تحلیل چرخش های روایی شعبی بر پایۀ زندگی و زمانۀ وی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار تاریخ دانشگاه فردوسی مشهد

2 استادیار تاریخ تشیع دانشگاه حکیم سبزواری

چکیده

اخباریان دو قرن نخست هجری تأثیرات ماندگاری در تاریخ­نگاری اسلامی و فهم مسلمانان قرون بعد از وقایع تاریخی برجای گذاشتند. عامر شعبی (105-28) یکی از این اخباریان است که علاوه بر شهرت در فقه و حدیث در حوزۀ تاریخ نیز، مورد توجه فراوان مورخان اسلامی قرار گرفت. از او روایت­های متناقض و متضادی در مورد حوادث و شخصیت­های مؤثر جهان اسلام باقی مانده­ است. شناخت و تحلیل چرایی این تناقض­ها در روایات شعبی مسألۀ این پژوهش است. روش به­کاررفته توصیفی تحلیلی است. نتیجه نشان می­دهد روایات ابوعمرو به دنبال تحولات اجتماعی و سیاسیِ کوفه و منافع اشراف قبیله همدان و شخص وی تغییر کرد. این تغییرات در سه پرده مشاهده می­شود. در پردۀ نخست (66-28)، متأثر از محیط پرورش کودکی رنگ­وبوی تشیع علوی در اخبار شعبی کاملا نمودار است. پردۀ دوم زندگی عامر با جدایی او از قیام مختار (66) شروع شده و تا شورش ابن­اشعث (81) ادامه یافت. در این مرحله، او تحت­تأثیر عوامل ارتقای جایگاه فقاهتی و اشرافی و واکنش به رشد غالیان از شیعیان فاصله گرفت. ازین­رو، روایت­های ابوعمرو ضد شیعی شد هرچند هنوز، طرفدار حضرت علی (ع) بود. شکست ابن­اشعث (84) پردۀ سوم زندگی او را رقم زد. شعبی با سرسپردگی به امویان، اخباری در طرفداری از آن­ها و بر ضد حضرت علی (ع) نقل کرد.

