پژوهش‌های علوم تاریخی

مقاله پژوهشی

حافظۀ زنده در برابر تاریخ رسمی؛ مکان‌های خاطره و بازخوانی تاریخ واقعی در پرتو اندیشۀ نورا

محمدامیر احمدزاده؛ سولماز آوریده

دوره 18، شماره 1 ، اردیبهشت 1405، صفحه 1-24

https://doi.org/10.22059/jhss.2025.402328.473850

چکیده

پژوهش حاضر به بررسی نسبت میان «حافظۀ زنده» و «تاریخ رسمی» در بستر تحولات فکری، فرهنگی و هویتی جوامع مدرن و پسانوگرا می‌پردازد. مسئله محوری پژوهش، تضاد میان حافظه‌های زیسته و روایت‌های غیررسمی ... بیشتر پژوهش حاضر به بررسی نسبت میان «حافظۀ زنده» و «تاریخ رسمی» در بستر تحولات فکری، فرهنگی و هویتی جوامع مدرن و پسانوگرا می‌پردازد. مسئله محوری پژوهش، تضاد میان حافظه‌های زیسته و روایت‌های غیررسمی گروه‌های به‌ حاشیه‌ رانده‌شده با حافظۀ رسمی سازمان‌یافته توسط نهادهای سیاسی و فرهنگی است؛ حافظه‌ای که در فرآیند ملت‌سازی مدرن، تاریخ را به ابزاری ایدئولوژیک برای بازنمایی گذشته یکدست تبدیل کرده و حافظه‌های متکثر را به حاشیه رانده است. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از چارچوب نظری «مکان‌های حافظه» پی‌یر نورا و روش تحلیل انتقادی گفتمان، نوع جدیدی از نگاه به تاریخ را ارائه می‌دهد و با اشاره به رابطۀ بین حافظه، تاریخ و مکان‌های حافظه، ظرفیت این مکان‌ها را در بازنمایی، احیاء و تداوم حافظه‌های سرکوب‌شده بررسی می‌کند. نتایج نشان می‌دهد که سیاست‌های حافظه‌ساز دولت‌ ـ‌ ‌‌‌ملت‌های مدرن، با حاشیه ‌راندن خاطرات گروه‌های اقلیت، تاریخ را به ابزار تثبیت قدرت و گفتمان مسلط بدل کرده‌اند؛ در برابر این روند «مکان‌های حافظه» می‌توانند بستری برای درک گذشتۀ واقعی جامعه و حفظ پیوستگی با آن فراهم آورند. این مکان‌ها علاوه بر بازسازی هویت جمعی، امکان مقاومت در برابر فراموشی تاریخی، احیای روایت‌های مغفول و صداهای به‌حاشیه‌رانده را فراهم می‌سازند؛ به‌گونه‌ای که تنوع و چندصدایی حافظۀ جمعی در برابر سلطۀ روایت رسمی حفظ شود. دستاورد اصلی پژوهش، برجسته‌سازی نقش مکان‌های حافظه در احیای روایت‌های چندلایه، مقابله با یکنواخت‌سازی تاریخی و ارائۀ چارچوبی انتقادی برای بازخوانی هویت فرهنگی و تقویت تاریخ‌نویسی چندصدایی است؛ امری که امکان فهمی عمیق‌تر و چندبعدی از فرآیند حافظه‌سازی و بازنمایی تاریخی را فراهم می‌کند.

مشاهده مقاله

مقاله پژوهشی

مطالعۀ تطبیقی روایت مواجهۀ شاه‌عبّاس و نقطویان در منابع عصر صفوی(با تأکید بر افضل‌التّواریخ خوزانی)

عباس آداودی جلفائی؛ رسول جعفریان

دوره 18، شماره 1 ، اردیبهشت 1405، صفحه 25-56

https://doi.org/10.22059/jhss.2025.401271.473839

چکیده

پژوهش حاضر با عنوان «مطالعۀ تطبیقی روایت مواجهۀ شاه‌عبّاس و نقطویان در منابع عصر صفوی»، درصدد است که با مقایسۀ گزارش خوزانی و سه مورّخ دیگرِ این دوره، اطّلاعاتِ منحصربه‌فردِ موجود در گزارش این ... بیشتر پژوهش حاضر با عنوان «مطالعۀ تطبیقی روایت مواجهۀ شاه‌عبّاس و نقطویان در منابع عصر صفوی»، درصدد است که با مقایسۀ گزارش خوزانی و سه مورّخ دیگرِ این دوره، اطّلاعاتِ منحصربه‌فردِ موجود در گزارش این مورّخان و نیز وجوه تشابه و تمایز روایت آنان را آشکار سازد تا مشخّص گردد که مطالعۀ تطبیقی این منابع، چگونه منجر به ارائۀ دیدگاه‌های متنوّع در تبیین ماجرای نقطویان و شکل‌گیریِ تفسیرهای متناقض در ذهن مخاطب می‌شود.طریقت نقطویّه در سال ۸۰۰ق توسّط محمود پسیخانی پایه‌گذاری شد و دامنۀ فعّالیّت آن در عصر صفویّه هم تداوم یافت؛ چنانکه می‌توان در دورۀ شاه‌اسماعیل نشانه‌هایی از همکاری آنان با نزاریانِ محمّدشاهی را مشاهده کرد و دورۀ شاه‌طهماسب نیز با برخوردِ خشونت‌آمیزِ وی در قبال نقطویان همراه بود. در باب عصر سلطنت شاه‌عبّاس باید گفت که مورّخان این دوره هرکدام به نحوی ماجرای برخورد شاه و نقطویان را در متن خود بازتاب داده‌اند که از میان آنان، روایت خوزانی در هیچ‌یک از تحقیقات پژوهشگران مورد توجّه قرار نگرفته است. نتایج این نوشتار حاکی از آن است که خوزانی در مواردی نظیرِ نقشِ کلیدیِ عنایت‌کل صفاهانی در برخورد با نقطویان، ذکر علمای حاضر در محکمۀ درویش‌خسرو و بازنماییِ صحنۀ قتل‌عامِ نقطویانِ قزوین، روایت منحصربه‌فردی ارائه کرده‌است. از سوی دیگر، تصویرسازی از صحنۀ دستگیریِ درویش‌خسرو، ایرادِ اتّهام فسادِ اخلاقی به یوسفی ترکش‌دوز، کاربردِ ادبیّات طنزآلود و بازتاب عقیدۀ تناسخ در روایت، از جمله مواردی است که در نوشتۀ برخی مورّخان دیده می‌شود، امّا متن خوزانی فاقد آن است. همچنین در مقدّمه‌چینیِ مورّخان برای ورود به بدنۀ اصلیِ روایت و مسائلی مانند گرویدنِ شاه‌عبّاس به طریقت نقطویّه، چگونگیِ آگاهیِ شاه از انحرافات نقطویان، زمان‌نگاریِ وقایعِ مرتبط با آنان، کیفیّتِ اثباتِ اتّهامِ درویش‌خسرو در محکمه، نحوۀ گزینشِ یوسفی ترکش‌دوز برای مقام پادشاهی و داوری ارزشی دربارۀ وی، تشابهات و تمایزاتی بین گزارش خوزانی و سایر مورّخان وجود دارد. نهایتاً نگارندۀ این پژوهش برآن است که فروکش‌کردنِ تعصّباتِ ایدئولوژیک در اثرِ گذرِ زمان و عدمِ واهمۀ خوزانی از دستگاهِ سیاسیِ صفویان به دلیل حضور در هندوستان، به او این فرصت را داده تا ماجرای مذکور را با نگاه واقع‌بینانه‌تر و مستقل‌تری نسبت به سه منبع دیگر مورد توجّه قرار دهد

