذشته با دو هویت‌ مستقل صورت‌بندی شده است. چنین صورت‌بندی‌ای از تاریخ ایران پیوندهای پیشین برساخته میان تخت‌جمشید و گذشتة پس از اسلام ایران را نادیده می‌گرفت. در همین دوران، علی‌اکبر بصیری، بازنشستة ادارة فرهنگ و رئیس کتابخانة ملی شیراز، راه متفاوتی در فهم پارسه در پیش گرفت. کتاب یصیری، پرتو وحید در اسرار تخت جمشید، گذشتة ایران را به منزلة کلی واحد و بی‌گسست می‌بیند و مراحل سلوک صوفیانه را در بستر اثری از معماری یادمانی ایران باستان روایت می‌کند. این مقاله متاخرترین نشانه‌های ذهنیتی دیرپا از نسبت تخت‌جمشید و حلقه‌های تصوف را آشکار می‌کند و به فهم وجهی از نحوة ترکیب لایه‌های هویتی ایرانی، درآستانة تحول گفتمان‌های ملی‌گرایی، مدد می‌رساند. با تحلیل محتوای کتاب و زمینه‌ی فکری شیراز دهه ۱۳۳۰، روشن می‌شود پروژة فکری بصیری پیشگام مفاهیم مشابهیست که در چارچوب «انقلاب آرام» علی میرسپاسی صورت‌بندی شده‌اند. همچنین نشان داده می‌شود که این شعر در تقابل با گفتمان ضدتصوف زمانه، و در حاشیه‌ی گفتمان ملی‌گرایی پهلوی، بدیلی برای روایت رسمی هویت ملی عرضه می‌کند. از سوی دیگر، بررسی بازنمایی تخت‌جمشید در این شعر، نقش مکان‌های تاریخی را در شکل‌دهی به حافظه، معنا و هویت فردی و جمعی برجسته می‌سازد. بدین‌ترتیب، مقاله نه‌تنها متنی مغفول، بلکه تصویری از پیچیدگی مناسبات تصوف، حافظه تاریخی، هویت ملی و تحولات گفتمانی ایران مدرن معرفی می‌کند.

مشاهده مقاله

مقاله پژوهشی

بررسی ساختار، بافت و نظام گامی موسیقی ایلام

مسعود بطحائی؛ کلثوم غضنفری؛ حسین قنبری احمدآباد

دوره 18، شماره 1 ، اردیبهشت 1405، صفحه 1-1

https://doi.org/10.22059/jhss.2025.404587.473861

چکیده

مطالعه در حوزه‌ی موسیقی باستان به‌ویژه در تمدن‌هایی مانند ایلام به علت کمبود اسناد مکتوب، با دشواری‌هایی همراه است. ایلام باستان، که طی بیش از دو هزار سال در تعامل مستمر با تمدن‌هایی چون سومر، بابل، ... بیشتر مطالعه در حوزه‌ی موسیقی باستان به‌ویژه در تمدن‌هایی مانند ایلام به علت کمبود اسناد مکتوب، با دشواری‌هایی همراه است. ایلام باستان، که طی بیش از دو هزار سال در تعامل مستمر با تمدن‌هایی چون سومر، بابل، آشور و هخامنشی قرار داشت، در تاریخ موسیقی ایران، کمتر مورد پژوهش قرار گرفته و تحقیقات انجام شده در این حوزه بیشتر درباره‌ی سازشناسی و کارکرد آن بوده است. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی–تحلیلی و روش مقایسه‌ای و با بهره‌گیری از شواهد مادی همچون نقش‌برجسته‌ها، مُهرها و کتیبه‌ها و سازها و نیز منابع مکتوب کتابخانه‌ای و مقایسه اطلاعات بدست آمده با تمدن‌های همجوار و باستانی، به پرسش‌هایی بنیادین در باب ساختار فیزیکی سازها و مضراب‌زنی، نوع گام‌های مورد استفاده، شیوه‌های گروه‌نوازی و بافت موسیقایی ایلام باستان می‌پردازد. همچنین این پژوهش با طرح فرضیه‌هایی درباره‌ی بافت موسیقایی (مونوفونیک/هتروفونیک) و نظام گامی احتمالی (چهارنتی و هفت‌نتی) و وجود نت ترایتون در گام‌های میان‌رودان، تلاش دارد تا حد قابل توان، تصویری از موسیقی ایلام باستان ارائه دهد. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که موسیقی در ایلام، علی‌رغم فقدان منابع مستقیم، دارای جایگاهی ساختارمند و مرتبط با آیین‌ها بوده و با بازخوانی دقیق داده‌های تصویری و باستان‌شناختی، می‌توان به بازسازی نسبی از وضعیت موسیقایی این تمدن دست یافت.

