نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات فارسی و زبان های خارجی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران

2 دانشجوی کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه علامه طباطبایی، تهران ایران

10.22059/jhss.2026.406919.473874

چکیده

یاز آغاز شکل‌گیری روزنامه در ایران، یکی از موضوعاتی که به صورتی پررنگ به آن پرداخته‌شده‌است، انتشار مطالبی با محتوای تاریخی است. مطالب تاریخی منتشرشده در مطبوعات بازتاب‌دهنده‌ی نگرش جامعه نسبت به مسائل تاریخی است. پژوهش حاضر با هدف شناسایی و طبقه‌بندی محتوای تاریخی مطبوعات ایران از آغاز انتشار تا پایان عصر قاجار و با رویکردی توصیفی‌ ـ تاریخی انجام شده‌است. بررسی ۲۲۶ نشریه از دوره قاجار نشان‌دهندة انتشار ۲۲۷ مطلب تاریخی است؛ رقمی که بیانگر جایگاه مطالب تاریخی در گفتمان مطبوعاتی آن دوره است. مطبوعات در دوره‌ای که جامعه ایران با تحولات سیاسی و فکری نوظهور مواجه بود، نقشی آموزشی و روشنگرانه‌ای ایفا می‌کردند و تاریخ ابزار مؤثری برای ارتقای آگاهی عمومی و مشروعیت‌بخشی به اصلاحات سیاسی و اجتماعی به شمار می‌رفت. بازخوانی گذشته تاریخی در آن دوره به‌عنوان راهکاری برای تقویت هویت ملی و مقابله با تهدیدهای خارجی تلقی می‌شد و مطبوعات با برجسته‌سازی میراث تاریخی، در ایجاد انسجام فرهنگی نقش فعالی ایفا می‌کردند؛ افزون بر این، جذابیت موضوعات تاریخی به افزایش شمار مخاطبان و تقویت بنیه اقتصادی نشریات کمک می‌کرد. برآیند این عوامل سبب شد که مطبوعات ایران در دوره قاجار طیفی گسترده و متنوع از محتوای تاریخی را تولید کنند و در شکل‌دهی حافظه تاریخی جامعه تأثیرگذار باشند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

The Historical Content of the Qajar Press

نویسندگان [English]

  • Mohammadreza Hajiaghababaei 1
  • Mobina Mahmoudian 2

1 Associate Professor of Persian Language and Literature, Allameh Tabataba’i University, Tehran, Iran,

2 M.A. Student in Persian Language and Literature, Allameh Tabataba'i University, Tehran, Iran.

چکیده [English]