مشاهده مقاله

مقاله پژوهشی

قدرت و معرفت؛ ساخت حافظۀ تاریخی: تبارشناسی گفتمان‌های متعارض در بازنمایی کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲

سجاد امیدپور

دوره 18، شماره 1 ، اردیبهشت 1405، صفحه 57-84

https://doi.org/10.22059/jhss.2025.400236.473834

چکیده

کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ به مثابه گره‌گاه تاریخی، در تقاطع روایت‌های متعارض قدرت قرار گرفته است. این واقعه نه یک واقعیت تک‌ساحتی، بلکه صحنه نزاع گفتمان‌هایی است که هر یک مدعی تولید "حقیقت" خویشند این پژوهش ... بیشتر کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ به مثابه گره‌گاه تاریخی، در تقاطع روایت‌های متعارض قدرت قرار گرفته است. این واقعه نه یک واقعیت تک‌ساحتی، بلکه صحنه نزاع گفتمان‌هایی است که هر یک مدعی تولید "حقیقت" خویشند این پژوهش با رویکرد تحلیل گفتمان انتقادی، به بررسی سازوکارهای تولید روایت تاریخی کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ در سه گفتمان مسلط می‌پردازد. چارچوب نظری تحقیق بر اساس مفهوم "قدرت-معرفت" فوکو شکل گرفته است که نشان می‌دهد چگونه حقیقت تاریخی در بستر روابط قدرت ساخته می‌شود. روش تحقیق ترکیبی است از تحلیل محتوای کیفی اسناد آرشیوی و مطالعه موردی تطبیقی. مطالعه پیشینه تحقیقات انجام‌شده حول کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ نشان می‌دهد که این واقعه تاریخی از منظرهای گوناگونی مورد بررسی قرار گرفته است، لکن رویکردهای موجود عمدتاً در چارچوب پارادایم‌های سنتی تاریخ‌نگاری سیاسی و روابط بین‌الملل باقی مانده‌اند. داده‌های اصلی پژوهش شامل سه دسته اسناد بوده‌اند: 1. اسناد رسمی دوره پهلوی (دستورالعمل‌های سانسور، کتاب‌های درسی) 2. گزارش‌های طبقه‌بندی شده آمریکایی (مدارک سیا و وزارت خارجه) 3. تولیدات گفتمان انقلابی (نوارهای سخنرانی، نشریات زیرزمینی). یافته‌های مقاله نشان می‌دهد هر گفتمان از استراتژی‌های متمایزی برای روایت‌سازی استفاده کرده است. تحلیل تبارشناسانه این گفتمان‌ها نیز آشکار می‌سازد که چگونه "بایگانی‌های رسمی" به ابزارهایی برای حذف صداهای نامطلوب تبدیل شده‌اند. گفتمان پهلوی با ایجاد نهادهای رسمی تاریخ‌نگاری و کنترل نظام‎مند محتوای آموزشی، روایتی یکسان‌ساز ارائه می‌داد. گفتمان آمریکایی از طریق مکانیسم‌های پیچیده طبقه‌بندی اسناد و زمان‌بندی افشاگری، روایت خود را مدیریت می‌کرد. در مقابل، گفتمان انقلابی با استفاده از شبکه‌های غیررسمی اطلاع‌رسانی و بازتفسیر نمادین وقایع، روایت مسلط را به چالش می‌کشید. تحلیل مقایسه‌ای این سه گفتمان نشان می‌دهد که اختلاف آنها صرفاً در جزئیات روایی نبوده، بلکه در منطق درونی تولید دانش و سازوکارهای مشروعیت‌بخشی به روایت‌ها ریشه داشته است. این پژوهش به این نتیجه کلیدی می‌رسد که فهم دقیق رویدادهای تاریخی نیازمند بررسی همزمان هم روایت‌ها و هم سازوکارهای تولید و توزیع آن روایت‌هاست

مشاهده مقاله

مقاله پژوهشی

بررسی ساختار، بافت و نظام گامی موسیقی ایلام باستان

مسعود بطحائی؛ کلثوم غضنفری؛ حسین قنبری احمدآباد

دوره 18، شماره 1 ، اردیبهشت 1405، صفحه 85-112

https://doi.org/10.22059/jhss.2025.404587.473861

چکیده

مطالعه در حوزه‌ی موسیقی باستان به‌ویژه در تمدن‌هایی مانند ایلام به علت کمبود اسناد مکتوب، با دشواری‌هایی همراه است. ایلام، که طی بیش از دو هزار سال در تعامل مستمر با تمدن‌هایی چون سومر، بابل، آشور ... بیشتر مطالعه در حوزه‌ی موسیقی باستان به‌ویژه در تمدن‌هایی مانند ایلام به علت کمبود اسناد مکتوب، با دشواری‌هایی همراه است. ایلام، که طی بیش از دو هزار سال در تعامل مستمر با تمدن‌هایی چون سومر، بابل، آشور و هخامنشی قرار داشت، در تاریخ موسیقی ایران، کمتر مورد پژوهش قرار گرفته و تحقیقات انجام شده در این حوزه بیشتر درباره‌ی سازشناسی و کارکرد آن بوده است. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی–تحلیلی و روش مقایسه‌ای و با بهره‌گیری از شواهد مادی همچون نقش‌برجسته‌ها، مُهرها و کتیبه‌ها و سازها و نیز منابع مکتوب کتابخانه‌ای و مقایسه اطلاعات بدست آمده با تمدن‌های همجوار و باستانی، به پرسش‌هایی بنیادین در باب ساختار فیزیکی سازها و مضراب‌زنی، نوع گام‌های مورد استفاده، شیوه‌های گروه‌نوازی و بافت موسیقایی ایلام می‌پردازد. همچنین این پژوهش با طرح فرضیه‌هایی درباره‌ی بافت موسیقایی (مونوفونیک/هتروفونیک) و نظام گامی احتمالی (چهارنتی و هفت‌نتی) و وجود فاصله‌ی ترایتون در گام‌های میان‌رودان، تلاش دارد تا حد قابل توان، تصویری از موسیقی ایلام ارائه دهد. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که موسیقی در ایلام باستان، علی‌رغم فقدان منابع مستقیم، دارای جایگاهی ساختارمند و مرتبط با آیین‌ها بوده و با بازخوانی دقیق داده‌های تصویری و باستان‌شناختی، می‌توان به بازسازی نسبی از وضعیت موسیقایی این تمدن دست یافت

مشاهده مقاله

مقاله پژوهشی

وحدت‌بخشی دو گذشته: باستان‌گرایی صوفیانة عصر پهلوی در کتاب اسرار تخت‌جمشید (۱۳۳۴-۱۳۵۰ ه. ش)

زینب تمسکی

دوره 18، شماره 1 ، اردیبهشت 1405، صفحه 113-137

https://doi.org/10.22059/jhss.2025.398829.473825

چکیده

پارسه، مجموعه کاخ‌هایی شهره به تختِ جمشید، در گفتمان‌‌های ملی‌گرایی عصر پهلوی به نمادی از هویت «ملی» ایران بدل شد. در این گفتمان‌های ملی‌گرایانه، ایرانِ پیش و پس از فتح و غلبة مسلمانان به صورت ... بیشتر پارسه، مجموعه کاخ‌هایی شهره به تختِ جمشید، در گفتمان‌‌های ملی‌گرایی عصر پهلوی به نمادی از هویت «ملی» ایران بدل شد. در این گفتمان‌های ملی‌گرایانه، ایرانِ پیش و پس از فتح و غلبة مسلمانان به صورت دو گذشته با دو هویت‌ مستقل صورت‌بندی و مقوله‌بندی شده است. چنین صورت‌بندی‌ای از تاریخ ایران پیوندهای پیشین برساخته میان تخت‌جمشید و گذشتة پس از اسلام ایران را نادیده می‌گرفت و بازتعریف‌های هویت پارسه را در دورانی پیش از دوران پهلوی و پس از فتح مسلمانان به تعلیق درمی‌آورد. در همین دوران، علی‌اکبر بصیری، بازنشستة ادارة فرهنگ و رئیس کتابخانة ملی شیراز، راه متفاوتی در فهم پارسه در پیش گرفت. مثنوی بلند او، پرتو وحید در اسرار تخت جمشید، گذشتة ایران را به منزلة کلی واحد و بی‌گسست می‌بیند و مراحل سلوک صوفیانه را در بستر اثری از معماری یادمانی ایران باستان روشن می‌کند. این نمونة‌ معاصرِ برساخت هویت نشان می‌دهد چگونه اندیشة وحدت‌بخش تصوف با ترکیب لایه‌های هویتی ایرانیانْ امر باستان و امر اسلامی ـ شیعی را در منظومه‌ای یگانه می‌فهمید و زمان را نه خطی و تاریخی که دوری درمی‌یافت. در چنین اندیشه‌ای «تطبیق مقامات معنوی در سلوک الی الله با نقوش ظاهر تخت جمشید» ممکن بود و بدین ترتیب سیر در پارسه می‌توانست نمادی از مراحل سلوک صوفیانه با امداد پیامبر اسلام و امام‌علی باشد و داریوش هخامنشی، نمادی از انسان کامل، که به راه آنان راهنمایی کند. این مقاله یکی از متاخرترین نشانه‌های ذهنیتی دیرپا از نسبت تخت‌جمشید و حلقه‌های تصوف را آشکار می‌کند و به فهم وجهی از نحوة ترکیب لایه‌های هویتی ایرانی، درآستانة تحول گفتمان‌های ملی‌گرایی، مدد می‌رساند. با تحلیل محتوای کتاب و زمینه‌ی فکری شیراز دهه ۱۳۳۰، روشن می‌شود پروژة فکری بصیری پیشگام مفاهیم مشابهیست که در چارچوب «انقلاب آرام» علی میرسپاسی صورت‌بندی شده‌اند. همچنین نشان داده می‌شود که این شعر در تقابل با گفتمان ضدتصوف زمانه، و در حاشیه‌ی گفتمان ملی‌گرایی پهلوی، سنت عرفانی را به‌مثابه بدیلی برای روایت رسمی هویت ملی احیا می‌کند. از سوی دیگر، بررسی بازنمایی تخت‌جمشید در این شعر، نقش مکان‌های تاریخی را در شکل‌دهی به حافظه، معنا و هویت فردی و جمعی برجسته می‌سازد. بدین‌ترتیب، مقاله نه‌تنها خوانشی ادبی از متنی مغفول، بلکه مداخله‌ای در فهم ما از مناسبات تصوف، حافظه تاریخی، هویت ملی و تحولات گفتمانی ایران مدرن معرفی می‌کند