مشاهده مقاله

مقاله پژوهشی

قدرت و معرفت؛ ساخت حافظه‎ی تاریخی: تبارشناسی گفتمان‌های متعارض در بازنمایی کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲

سجاد امیدپور

دوره 18، شماره 1 ، اردیبهشت 1405، صفحه 1-1

https://doi.org/10.22059/jhss.2025.400236.473834

چکیده

این پژوهش با رویکرد تحلیل گفتمان انتقادی، به بررسی سازوکارهای تولید روایت تاریخی کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ در سه گفتمان مسلط می‌پردازد. چارچوب نظری بر اساس مفهوم "قدرت-معرفت" فوکو صورت‌بندی شده است که نشان ... بیشتر این پژوهش با رویکرد تحلیل گفتمان انتقادی، به بررسی سازوکارهای تولید روایت تاریخی کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ در سه گفتمان مسلط می‌پردازد. چارچوب نظری بر اساس مفهوم "قدرت-معرفت" فوکو صورت‌بندی شده است که نشان می‌دهد چگونه حقیقت تاریخی در بستر روابط قدرت ساخته می‌شود. روش تحقیق ترکیبی است از تحلیل محتوای کیفی اسناد آرشیوی و مطالعه موردی تطبیقی. داده‌های اصلی پژوهش شامل سه دسته اسناد بوده‌اند: 1. اسناد رسمی دوره پهلوی (دستورالعمل‌های سانسور، کتاب‌های درسی) 2. گزارش‌های طبقه‌بندی شده آمریکایی (مدارک سیا و وزارت خارجه) 3. تولیدات گفتمان انقلابی (نوارهای سخنرانی، نشریات زیرزمینی). یافته‌های مقاله نشان می‌دهد هر گفتمان از استراتژی‌های متمایزی برای روایت‌سازی استفاده کرده است. گفتمان پهلوی با ایجاد نهادهای رسمی تاریخ‌نگاری و کنترل نظام‎مند محتوای آموزشی، روایتی یکسان‌ساز ارائه می‌داد. گفتمان آمریکایی از طریق مکانیسم‌های پیچیده طبقه‌بندی اسناد و زمان‌بندی افشاگری، روایت خود را مدیریت می‌کرد. در مقابل، گفتمان انقلابی با استفاده از شبکه‌های غیررسمی اطلاع‌رسانی و بازتفسیر نمادین وقایع، روایت مسلط را به چالش می‌کشید. تحلیل مقایسه‌ای این سه گفتمان نشان می‌دهد که اختلاف آنها صرفاً در جزئیات روایی نبوده، بلکه در منطق درونی تولید دانش و سازوکارهای مشروعیت‌بخشی به روایت‌ها ریشه داشته است. این پژوهش به این نتیجه کلیدی می‌رسد که فهم دقیق رویدادهای تاریخی نیازمند بررسی همزمان هم روایت‌ها و هم سازوکارهای تولید و توزیع آن روایت‌هاست.