Since the emergence of newspapers in Iran, the publication of historical materials has constituted one of their most prominent thematic domains. Historical content in the press reflects prevailing societal attitudes toward the past and its interpretive frameworks. Employing a descriptive–historical approach, the present study seeks to identify and classify the historical content published in Iranian periodicals from their inception to the end of the Qajar era. An examination of 226 periodicals from the Qajar period identifies 227 items of historical content, a finding that highlights the significant presence of historical writing within the press discourse of the time. At a historical juncture marked by emerging political and intellectual transformations, the press assumed an educational and reform-oriented role, and history functioned as an effective instrument for promoting public awareness and legitimizing political and social reforms. The rearticulation of the historical past was conceived as a strategy for consolidating national identity and responding to external threats. By foregrounding historical heritage, periodicals actively contributed to the construction of cultural cohesion. Furthermore, the appeal of historical subjects enhanced readership and strengthened the economic viability of the press. Taken together, these factors enabled the Iranian press of the Qajar era to generate a wide and diverse range of historical content and to exert a formative influence on the shaping of collective historical memory.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Qajar-era press
  • historical content
  • serialized publication
اتحاد، ۱۳۰۰ ه. ش، سال اول، شماره ۳، ۴ و ۱۴ تا ۱۷.
اختر، از ۱۲۹۴ ه. ق، سال سوم، تا ۱۲۹۵ ه. ق، سال چهارم، از شماره ۳ تا ۶۷ و از ۱۲۹۵ ه.ق، سال چهارم، تا ۱۲۹۶ ه. ق، سال پنجم، شماره ۴ تا  ۲۸.
ادبی، ۱۲۹۷ ه. ش، سال اول، شماره ۲، ۳، ۵ و ۱۲۹۸ ه. ش، سال دوم، شماره ۱ و ۱۲۹۹ ه. ش، سال سوم، شماره ۱.
ارمغان، ۱۲۹۹ ه. ش، سال اول، شماره ۱، ۶، ۷، ۹، ۱۰ و ۱۳۳۰ ه. ش، سال دوم، شماره ۱۰ و ۱۳۰۱ ه. ش، سال سوم، شماره ۱، ۲، ۱۱، ۱۲ و ۱۳۰۲ ه. ش، سال چهارم، شماره ۱، ۵ تا ۷، ۹، ۱۰ و ۱۳۰۳ ه. ش، سال پنجم، شماره ۲، ۶ تا ۱۲ و ۱۳۰۴ ه. ش، سال ششم، شماره ۱ تا۹، ۳۴.
آرین، ۱۳۳۳ ه. ق، سال اول، شماره ۶ و ۷.
استخر، از ۱۳۳۹ ه. ق، سال دوم، تا ۱۳۴۱ ه. ق، سال چهارم، شماره ۴۴ تا ۷.
اطلاع، ۱۳۰۲ ه. ق، شماره ۱۱۸ تا ۱۲۰ و ۱۳۰۵ ه. ق، شماره ۱۸۴، ۱۸۵ و ۱۳۰۶ ه. ق، شماره ۲۳۴ و ۱۳۱۱ ه. ق، شماره ۳۵۳ و ۱۳۱۳ ه. ق، شماره ۳۷۹ ، ۳۸۰، ۴۸۷ و ۱۳۱۷ ه. ق، شماره ۵۰۲ و از ۱۳۱۸ ه. ق تا ۱۳۲۰ ه. ق، شماره ۵۱۸ تا ۵۸۷ و ۱۳۲۲ ه. ق، شماره ۱۷ تا ۲۱ و  از ۱۳۲۴ ه.ق تا ۱۳۲۵ ه. ق، شماره ۱۵ تا ۳.
اقبال، ۱۲۹۸ ه. ش، سال اول، شماره ۴، ۵، ۷، ۸ و ۱۳۰۰ ه. ش، سال سوم، شماره ۹ و ۱۳۰۱ ه. ش، سال چهارم، شماره ۱
الادب، ۱۲۹۶ ه. ش، سال اول، شماره ۱، ۳ و ۱۲۹۷ ه. ش، سال دوم، شماره ۴و ۷.
الکمال، ۱۳۰۱ ه. ش، شماره ۴، ۵، ۹، ۱۰، ۲۸.
ایران، از ۱۲۹۸ ه. ق تا ۱۳۰۵ ه. ق، شماره ۴۵۱ تا ۶۳۹. از ۱۲۹۹ ه. ق تا ۱۳۰۲ ه. ق، شماره ۴۷۳ تا ۵۶۴ و ۱۳۰۴ ه. ق، شماره ۶۳۰ تا ۶۳۵ و از ۱۳۰۵ ه. ق تا ۱۳۰۷ ه. ق، شماره ۶۴۰ تا ۷۲۲ و از ۱۳۰۸ ه. ق تا ۱۳۱۶ ه. ق، شماره ۷۲۷ تا ۹۴۳. و از ۱۳۱۶ ه. ق تا ۱۳۱۹ ه. ق، شماره ۹۴۵ تا ۱۰۰۴.