مشاهده مقاله

مقاله پژوهشی

نقش و جایگاه زنان در عرصه هنر موسیقی دوره اشکانی

مژگان خان مرادی

دوره 18، شماره 1 ، اردیبهشت 1405، صفحه 139-162

https://doi.org/10.22059/jhss.2025.399734.473836

چکیده

در منابع تاریخی به اختصار به موسیقی و برخی از سازهای مورد استفاده در دورۀ اشکانی اشاره شده است اما از نوازندگان زن و جایگاه آنان در جامعۀ اشکانی اطلاع چندانی در دست نیست. با این حال شواهد باستانشناختی، ... بیشتر در منابع تاریخی به اختصار به موسیقی و برخی از سازهای مورد استفاده در دورۀ اشکانی اشاره شده است اما از نوازندگان زن و جایگاه آنان در جامعۀ اشکانی اطلاع چندانی در دست نیست. با این حال شواهد باستانشناختی، زنان را در قالب نوازندگان سازهای موسیقی نشان میدهد. نمایش زنان موسیقیدان در قالب پیکرک، مجسمه، نقاشی دیواری، نقوش روی اشیاء و نقش برجسته منابع ارزشمندی برای بررسی و مطالعه حضور و جایگاه زنان در عرصۀ هنرِ موسیقی و موقعیت اجتماعی زنان در دوره مورد بحث است. هدف از پژوهش پیشرو بررسی متون تاریخی و شواهد باستان شناختی به منظور شناخت نقش و جایگاه زنان در عرصه هنرِ موسیقی و جامعه دورۀ اشکانی و همچنین شناسایی سازهای مورد استفاده توسط آنها است. در همین راستا، مهم ترین پرسش های این پژوهش عبارتند از: زنان در دورۀ اشکانی از چه آلات موسیقی استفاده کرده اند؟ زنان در چه مراسمی به نوازندگی میپرداختند؟ براساس منابع موجود چه اطلاعاتی از نقش و جایگاه اجتماعی آنها به دست می آید؟ این پژوهش دارای رویکرد توصیفی- تحلیلی است و داده های آن از طریق مطالعات کتابخانهای گردآوری شده است. نتایج حاصل از این پژوهش نشان میدهد زنان در دورۀ اشکانی نقش فعالی در فعالیت های موسیقیایی داشتهاند و در گروه های دو یا چند نفره و گاهی به تنهایی فعالیت داشته اند. همچنین آنها همراه نوازندگان مرد در عرصۀ موسیقی حضور داشته اند. یافته های باستانشناختی کشف شده از محوطههای شوش، بردنشانده، نسا، دالورزین تپه، آیرتام، نیپور، بابل، اوروک، هترا، دورا اروپوس، سلوکیه، اولبیا و غیره بیانگر فعالیت گسترده زنان در دورۀ اشکانی نسبت به دوران پیشین است. با توجه به تنوع سازهای نقش شده بر روی مواد مختلف برجای مانده از این دوره به نظر میرسد که زنان در نواختن سازهای زهی (چنگ، تار و عود)، سازهای کوبهای (دف، دایره، طبل، سنج و قاشقک) و سازهای بادی (فلوت و دونی) مهارت داشته اند. زنان به عنوان نوازنده، خواننده و رقاص در مراسم مذهبی، بزم و جشنهای پس از پیروزی در جنگ فعالیت کرده اند

مشاهده مقاله

مقاله پژوهشی

از فرّه ایزدی تا مقام ظل‌اللهی: بازنمایی شهریاری در عرفان نجم رازی

سجاد رحمانی فلاح؛ سید ابوالفضل رضوی

دوره 18، شماره 1 ، اردیبهشت 1405، صفحه 163-192

https://doi.org/10.22059/jhss.2025.399768.473833

چکیده

کتاب مرصادالعباد نجم‌الدین رازی، اثری عرفانی با مضامین اخلاقی و سیاسی است. نجم‌الدین رازی با الهام از مفهوم فرّه ایزدی و اندیشۀ سیاسی ایرانی-اسلامی، پادشاه را سایۀ خداوند و خلیفۀ الهی بر زمین می‌داند ... بیشتر کتاب مرصادالعباد نجم‌الدین رازی، اثری عرفانی با مضامین اخلاقی و سیاسی است. نجم‌الدین رازی با الهام از مفهوم فرّه ایزدی و اندیشۀ سیاسی ایرانی-اسلامی، پادشاه را سایۀ خداوند و خلیفۀ الهی بر زمین می‌داند که از رهگذر سلوک عرفانی به فضایل اخلاقی و معنوی دست می‌یابد و بدین‌گونه رضای الهی را کسب می‌کند. برخلاف رویکرد دنیاگریز برخی صوفیان، رازی بر نقش پادشاه در بازسازی نظم اجتماعی-سیاسی در بستر بحران‌های قرون میانۀ اسلامی، به‌ویژه تهاجم مغولان، تأکید دارد. اندیشۀ پادشاهی در ایران پیش از اسلام، با محوریت مفهوم فرّه ایزدی، پادشاهان را به‌عنوان نمایندگان خدا معرفی می‌کرد و در چارچوب اندیشۀ ایرانشهری، مشروعیت سیاسی به آن‌ها اعطا می‌کرد. پس از اسلام، نخبگان ایرانی این اندیشه را با مبانی فکری-سیاسی و اسلامی تلفیق کردند و با تحولاتی آن را تداوم بخشیدند. این پژوهش با تمرکز بر فصل اول باب پنجم کتاب مرصادالعباد و با رویکردی توصیفی-تحلیلی، اندیشۀ سیاسی-عرفانی رازی را در چارچوب معرفت اسلامی، مکتب اشعری و سنت‌های ایرانشهری بررسی می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که نجم رازی با تلفیق مفاهیم دینی و عرفانی، الگویی آرمانی از پادشاهی ارائه می‌دهد که نه‌تنها به اجرای عدالت و تحقق نظم اجتماعی می‌پردازد، بلکه حاکم را به‌عنوان سالکی در مسیر قرب الهی بازتعریف می‌کند