کلیدواژه‌ها


آئینه­وند، صادق، علم تاریخ در گسترۀ تمدن اسلامی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1387.
ابراهیم ­الشعری، محمدکریم، «استقرار قبیله همدان فی الکوفه حتی نهایه العصر الأموی»، الذخائر، العدد 8، 109-118، 1422.
ابن­أعثم، أبومحمد أحمد  الفتوح، تحقیق على شیرى، بیروت، دارالأضواء، 1411/1991.
ابن­أبی­الحدید، عبدالحمید بن­ هبهالله‏، شرح نهج­البلاغه لابن­أبی­الحدید، التحقیق ابراهیم، محمد ابوالفضل‏، قم، مکتبه آیه­الله المرعشی­النجفی‏، 1404.
ابن­اثیر، عز­الدین ­أبو­الحسن­ على ­بن ­ابى­الکرم، الکامل­ فی­ التاریخ، بیروت، دارصادر-داربیروت، 1385/1965.
ابن­جوزى، أبو­الفرج عبد­الرحمن ­­بن على­ بن­ محمد، المنتظم ­فى­ تاریخ ­الأمم ­و ­الملوک، تحقیق محمد عبدالقادر عطا و مصطفى­ عبد­القادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1412/1992.
ابن­حبیب، محمد، المحبر، تحقیق ایلزه لیختن شتیتر، بیروت، دار­الآفاق ­الجدیده، بى­تا.
ابن­حمدون، محمد­ بن حسن ­بن ­محمد ­بن­ علی، ‏التذکره الحمدونیه، التحقیق إحسان ­عباس و بسکر­ عباس‏، بیروت‏، دار­صادر، 1996.
ابن­خیاط، أبو­عمرو­ خلیفه ­بن ­خیاط ­­العصفری، تاریخ ­خلیفة بن ­خیاط، تحقیق فواز، بیروت، دار­الکتب العلمیه، 1415/1995.
ابن­سعد، محمد، الطبقات ­الکبرى (الطبقه ­الخامسه)، تحقیق محمد بن ­صامل ­السلمى، الطائف، مکتبه الصدیق، 1414/1993.
ـــــــــــــــ، الطبقات ­الکبرى، تحقیق محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب ­العلمیه، 1410.
ابن­عبدالبر، أبوعمر یوسف ­بن ­عبدالله ­بن­ محمد، الاستیعاب­ فى ­معرفه ­الأصحاب، تحقیق على­محمد البجاوى، بیروت، دارالجیل، 1412.
ابن­عبدربه‏، أحمد بن ­محمد،  العقد الفرید، التحقیق مفید محمد قمیحه، بیروت، دارالکتب ­العلمیه، 1404.
ابن­عساکر، على ­بن­ حسن‏، تاریخ ­مدینه دمشق‏، التحقیق على ‏شیرى، بیروت، دارالفکر، 1415.
ابن­­قتیبه­، أبومحمد عبدالله­ بن­ مسلم، عیون­ الأخبار، تحقیق یوسف­ علی­طویل‏، دارالکتب العلمیه، بیروت، 1418/1998.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ، الإمامه ­و­ السیاسه المعروف بتاریخ ­الخلفاء، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالأضواء، 1410/1990.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ، المعارف، تحقیق ثروت­ عکاشه، قاهره، الهیئه ­المصریه ­العامه ­للکتاب، 1992.
ابن­کثیر، أبوالفداء اسماعیل ­بن ­عمر،  البدایه ­و النهایه، بیروت، دارالفکر، 1407.
ابوالفرج ­الااصفهانى، على ­بن ­الحسین، ‏الأغانی، بیروت، دارإحیاء التراث العربی، 1415/1994.
ابوسعد الآبی، منصور بن حسین، نثر الدر فی المحاضرات، تحقیق خالد عبدالغنی محفوظ، بیروت، دارالکتب ­العلمیة، 1424/2004.
اسد حیدر، الإمام ­الصادق و المذاهب ­الأربعه، بیروت‏، دارالتعارف‏، 1422.
بلاذرى، أحمد بن ­یحیى، انساب ­الأشراف، التحقیق سهیل ­زکار و ریاض­ زرکلى، بیروت، دارالفکر، 1417.
بیهقى، إبراهیم ­بن ­محمد، المحاسن­ و ­المساوی، التحقیق علی­ عدنان، بیروت‏، دار­الکتب العلمیه، 1420/1999.
بیهقى، ابوبکر احمد بن ­الحسین، دلائل ­النبوه­ و معرفه ­أحوال­ صاحب ­الشریعه، التحقیق عبدالمعطى قلعجى، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1405/1985.
پاکتچی، احمد، «اصحاب حدیث»، زیر نظر کاظم موسوی ­بجنوردی، جلد نهم، تهران، دائره­المعارف بزرگ اسلامی، 113-126، 1381
تاکر، ویلیام فردریک، مدعیان مهدویت و هزاره­گرایان، حمید باقری، تهران، حکمت، 1397
ثقفی­، ابواسحاق ­ابراهیم ­بن ­محمد، الغارات، تحقیق جلال­الدین­ حسینى ­ارموى، تهران، انجمن آثار ملى، 1353
جابری، محمدعابد، تکوین العقل العربی، بیروت، مرکز ­دراسات ­الوحده ­العربیه، 2009.
جعفریان، رسول، منابع تاریخ اسلام، تهران، علم، 1393.
حلی، حسن ­بن­ علی ­بن ­داود، الرجال (لابن­داود)، تهران، دانشگاه تهران، 1342.
خطیب، ­بغدادى، احمد ­بن­ على، تاریخ ­بغداد، مصحح، مصطفی ­عبد­القادر عطا، بیروت، دارالکتب ­العلمیه، 1417.
خویی، ابوالقاسم، معجم ­رجال ­الحدیث، بی­جا، بی­نا، 1413.
دینورى، ابو­حنیفه ­احمد بن ­داود، الأخبار ­الطوال، تحقیق عبد­المنعم­ عامر، مراجعه جمال­الدین ­شیال، قم، منشورات الرضى، 1368.
ذهبـى، شمس‌الدیـن ­محمـد بـن ­احمد، تاریـخ ­الاسـلام­ و وفیـات ­المشاهیـر و ­الأعلام، تحقیـق عمر عبد­السلام ­تدمرى، بیروت، دارالکتاب ­العربى، 1413/1993.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــ، تذکره­ الحفاظ، بیروت، إحیاء ­التراث ­العربی، (بی­تا) الف.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــ، سیر­ اعلام­ النبلاء­ و­ بهامشه ­احکام ­الرجال...، التحقیق ‌محب ‌الدین ‌سعید ­عمر ‌­‌العمروی، بیروت، دارالفکر، 1417/1997.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــ، میزان الإعتدال فی نقدالرجال، بیروت، دارالفکر، بی­تا.
رابینسون، چیس اف، تاریخ­نگاری اسلامی، مصطفی سبحانی، تهران، پژوهشکدۀ حوزه و دانشگاه، 1389.
زرکلى، خیر­الدین، الأعلام ­قاموس ­تراجم ­لأشهر ­الرجال ­و ­النساء ­من ­العرب ­و المستعربین ­و ­المستشرقین، بیروت، دارالعلم  للملایین، 1989.
سجادی، سیدصادق و هادی عالم­زاده، تاریخ­نگاری در اسلام، تهران، سمت، 1380.
سرخسی، ابوبکر محمد ­بن­ ابی­سهل، شرح ­السیر ­الکبیر، صلاح­الدین ­المنجد، القاهره، ­المصر، 1960.
سمعانی، ابوسعید عبدالکریم ­بن­ منصور التمیمی، الانساب، التحقیق ­عبدالرحمن بن ­یحیی­المعلمی­، حیدرآباد، مجلس ­دائره­المعارف ­العثمانی، 1382.
شارون، جوئل، ده پرسش از دیدگاه جامعه­شناسی، چاپ دوم ، تهران، نی، 1380.
طبرسی، احمد بن­ على، ‏الإحتجاج­ على ­أهل ­اللجاج، التحقیق محمدباقر خرسان، مشهد، نشرمرتضى، ‏1403.
طبری، أبوجعفر محمد بن­ جریر، تاریخ ­الأمم ­و الملوک، التحقیق محمدأبوالفضل ­ابراهیم، بیروت، دارالتراث، 1387.
طوسی، محمد بن ­الحسن‏، رجال­ الطوسی، تحقیق جواد قیومى­اصفهانى، قم‏، النشر الاسلامی التابعه لجامعه ­المدرسین بقم المقدسه‏، 1373.
عزیزی، حسین، نقد و بررسی منابع تاریخی فتوح در سه قرن اول هجری با رویکرد فتوح ایران، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1391.
عسقلانى، احمد بن­ على، الإصابه فى تمییز الصحابه، تحقیق عادل احمد و على محمد معوض، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1415/1995.
فرزانه، بابک، « اعشی»، در: دائرة­المعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، جلد نهم، تهران، 388-390، 1381.
فرمانیان، مهدی، «عثمانیه و اصحاب حدیث قرون نخستین تا ظهور احمد بن ­حنبل، با تأکید بر سیراعلام ­النبلاء ذهبی»، هفت آسمان، سال دهم، شماره 39-143-182، 1387.
فسوی، أبویوسف ­یعقوب­ بن­ سفیان، المعرفه ­و­ التاریخ، تحقیق اکرم­ضیاء ­العمرى، بیروت، مؤسسه ­الرساله، 1401/1981.
کشى، محمد بن ­­عمر، رجال­الکشی إختیار معرفه ­الرجال‏، التحقیق محمد ­بن ­­الحسن ­طوسى و حسن ‏مصطفوى، مشهد، دانشگاه ­مشهد، 1409.‏
گیب، هامیلتون، تاریخ­نگاری در اسلام، یعقوب آزند، تهران، گستره، 1361.
ماسینیون، لویی، جغرافیای تاریخی کوفه، ترجمۀ عبدالرحیم قنوات، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1388.
مبرد، أبوعباس ­محمد­ بن­ یزید، الکامل ­فی ­اللغه ­و­ الأدب، تحقیق تغارید بیضون و نعیم­ زرزور، بیروت‏، دارالکتب ­العلمیه، 1407/1987.
مزاحم منقرى، نصر، وقعه ­صفین، تحقیق عبدالسلام محمد هارون، القاهره، المؤسسه العربیه الحدیثه، 1382.
مزی، ابوحجاج­ جمال‌الدین ­یوسف، تهذیب ­الکمال، تحقیق­ بشارعواد، بیروت، مؤسسه­ الرساله، 1413.
مسعودی، أبو­الحسن ­على ­بن ­الحسین ­بن­ على، مروج­ الذهب ­و معادن­ الجوهر، تحقیق اسعد داغر، قم، دارالهجره، 1409.
مسکویه­،  ابوعلى، تجارب ­الأمم،  تحقیق ابوالقاسم امامى، تهران، سروش، 1379.
مفید، محمد بن­ محمد، الإرشاد فی ­معرفه­ حجج­الله ­على­العباد، التحقیق مؤسسه آل­البیت­ علیهم­السلام‏، قم‏، کنگره شیخ مفید، 1413 الف.
ـــــــــــــــــــــ، الفصول ­المختاره، تحقیق على ­میرشریفى، ‏قم، کنگره شیخ مفید، 1413ب.
مقدسی، مطهر بن ­طاهر، البدء ­و التاریخ، بورسعید، مکتبه الثقافه الدینیه، بى­تا.   
میرحسینی، سیدمحمد و بخشی، سیدفاضل­ا...، اعشای تغلبی و أعشای همدان در مقایسه با أعشای کبیر، لسان ­مبین (پژوهش ­ادب­ عربی)، سال دوم، دورۀ جدید، شمارۀ 3، 204-225، 1390.
هیندز، مارتین، «ریشه­شناسی جریان های سیاسی کوفی در نیمۀ نخست قرن اول هجری/ هفتم میلادی »، ترجمۀ محمدعلی رنجبر، تاریخ اسلام، شمارۀ 9، 119-162، 1381.
یعقوبی، احمد ­بن ­­أبى­یعقوب ­­بن ­­جعفر­­ بن­­ وهب­ واضح، تاریخ الیعقوبى، بیروت ، دارصادر، بى­تا.