ایران، ۱۲۹۷ ه. ش، سال دوم، شماره ۳۷ تا ۴۵، ۷۲ تا ۱۰۳، ۱۷۶ تا ۱۹۰ و ۱۲۹۷ ه. ش، سال سوم، شماره ۱ تا ۳۶۰ و ۱۲۹۸ ه. ش، سال سوم، شماره ۳۷۴ تا ۵۰۶.
ایران سلطانی، از ۱۳۲۱ ه. ق، سال پنجاه و ششم تا ۱۳۲۴ ه. ق، سال پنجاه و نهم، شماره ۶ تا ۲۱.
ایرانشهر، ۱۳۰۱ ه. ش، سال اول، شماره ۱ تا۳، ۵، ۹ تا ۱۲ و ۱۳۰۲ ه. ش، سال دوم، شماره ۱ تا۳، ۷، ۱۰تا ۱۲ و ۱۳۰۳ ه. ش، سال سوم، شماره ۱، ۲، ۴ تا ۶، ۸، ۱۲
آینده، ۱۳۰۴ ه. ش، سال اول، شماره ۱ تا ۵.
برق، ۱۳۳۱ ه. ق، سال پنجم، شماره ۷.
بهار، ۱۳۲۸ ه. ق، سال اول، شماره ۱ تا ۸، ۱۲ و ۱۳۳۰ ه. ق، سال دوم، شماره ۵، ۶، ۸، ۹، ۱۰، ۱۲.
پروردین، ۱۳۳۳ ه. ق، سال اول، شماره ۲۵ تا ۵۲.
تازه بهار، ۱۳۳۸ ه. ق، سال اول، شماره ۱.
تذکر، ۱۳۰۱ ه. ش، سال اول، شماره ۸.
تربیت، ۱۳۱۸ ه. ق، سال چهارم، شماره ۲۱۴ و از ۱۳۲۱ ه. ق، سال ششم تا ۱۳۲۲ ه. ق، سال هفتم، شماره ۳۰۱ تا ۳۱۶.
تحفه الادبا، ۱۳۰۱ ه. ش، سال اول، شماره ۲ و ۱۳۰۲ ه. ش، سال دوم، شماره، ۵.
ثریا، ۱۳۱۶ ه. ق، سال اول، شماره ۱ و ۱۳۱۷ ه. ق، سال دوم، ش ۲۳.
جریده ادب، ۱۳۱۶ ه. ق، سال اول، شماره ۱ تا ۴ و ۱۳۲۱ ه. ق، سال سوم، شماره ۶ تا ۱۳.
جمعیت نسوان وطن‌خواه ایران، ۱۳۰۲ ه. ش، سال اول، شماره ۲.
جهان زنان، ۱۳۴۰ ه. ق، سال اول، شماره ۵.
چهره‌نما، ۱۳۲۲ ه. ق، سال اول، شماره ۱ تا ۹ و ۱۳۲۶ ه. ق، سال پنجم، شماره ۵۵ تا ۵۸.
حبل‌المتین، ۱۳۲۵ ه. ق، سال اول، شماره ۷۲، ۲۵۳ و ۲۵۷.
خاور، ۱۳۳۳ ه. ق، سال اول، شماره ۴۱ و ۱۳۳۳ ه. ق، سال دوم، شماره ۵
خلاصه‌الحوادث، ۱۳۱۶ ه. ق، شماره ۴۱، ۷۵، ۱۰۳.
دانشکده، ۱۲۹۷ ه. ش، سال اول، شماره ۲ تا ۹.
دبستان، ۱۳۰۱ ه. ش، سال اول، شماره ۱ تا ۴.
دنیای ایران، ۱۳۳۹ ه. ق، سال اول، شماره ۶.
زبان زنان، ۱۳۰۱ ه. ش، سال چهارم، شماره، ۶.
سپیده‌دم، ۱۳۰۱ ه. ش، سال اول، شماره ۳و ۷.
سده، ۱۳۰۱ ه. ش، سال اول، شماره ۱.
شرافت،‌ ۱۳۱۴ ه. ق، شماره ۱، ۲، ۴ تا ۱۱ و از ۱۳۱۴ ه. ق تا ۱۳۱۷ ه. ق، شماره ۱۱ تا ۳۵ و ۱۳۱۵ ه. ق، شماره ۱۳ تا ۲۰ و از ۱۳۱۵ ه. ق تا ۱۳۱۶ ه. ق، شماره ۲۱ تا ۲۴ و ۱۳۱۶ ه. ق تا ۱۳۱۷ ه. ق، شماره ۲۵ تا ۳۷.
شرف، از ۱۳۰۲ ه. ق، سال دوم تا ۱۳۰۴ ه. ق، سال چهارم، شماره ۲۹، ۳۱ تا ۴۹.
شرق، ۱۳۰۳ ه. ش، سال اول، شماره ۱.
عرفان، ۱۳۰۳ ه. ش، سال اول، شماره ۴، ۵، ۶.
علمی، ۱۲۹۳ ه. ش، سال اول، شماره ۲ تا ۴، ۹، ۱۰.
فروغ تربیت، ۱۳۰۰ ه. ش، سال اول، شماره ۴.
کاوه، ۱۲۸۵ یزدجردی، سال اول، شماره ۵ و ۶ و ۱۲۸۷ یزدجردی، سال سوم، شماره ۲۷ و ۱۲۸۹ ه. ش، سال پنجم، شماره ۳ تا ۱۰ و ۱۲۹۰ یزدجردی، سال دوم، دوره جدید، شماره ۴و ۵.
گلستان، ۱۳۰۳ ه. ش، سال هفتم، شماره ۲۷۲ تا ۲۸۴.
گنجینه معارف، ۱۳۰۱ ه. ش، سال اول، شماره ۱، ۲، ۵، ۶.
مجلس، ۱۳۲۴ ه. ق، سال اول، شماره ۵، ۷، ۵۱، ۱۳۲، ۱۶۲، ۱۴۴، ۱۸۲ و ۱۳۲۷ ه. ق، سال سوم، شماره ۲۶، ۳۳ و ۱۳۲۸ ه. ق، سال سوم تا ۱۳۳۰ ه. ق، سال پنجم، شماره ۹۲ تا ۷۵ و ۱۳۲۸ ه. ق، سال سوم، شماره ۱۲۲ تا ۱۲۴ و ۱۳۲۷ ه. ق، سال سوم تا ۱۳۲۸ ه. ق، سال چهارم، شماره ۶۲ تا ۱۳، ۸۶ تا ۶۹ و ۱۳۳۰ ه. ق، سال پنجم، شماره ۴۲، ۷۱ تا ۷۵، ۸۵ و ۸۶
مریخ، از ۱۲۹۶ ه. ش تا ۱۲۹۷ ه. ش، شماره ۱ تا ۱۷.
نامه پارسی، ۱۳۳۴ ه. ق، سال اول، شماره ۶ تا ۹، ۱۹ و ۱۳۳۵ ه. ق، شماره ۱۴ تا ۱۹.
نوبهار، ۱۲۹۳ ه. ش، سال چهارم، شماره ۹، ۱۸ تا ۲۴ و ۱۳۰۱ ه. ش، سال سیزدهم، دوره پنجم، شماره ۴ تا ۲۹، ۳۴.
وفا، ۱۳۰۲ ه. ش، سال اول، شماره ۱، ۵ تا ۱۲ و ۱۳۰۳ ه. ش، سال دوم، شماره ۱ تا ۶ و ۸.
وقایع اتفاقیه، ۱۲۷۲ ه. ق، شماره ۲۵۶.
 