مشاهده مقاله

مقاله پژوهشی

بررسی جای نام های سرق، دورق، فلاحیه و شادگان در جغرافیای تاریخی خوزستان

مرضیه شعرباف؛ شاهرخ رزمجو

دوره 18، شماره 1 ، اردیبهشت 1405، صفحه 193-232

https://doi.org/10.22059/jhss.2025.387405.473763

چکیده

جاینام‌شناسی بهعنوان یکی از شاخه‌های مهم مطالعات جغرافیای تاریخی، نقش مؤثری در تحلیل تحولات مکانی و فرهنگی جوامع ایفا می‌کند. جای‌نام‌ها به‌عنوان ابزارهای کلیدی برای درک عمیق‌تر رابطة ... بیشتر جاینام‌شناسی بهعنوان یکی از شاخه‌های مهم مطالعات جغرافیای تاریخی، نقش مؤثری در تحلیل تحولات مکانی و فرهنگی جوامع ایفا می‌کند. جای‌نام‌ها به‌عنوان ابزارهای کلیدی برای درک عمیق‌تر رابطة پیچیده میان انسان و سرزمین در طول تاریخ عمل می‌کنند و بازتاب‌دهندة تغییرات فرهنگی، جابهجایی‌های جمعیتی و تحولات سیاسی و اجتماعی در طول سده‌ها هستند. این پژوهش با تمرکز بر جاینام‌های سرق، دورق، فلاحیه و شادگان در جنوب خوزستان، از یک سو نقش این علم را در بازسازی تحولات فضایی-تاریخی برجسته می‌کند و از سوی دیگر، اهمیت آن را در تبیین پیوندهای ناگسستنی میان هویت مکانی، عوامل طبیعی و فرآیندهای اجتماعی- سیاسی نشان می‌دهد. پژوهش پیشرو با هدف بازخوانی بخشی از تاریخ خوزستان و بازشناسی پیشینه، تحولات مکانی و پیوند مفهومی جای‌نام‌های سرق، دورق، فلاحیه و شادگان در جنوب این پهنه، در پی پاسخ به این پرسش است که آیا این اسامی به مکان‌هایی متفاوت در دوره‌های مختلف اشاره دارند یا به یک بستر جغرافیایی مشترک بازمی‌گردند. روش پژوهش، تحلیل تطبیقی متون جغرافیایی-تاریخی یونانی، عربی، سریانی، سفرنامه‌ها، مختصات جغرافیایی شهرها، نقشه‌های تاریخی و شواهد باستان‌شناسی است. برآیند این داده‌ها نشان می‌دهد که این جای‌نام‌ها از دوران باستان تا امروز دستخوش تحولات زمانی و مکانی متعددی شده‌اند. طبق شواهد باستانشناسی، زبانشناسی، متون تاریخی و مطالعات زمینشناسی، چهار موقعیت اصلی در ارتباط با این جاینامها قابل بررسی هستند: تل‌تندی و جانشین (به‌عنوان محل سرق و دورق باستان در شهرستان رامشیر)، روستای مدینه (به‌عنوان دورق قدیم در شهرستان شادگان)، و فلاحیه (به‌عنوان دورق جدید و هستة اولیه شهر امروزی شادگان). به نظر میرسد این مناطق در فرآیندهای تاریخی متعدد، دستخوش جابه‌جایی‌ها و تحولات تدریجی از شرق به غرب و سپس به سمت جنوب غربی در امتداد رودخانة جراحی شدهاند. این تغییر موقعیت، متأثر از عواملی همچون تغییرات زیست‌محیطی - مانند تکامل مخروط‌ افکنه‌های آبرفتی- و عوامل انسانی بوده‌اند. اگرچه شواهد موجود تا حدی مسیر تحولات را روشن می‌کند، اما به‌دلیل محدود بودن مطالعات گذشته و تخریب بسیاری از محوطه‌ها در دهه‌های اخیر، انجام بررسی‌های میدانی هدفمند و بهره‌گیری از تصاویر ماهواره‌ای و تحلیل‌های میان‌رشته‌ای برای بازبینی یا تأیید این فرضیات ضروری است

مشاهده مقاله

مقاله پژوهشی

تقابل و گذار گفتمانی طب سنتی و نوین در مواجهه با بیماری آبله در ایران عصر قاجار

جواد علیپور سیلاب

دوره 18، شماره 1 ، اردیبهشت 1405، صفحه 233-254

https://doi.org/10.22059/jhss.2026.402496.473851

چکیده

پژوهش حاضر باهدف بررسی روند گذار و جایگزینی شیوه‌های نوین درمان آبله در ایران عصر قاجار شکل‌گرفته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که پیش از ورود روش‌های نوین، شناخت، پیشگیری و درمان آبله عمدتاً بر پایه ... بیشتر پژوهش حاضر باهدف بررسی روند گذار و جایگزینی شیوه‌های نوین درمان آبله در ایران عصر قاجار شکل‌گرفته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که پیش از ورود روش‌های نوین، شناخت، پیشگیری و درمان آبله عمدتاً بر پایه اصول طب اخلاطی، باورهای دینی و سنت‌های عامیانه صورت می‌گرفت. در این چارچوب، درمانگران با استفاده از ترکیب موازین نظری طب و تجارب عملی خود تلاش می‌کردند تا بیماری را کنترل کنند، اما این روش‌ها در کاهش شیوع و کنترل تلفات بیماری اثربخشی محدودی داشت. ورود واکسیناسیون با مایه گاوی از کشورهای غربی، به‌عنوان روشی جدید، این نظام سنتی را با چالشی جدی مواجه ساخت و باعث شکل‌گیری مقاومت‌هایی از سوی گروه‌های مختلف شامل طبیبان سنتی، روحانیان و حتی بخشی از عموم مردم شد. پذیرش تدریجی روش نوین، مستلزم آموزش طبیبان، اطلاع‌رسانی و آگاهی‌بخشی عمومی و مشاهده اثرات موفقیت‌آمیز آن در افراد بود. نقش اقدامات حکومتی نیز در ترویج و تضمین اجرای واکسیناسیون بسیار مهم بود و توانست به کاهش ترس و مقاومت اجتماعی کمک کند. بررسی روند این گذار نشان می‌دهد که تغییر در روش‌های درمانی تنها محدود به تکنیک‌های پزشکی نبوده و به تحول نگرش‌ها، باورها و ساختار اجتماعی مرتبط با سلامت انجامید. به‌طورکلی، این تجربه تاریخی نمونه‌ای روشن از تعامل پیچیده میان علم، فرهنگ، باورهای اجتماعی و سیاست در پذیرش نوآوری‌های پزشکی را ارائه می‌دهد