مشاهده مقاله

مقاله پژوهشی

تقابل و گذار گفتمانی طب سنتی و نوین در مواجهه با بیماری آبله در ایران عصر قاجار

جواد علیپور سیلاب

دوره 18، شماره 1 ، اردیبهشت 1405، صفحه 1-1

https://doi.org/10.22059/jhss.2026.402496.473851

چکیده

پژوهش حاضر باهدف بررسی روند گذار و جایگزینی شیوه‌های نوین درمان آبله در ایران عصر قاجار شکل‌گرفته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که پیش از ورود روش‌های نوین، شناخت، پیشگیری و درمان آبله عمدتاً بر پایه ... بیشتر پژوهش حاضر باهدف بررسی روند گذار و جایگزینی شیوه‌های نوین درمان آبله در ایران عصر قاجار شکل‌گرفته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که پیش از ورود روش‌های نوین، شناخت، پیشگیری و درمان آبله عمدتاً بر پایه اصول طب اخلاطی، باورهای دینی و سنت‌های عامیانه صورت می‌گرفت. در این چارچوب، درمانگران با استفاده از ترکیب موازین نظری طب و تجارب عملی خود تلاش می‌کردند تا بیماری را کنترل کنند، اما این روش‌ها در کاهش شیوع و کنترل تلفات بیماری اثربخشی محدودی داشت. ورود واکسیناسیون با مایه گاوی از کشورهای غربی، به‌عنوان روشی جدید، این نظام سنتی را با چالشی جدی مواجه ساخت و باعث شکل‌گیری مقاومت‌هایی از سوی گروه‌های مختلف شامل طبیبان سنتی، روحانیان و حتی بخشی از عموم مردم شد. پذیرش تدریجی روش نوین، مستلزم آموزش طبیبان، اطلاع‌رسانی و آگاهی‌بخشی عمومی و مشاهده اثرات موفقیت‌آمیز آن در افراد بود. نقش اقدامات حکومتی نیز در ترویج و تضمین اجرای واکسیناسیون بسیار مهم بود و توانست به کاهش ترس و مقاومت اجتماعی کمک کند. بررسی روند این گذار نشان می‌دهد که تغییر در روش‌های درمانی تنها محدود به تکنیک‌های پزشکی نبوده و به تحول نگرش‌ها، باورها و ساختار اجتماعی مرتبط با سلامت انجامید. به‌طورکلی، این تجربه تاریخی نمونه‌ای روشن از تعامل پیچیده میان علم، فرهنگ، باورهای اجتماعی و سیاست در پذیرش نوآوری‌های پزشکی را ارائه می‌دهد.

مشاهده مقاله

مقاله پژوهشی

محتوای تاریخی مطبوعات عصر قاجاریه

مبینا محمودیان؛ محمدرضا حاجی آقابابایی

دوره 18، شماره 1 ، اردیبهشت 1405، صفحه 1-1

https://doi.org/10.22059/jhss.2026.406919.473874

چکیده

از آغاز شکل‌گیری روزنامه در ایران، یکی از موضوعاتی که به صورتی پررنگ به آن پرداخته‌شده‌است، انتشار مطالبی با محتوای تاریخی است. مطالب تاریخی منتشرشده در مطبوعات بازتاب‌دهنده‌ی نگرش جامعه نسبت به ... بیشتر از آغاز شکل‌گیری روزنامه در ایران، یکی از موضوعاتی که به صورتی پررنگ به آن پرداخته‌شده‌است، انتشار مطالبی با محتوای تاریخی است. مطالب تاریخی منتشرشده در مطبوعات بازتاب‌دهنده‌ی نگرش جامعه نسبت به مسائل تاریخی است. پژوهش حاضر با هدف شناسایی و طبقه‌بندی محتوای تاریخی مطبوعات ایران از آغاز انتشار تا پایان عصر قاجار و با رویکردی توصیفی‌ ـ تاریخی انجام شده‌است. بررسی ۲۲۶ نشریه از دوره قاجار نشان‌دهندة انتشار ۲۲۷ مطلب تاریخی است؛ رقمی که بیانگر جایگاه مطالب تاریخی در گفتمان مطبوعاتی آن دوره است. مطبوعات در دوره‌ای که جامعه ایران با تحولات سیاسی و فکری نوظهور مواجه بود، نقشی آموزشی و روشنگرانه‌ای ایفا می‌کردند و تاریخ ابزار مؤثری برای ارتقای آگاهی عمومی و مشروعیت‌بخشی به اصلاحات سیاسی و اجتماعی به شمار می‌رفت. بازخوانی گذشته تاریخی در آن دوره به‌عنوان راهکاری برای تقویت هویت ملی و مقابله با تهدیدهای خارجی تلقی می‌شد و مطبوعات با برجسته‌سازی میراث تاریخی، در ایجاد انسجام فرهنگی نقش فعالی ایفا می‌کردند؛ افزون بر این، جذابیت موضوعات تاریخی به افزایش شمار مخاطبان و تقویت بنیه اقتصادی نشریات کمک می‌کرد. برآیند این عوامل سبب شد که مطبوعات ایران در دوره قاجار طیفی گسترده و متنوع از محتوای تاریخی را تولید کنند و در شکل‌دهی حافظه تاریخی جامعه تأثیرگذار باشند.

مشاهده مقاله

دوره 18 (1405)

دوره 17 (1404)

دوره 16 (1403)

دوره 15 (1402)

دوره 14 (1401)

دوره 13 (1400)

دوره 12 (1399)

دوره 11 (1398)

دوره 10 (1397)

دوره 9 (1396)

دوره 8 (1395)

دوره 7 (1394)

دوره 6 (1393)

دوره 5 (1392)

دوره 4 (1391)

دوره 3 (1390)

دوره 1 (1388)

دوره و شماره: دوره 18، شماره 1 - شماره پیاپی 41، اردیبهشت 1405، صفحه 1-300

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده