نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• عباس آداودی جلفائی ¹
• رسول جعفریان ²

¹ دانشجوی دکتری تاریخ ایران اسلامی، گروه تاریخ دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، تهران، ایران.

² استادگروه تاریخ دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، تهران، ایران.

چکیده

پژوهش حاضر با عنوان «مطالعۀ تطبیقی روایت مواجهۀ شاه‌عبّاس و نقطویان در منابع عصر صفوی»، درصدد است که با مقایسۀ گزارش خوزانی و سه مورّخ دیگرِ این دوره، اطّلاعاتِ منحصربه‌فردِ موجود در گزارش این مورّخان و نیز وجوه تشابه و تمایز روایت آنان را آشکار سازد تا مشخّص گردد که مطالعۀ تطبیقی این منابع، چگونه منجر به ارائۀ دیدگاه‌های متنوّع در تبیین ماجرای نقطویان و شکل‌گیریِ تفسیرهای متناقض در ذهن مخاطب می‌شود.طریقت نقطویّه در سال ۸۰۰ق توسّط محمود پسیخانی پایه‌گذاری شد و دامنۀ فعّالیّت آن در عصر صفویّه هم تداوم یافت؛ چنانکه می‌توان در دورۀ شاه‌اسماعیل نشانه‌هایی از همکاری آنان با نزاریانِ محمّدشاهی را مشاهده کرد و دورۀ شاه‌طهماسب نیز با برخوردِ خشونت‌آمیزِ وی در قبال نقطویان همراه بود. در باب عصر سلطنت شاه‌عبّاس باید گفت که مورّخان این دوره هرکدام به نحوی ماجرای برخورد شاه و نقطویان را در متن خود بازتاب داده‌اند که از میان آنان، روایت خوزانی در هیچ‌یک از تحقیقات پژوهشگران مورد توجّه قرار نگرفته است. نتایج این نوشتار حاکی از آن است که خوزانی در مواردی نظیرِ نقشِ کلیدیِ عنایت‌کل صفاهانی در برخورد با نقطویان، ذکر علمای حاضر در محکمۀ درویش‌خسرو و بازنماییِ صحنۀ قتل‌عامِ نقطویانِ قزوین، روایت منحصربه‌فردی ارائه کرده‌است. از سوی دیگر، تصویرسازی از صحنۀ دستگیریِ درویش‌خسرو، ایرادِ اتّهام فسادِ اخلاقی به یوسفی ترکش‌دوز، کاربردِ ادبیّات طنزآلود و بازتاب عقیدۀ تناسخ در روایت، از جمله مواردی است که در نوشتۀ برخی مورّخان دیده می‌شود، امّا متن خوزانی فاقد آن است. همچنین در مقدّمه‌چینیِ مورّخان برای ورود به بدنۀ اصلیِ روایت و مسائلی مانند گرویدنِ شاه‌عبّاس به طریقت نقطویّه، چگونگیِ آگاهیِ شاه از انحرافات نقطویان، زمان‌نگاریِ وقایعِ مرتبط با آنان،  کیفیّتِ اثباتِ اتّهامِ درویش‌خسرو در محکمه، نحوۀ گزینشِ یوسفی ترکش‌دوز برای مقام پادشاهی و داوری ارزشی دربارۀ وی، تشابهات و تمایزاتی بین گزارش خوزانی و سایر مورّخان وجود دارد. نهایتاً نگارندۀ این پژوهش برآن است که فروکش‌کردنِ تعصّباتِ ایدئولوژیک در اثرِ گذرِ زمان و عدمِ واهمۀ خوزانی از دستگاهِ سیاسیِ صفویان به دلیل حضور در هندوستان، به او این فرصت را داده تا ماجرای مذکور را با نگاه واقع‌بینانه‌تر و مستقل‌تری نسبت به سه منبع دیگر مورد توجّه قرار دهد

کلیدواژه‌ها

• مطالعۀ تطبیقی
• خوزانی
• شاه‌عبّاس
• نقطویان درویش‌خسرو
• یوسفی ترکش‌دوز

موضوعات

• تاریخ

عنوان مقاله [English]

A Comparative Study of the Narrative of Shah Abbas’s Confrontation with the Nuqtavis in Safavid Sources (with Emphasis on Khuzani’s Afzal al-Tavarikh)

نویسندگان [English]

• Abbas Adavoudi jolfaei ¹
• Rasool Jafarian ²

¹ Ph.D. Candidate in the History of Islamic Iran, Department of History, Faculty of Literature and Humanities, University of Tehran, Tehran, Iran.

² Professor of the History Department, Faculty of Literature and Humanities, University of Tehran, Tehran, Iran.

چکیده [English]

The present study, entitled “A Comparative Study of the Narrative of Shah Abbas’s Confrontation with the Nuqtavis in Safavid Sources,” seeks to compare the accounts of Khuzani and three other historians of this period, in order to reveal the unique information contained in their reports as well as the aspects of similarity and difference among their narratives. The aim is to determine how the comparative analysis of these sources leads to the emergence of diverse interpretations concerning the Nuqtavi affair and to the formation of contradictory understandings in the reader’s mind. The Nuqtavi order was founded in 800 AH by Mahmud Pasikhani, and its activity continued during the Safavid era; as signs of their cooperation with the Nizari Muhammad-Shahi sect can be observed during the reign of  Isma‘il and The reign of Tahmasp was accompanied by his violent treatment of the Nuqtavis. regarding the reign of Shah Abbas, it must be said that each historian of this period reflected the story of the Shah’s confrontation with the Nuqtavis in his own manner. Among them, Khuzani’s narrative has not been considered in any of the previous scholarly studies. The findings of this research indicate that Khuzani offers a unique narrative in such cases as the key role of ‘Inayat-Kal Isfahani in dealing with the Nuqtavis, mentioning the scholars present at the trial of Darvish Khosrow, and depicting the massacre of the Nuqtavis of Qazvin. Furthermore, with regard to the introduction of their narratives and issues such as Shah Abbas’s alleged inclination toward the Nuqtavi order, the way in which he became aware of their deviations, the chronology of related events, the method of proving Darvish Khosrow’s guilt in court and the selection of Yusufi Tarkeshdoz for kingship, there exist similarities and differences between Khuzani’s account and those of other historians. Ultimately, the author of this study argues that the fading of ideological prejudices over time and Khuzani’s lack of fear of the Safavid political apparatus—due to his residence in India—gave him the opportunity to present the event with a more realistic and independent perspective compared to the other three sources.

کلیدواژه‌ها [English]

• Comparative study
• Khuzani
• Shah Abbas
• Nuqtavis
• Darvish Khosrow
• Yusufi Tarkeshdoz