مشاهده مقاله

مقاله پژوهشی

نقش هرمیاس و ارسطو، مشاور فیلیپ دوم، در روابط شاهنشاهی هخامنشی و مقدونیه(347-336ق.م)

علیرضا کرباسی؛ حمیدرضا پاشازانوس؛ اسماعیل سنگاری

دوره 18، شماره 1 ، اردیبهشت 1405، صفحه 255-277

https://doi.org/10.22059/jhss.2025.392841.473795

چکیده

در شرح زندگی ارسطو، فیلسوف یونانی، پس از مرگ افلاطون، به سفر و اقامت وی در شهر آتارنئوس و آسوس در شمال غرب آسیایصغیر تحت فرمانروایی حاکم محلی به نام هرمیاس اشاره شده است. این فرد که در اواخر دوران ... بیشتر در شرح زندگی ارسطو، فیلسوف یونانی، پس از مرگ افلاطون، به سفر و اقامت وی در شهر آتارنئوس و آسوس در شمال غرب آسیایصغیر تحت فرمانروایی حاکم محلی به نام هرمیاس اشاره شده است. این فرد که در اواخر دوران سلسله هخامنشی و در پس تحولات عصر اردشیر سوم توانسته بود آرامآرام قدرت خود را در آن منطقه بسط دهد، به واسطه ی ارسطو و برخی دیگر از شاگردان آکادمی افلاطون، عامل مهمی در آگاهی یافتن فیلیپ فرمانروای مقدونیه از وضعیت داخلی شاهنشاهی هخامنشی تبدیل شده بود، تا جایی که اتحاد سیاسی او با فیلیپ با واکنش سخت ایرانیان مواجه شد و جان خود را نیز بر سر این پیمان نهاد. گرچه ارسطو در نوشتههایش به ستایش هرمیاس و هجو و بدگویی از ایرانیان پرداخته است، با این حال با بررسی دقیق تحولات سیاسی و رفت و آمدهای دیپلماتیک میان فرمانروای آتارنئوس و دربار فیلیپ مقدونی، میتوان به این نتیجه رسید که شاهنشاهی هخامنشی اطلاعات دقیق و روشنی از رخدادهای سیاسی دولت شهرهای یونانی و پادشاهی مقدونیه داشته و با حذف هرمیاس، و احتمالاَ خود فیلیپ، کمک زیادی به یونانیان در جهت کسب استقلال از دست رفته خود کرده است، هرچند یونانیان از فرصت اتحاد به درستی بهره نبرده و استقلال دولت شهری خود را به اسکندر پسر فیلیپ واگذاردند. در این پژوهش سعی شده است بر پایۀ روش توصیفی-تحلیلی و با بهره گیری از شواهد مکتوب متون کهن بنیاد یونان باستان، نشان داده شود که شاهنشاهی هخامنشی در جهت تقویت پیمان آنتالکیداس، تلاشهای خود را برای حفظ استقلال دولت شهرهای یونانی در برابر سلطه جویی های مقدونی، پیش از ظهور اسکندر، با حذف عناصر مقدونی گرا انجام داده بود ولی اختلافات یونانیان و سرعت عمل و خشونت اسکندر در سرکوب مخالفان یونانیاش باعث از دست رفتن این فرصت تاریخی شد

مشاهده مقاله

مقاله پژوهشی

محتوای تاریخی مطبوعات عصر قاجاریه

محمدرضا حاجی آقابابایی؛ مبینا محمودیان

دوره 18، شماره 1 ، اردیبهشت 1405، صفحه 279-294

https://doi.org/10.22059/jhss.2026.406919.473874

چکیده

یاز آغاز شکل‌گیری روزنامه در ایران، یکی از موضوعاتی که به صورتی پررنگ به آن پرداخته‌شده‌است، انتشار مطالبی با محتوای تاریخی است. مطالب تاریخی منتشرشده در مطبوعات بازتاب‌دهنده‌ی نگرش جامعه نسبت به ... بیشتر یاز آغاز شکل‌گیری روزنامه در ایران، یکی از موضوعاتی که به صورتی پررنگ به آن پرداخته‌شده‌است، انتشار مطالبی با محتوای تاریخی است. مطالب تاریخی منتشرشده در مطبوعات بازتاب‌دهنده‌ی نگرش جامعه نسبت به مسائل تاریخی است. پژوهش حاضر با هدف شناسایی و طبقه‌بندی محتوای تاریخی مطبوعات ایران از آغاز انتشار تا پایان عصر قاجار و با رویکردی توصیفی‌ ـ تاریخی انجام شده‌است. بررسی ۲۲۶ نشریه از دوره قاجار نشان‌دهندة انتشار ۲۲۷ مطلب تاریخی است؛ رقمی که بیانگر جایگاه مطالب تاریخی در گفتمان مطبوعاتی آن دوره است. مطبوعات در دوره‌ای که جامعه ایران با تحولات سیاسی و فکری نوظهور مواجه بود، نقشی آموزشی و روشنگرانه‌ای ایفا می‌کردند و تاریخ ابزار مؤثری برای ارتقای آگاهی عمومی و مشروعیت‌بخشی به اصلاحات سیاسی و اجتماعی به شمار می‌رفت. بازخوانی گذشته تاریخی در آن دوره به‌عنوان راهکاری برای تقویت هویت ملی و مقابله با تهدیدهای خارجی تلقی می‌شد و مطبوعات با برجسته‌سازی میراث تاریخی، در ایجاد انسجام فرهنگی نقش فعالی ایفا می‌کردند؛ افزون بر این، جذابیت موضوعات تاریخی به افزایش شمار مخاطبان و تقویت بنیه اقتصادی نشریات کمک می‌کرد. برآیند این عوامل سبب شد که مطبوعات ایران در دوره قاجار طیفی گسترده و متنوع از محتوای تاریخی را تولید کنند و در شکل‌دهی حافظه تاریخی جامعه تأثیرگذار باشند.