Adabi. (1297–1299 A.P.). 1(2, 3, 5); 2(1); 3(1). [in Persian]
Akhtar. (1294–1296 A.H.). 3(3–67); 4–5(4–28). [in Persian]
Al-Adab. (1296–1297 A.P.). 1(1, 3); 2(4, 7). [in Persian]
Al-Kamal. (1301 A.P.). (Issues 4, 5, 9, 10, 28). [in Persian]
Armaghan. (1299–1304 A.P.). 1(1, 6, 7, 9–10); 2(10); 3(1–2, 11–12); 4(1, 5–7, 9–10); 5(2, 6–12); 6(1–9, 34). [in Persian]
Aryan. (1333 A.H.). 1(6–7). [in Persian]
Ayandeh. (1304 A.P.). 1(1–5). [in Persian]
Bahar. (1328–1330 A.H.). 1(1–8, 12); 2(5–6, 8–10, 12). [in Persian]
Barq. (1331 A.H.). 5(7). [in Persian]
Chehreh-Nama. (1322–1326 A.H.). 1(1–9); 5(55–58). [in Persian]
Dabestan. (1301 A.P.). 1(1–4). [in Persian]
Daneshkadeh. (1297 A.P.). 1(2–9). [in Persian]
Donya-ye Iran. (1339 A.H.). 1(6). [in Persian]
Elmi. (1293 A.P.). 1(2–4, 9–10). [in Persian]
Eqbal. (1298–1301 A.P.). 1(4–5, 7–8); 3(9); 4(1). [in Persian]
Erfan. (1303 A.P.). 1(4–6). [in Persian]
Estakhr. (1339–1341 A.H.). 2–4(7–44). [in Persian]
Ettehad. (1300 A.P.). 1(3–4, 14–17). [in Persian]
Ettelaʿ. (1302–1325 A.H.). (Multiple issues). [in Persian]
Forugh-e Tarbiat. (1300 A.P.). 1(4). [in Persian]
Ganjineh-ye Maʿaref. (1301 A.P.). 1(1–2, 5–6). [in Persian]
Golestan. (1303 A.P.). 7(272–284). [in Persian]
Habl al-Matin. (1325 A.H.). (Issues 72, 253, 257). [in Persian]
Iran. (1298–1319 A.H.). (Issues 451–1004). [in Persian]
Iran (New series). (1297–1298 A.P.). 2–3 (Multiple issues). [in Persian]
Iran-e Soltani. (1321–1324 A.H.). 56–59(6–21). [in Persian]
Iranshahr. (1301–1303 A.P.). 1–3 (Multiple issues). [in Persian]
Jamʿiyat-e Nesvan-e Vatan-khah-e Iran. (1302 A.P.). 1(2). [in Persian]
 