مشاهده مقاله

مقاله پژوهشی

اهمیت نظامی و راهبردی «ایستگاه های پارتیِ» ایزیدور خاراکسی

فرشید نادری؛ صهیب محمدی نوسودی

دوره 18، شماره 1 ، اردیبهشت 1405، صفحه 307-336

https://doi.org/10.22059/jhss.2025.402600.473853

چکیده

کتاب «ایستگاه‌های پارتی» نوشتۀ ایزیدور خاراکسی، جغرافی‌نگار سدۀ نخست پیش از میلاد، اثری منحصر به‌فرد است که با ثبت نظام‌مند راه‌ها، ایستگاه‌ها و نقاط راهبردی در سراسر گسترۀ شاهنشاهی اشکانی، ... بیشتر کتاب «ایستگاه‌های پارتی» نوشتۀ ایزیدور خاراکسی، جغرافی‌نگار سدۀ نخست پیش از میلاد، اثری منحصر به‌فرد است که با ثبت نظام‌مند راه‌ها، ایستگاه‌ها و نقاط راهبردی در سراسر گسترۀ شاهنشاهی اشکانی، نه‌تنها یک متن جغرافیایی، بلکه منبعی دست اول و کلیدی برای تحلیل تاریخ نظامی و سیاسی این دوره به شمار می‌آید. این کتاب دربردارندۀ اطلاعات دقیقی دربارۀ فواصل میان شهرها، موقعیت کاروانسراها و همچنین مسیرهای تجاری و نظامی است که در شکل‌گیری مناسبات قدرت میان امپراتوری روم و پادشاهی اشکانیان نقشی تعیین‌کننده داشته‌اند. پژوهش‌های پیشین غالباً بر اهمیت بازرگانی و تجاری این اثر تمرکز کرده و آن را به مثابۀ راهنمایی برای شناخت مسیرهای اقتصادی شرق و غرب مورد مطالعه قرار داده‌اند. با این حال، فراتر از جنبه‌های اقتصادی، مدعای بنیادین پژوهش حاضر بر این است که کتاب ایزیدور خاراکسی اساساً ابزاری اطلاعاتی برای فهم رویکردهای نظامی رومیان بوده است. بررسی انتقادی متن نشان می‌دهد که سبک «استاتموی» اثر، با تأکید بر ذکر فواصل دقیق، شناسایی دژهای مرزی، رودها، کوهستان‌ها و موانع طبیعی، کارکردی کاملاً نظامی یافته و به منزلۀ نقشه‌ای عملیاتی برای طراحی مسیر حرکت سپاهیان و پشتیبانی لجستیکی مورد استفاده بوده است. تمرکز کتاب بر مناطق غربی و میان‌رودان آشکار می‌سازد که رومیان همواره در پی شناسایی و تسلط بر پایگاه‌های حیاتی مرزی بوده‌اند. یافته‌های این اثر بعدها در لشکرکشی‌های متأخر روم، به‌ویژه در نبردهای دورۀ تراژان (۱۱۷–۵۳ م) به کار گرفته شد و موجب بهینه‌سازی عملیات‌ها، سرعت ‌بخشیدن به حرکت نیروها و کاهش آسیب‌پذیری در برابر تاکتیک‌های متحرک و سواره‌نظام اشکانی گردید. از این رو، «ایستگاه‌های پارتی» صرفاً یک سند جغرافیایی نیست، بلکه بازتابی روشن از سیاست‌های اطلاعاتی و امنیتی روم است که با هدف ایجاد توازن قوا و تثبیت نفوذ در شرق باستان تدوین و بهره‌برداری شد. بدین ترتیب، ارزش کتاب نه تنها در شناخت جغرافیای ایران اشکانی، بلکه در فهم شبکه‌های قدرت و راهبردهای جهانی امپراتوری روم نیز جلوه‌گر می‌شود

مشاهده مقاله

مقاله پژوهشی

تحلیل محتوای اسناد موقوفات صاحب‌منصبان ایالت مازندران در دورة قاجار (1344-1210ق.)