Jahan-e Zanan. (1340 A.H.). 1(5). [in Persian]
Jarideh-ye Adab. (1316–1321 A.H.). 1(1–4); 3(6–13). [in Persian]
Kaveh. (1285–1290 A.Y./A.P.). (Multiple issues). [in Persian]
Khavar. (1333 A.H.). 1(41); 2(5). [in Persian]
Kholaseh al-Havadeth. (1316 A.H.). (Issues 41, 75, 103). [in Persian]
Majles. (1324–1330 A.H.). (Multiple issues). [in Persian]
Merrikh. (1296–1297 A.P.). (Issues 1–17). [in Persian]
Nameh-ye Parsi. (1334–1335 A.H.). 1(6–9, 19); (14–19). [in Persian]
Nowbahar. (1293–1301 A.P.). 4(9, 18–24); 13(4–29, 34). [in Persian]
Parvardin. (1333 A.H.). 1(25–52). [in Persian]
Sadeh. (1301 A.P.). 1(1). [in Persian]
Sepideh-Dam. (1301 A.P.). 1(3, 7). [in Persian]
Sharaf. (1302–1304 A.H.). 2–4(29, 31–49). [in Persian]
Sharafat. (1314–1317 A.H.). (Multiple issues). [in Persian]
Sharq. (1303 A.P.). 1(1). [in Persian]
Sorayya. (1316–1317 A.H.). 1(1); 2(23). [in Persian]
Tarbiat. (1318–1322 A.H.). 4(214); 6–7(301–316). [in Persian]
Tazakkor. (1301 A.P.). 1(8). [in Persian]
Tazeh Bahar. (1338 A.H.). 1(1). [in Persian]
Tohfat al-Odaba. (1301–1302 A.P.). 1(2); 2(5). [in Persian]
Vafa. (1302–1303 A.P.). 1(1, 5–12); 2(1–6, 8). [in Persian]
Vaqayeʿ-ye Etefaqiyyeh. (1272 A.H.). (256). [in Persian]