فرشید نوروزی؛ حمیدرضا ۀزیانفر

دوره 18، شماره 1 ، اردیبهشت 1405، صفحه 337-361

https://doi.org/10.22059/jhss.2025.387832.473770

چکیده

این پژوهش باهدف بررسی چگونگی مصارف و انواع موقوفات صاحب‌منصبان ایالت مازندران در دورة قاجار، به تحلیل محتوای اسناد مربوط به این موقوفات می‌پردازد. تمرکز اصلی این پژوهش بر تحلیل کیفی محتوای این اسناد ... بیشتر این پژوهش باهدف بررسی چگونگی مصارف و انواع موقوفات صاحب‌منصبان ایالت مازندران در دورة قاجار، به تحلیل محتوای اسناد مربوط به این موقوفات می‌پردازد. تمرکز اصلی این پژوهش بر تحلیل کیفی محتوای این اسناد است تا بتوان به درک جامعی از تعداد، نوع، اهداف و نیات واقفان دست‌یافت. تنوع در نوع موقوفات صاحب‌منصبان واقف در ایالت مازندران نشان می‌دهد که واقفان این دوره از دارایی‌های مختلف خود برای وقف استفاده می‌کردند. مصارف تعیین‌شده برای این موقوفات شامل مواردی همچون برگزاری مراسم عزاداری، تأمین هزینه‌های زندگی اولاد واقف، کمک به فقرا، سادات و مساکین، انجام امور خیر و عام المنفعه می‌شد. این گستردگی در مصارف نشان از توجه واقفان به ابعاد مختلف نیازهای جامعه و همچنین اعتقادات مذهبی آنها دارد. از نظر بازة زمانی، توزیع وقف‌های انجام‌شده توسط این صاحب‌منصبان شامل ۳۶ درصد مربوط به دورة ناصری، ۵۰ درصد مربوط به دورة مظفرالدین‌شاه و ۱۴ درصد نیز متعلق به دورة احمدشاه بوده است. این توزیع زمانی نشان می‌دهد که اوج فعالیت وقف توسط این گروه از صاحب‌منصبان در دورة مظفرالدین‌شاه بوده است. از نظر جغرافیایی، این وقف‌نامه‌ها مربوط به صاحب‌منصبان شهرهای ساری، نور، بارفروش، آمل، بلده، سوادکوه و بندپی ایالت مازندران بوده است. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که صاحب‌منصبان ایالت مازندران در دورة قاجار نقش مهمی در توسعة سنت وقف داشته‌اند و با وقف دارایی‌های متنوع خود، به رفع نیازهای مختلف جامعه کمک می‌کردند. تنوع در نوع موقوفات، مصارف تعیین‌شده و همچنین توزیع زمانی و مکانی وقف‌ها، تصویر جامعی از وضعیت وقف در این دوره و در این منطقه ارائه می‌دهد.

مشاهده مقاله

واکاوی علل عدم موفقیت کمپانی انگلیسی مسکوی در ایران عصر صفوی

دوره 15، شماره 1 ، خرداد 1402، ، صفحه 23-43

https://doi.org/10.22059/jhss.2023.353538.473619

چکیده

تجارت بین‌المللی در قرن شانزدهم میلادی شاهد تغییرات ژرفی بود که شکل‌گیری کمپانی‌های تجاری و کشف راه‌های دریایی جدید را می‌توان از مصادیق بارز آن دانست. یکی از نخستین کمپانی‌هایی که در این قرن موجودیت ... بیشتر تجارت بین‌المللی در قرن شانزدهم میلادی شاهد تغییرات ژرفی بود که شکل‌گیری کمپانی‌های تجاری و کشف راه‌های دریایی جدید را می‌توان از مصادیق بارز آن دانست. یکی از نخستین کمپانی‌هایی که در این قرن موجودیت یافت و توانست راه دریایی جدیدی را به تجارت بین‌المللی بگنجاند، کمپانی مسکوی بود. این کمپانی همچنین موفق شد نخستین مناسبات تجاری و دیپلماتیک مستقیم میان انگلستان و ایران را از مسیر دریاهای شمالی و روسیه منعقد کند. اما بعد از دو دهه فعالیت کمپانی در ایران عصر صفوی، این مؤسسۀ بازرگانی از ادامۀ فعالیت‌های تجاری در ایران صرف‌نظر کرد و جوامع تجاری انگلستان، ارتباط با ایران را از مسیرهای دیگری پیگیری کردند. این پژوهش به دنبال پاسخ به این مسئله است که چرا کمپانی انگلیسی مسکوی از استمرار تجارت با ایران از طریق دریایی شمال و روسیه صرف‌نظر کرد و چه عواملی در اتخاذ چنین تصمیمی مؤثر بودند. این مقاله به روش توصیفی-تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای به دنبال بررسی علل قطع روابط تجاری میان ایران و انگلستان در نیمۀ دوم قرن شانزدهم میلادی برای برهه‌ای از زمان است. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که مناسبات سیاسی میان دولت‌های صفوی، عثمانی، روسیه و انگلستان با یکدیگر و نتایج ناشی از آن مانند جنگ‌ها، صلح‌ها، رقابت‌ها و تیرگی روابط میان آن دولت‌ها تأثیرات سوئی بر عملکرد کمپانی گذاشت. شرایط جغرافیایی و امنیتی حاکم بر مسیر مورد استفادۀ کمپانی نیز موانع عدیده‌ای را بر سر راه بازرگانان انگلیسی ایجاد می‌کرد. علاوه بر عوامل مذکور، تجار انگلیسی پس از پشت‌سرگذاشتن این مشکلات و سختی‌ها، خود را با رقبای کهنه‌کار و پرتجربه‌ای مانند ترک‌ها، ونیزی‌ها و ارامنه در بازارهای ایران مواجه می‌دیدند. مجموع این موانع مدیران کمپانی مسکوی در لندن را به ترک تجارت با ایران از طریق راه‌های شمالی متقاعد کرد.

خاستگاه سرپوش در نخستین سکه‌های اشکانی (از ارشک یکم تا مهرداد یکم)

دوره 11، شماره 2 ، اسفند 1398، ، صفحه 21-41

https://doi.org/10.22059/jhss.2019.276734.473087

چکیده

در بررسی سکه‌های نخستین اشکانیان، پژوهشگران بیشتر بر میراث یونانی‌مآبی و پارسی-هخامنشی به‌عنوان عناصر مسلط تأکید می‌کنند و عناصر سکایی عموماً نادیده انگاشته می‌شوند. یکی از نقش‌مایه‌های این سکه‌ها، ... بیشتر در بررسی سکه‌های نخستین اشکانیان، پژوهشگران بیشتر بر میراث یونانی‌مآبی و پارسی-هخامنشی به‌عنوان عناصر مسلط تأکید می‌کنند و عناصر سکایی عموماً نادیده انگاشته می‌شوند. یکی از نقش‌مایه‌های این سکه‌ها، سرپوش قائم نوک‌تیزی است که بر سر شاه قرار دارد. مسئلة اصلی پژوهش، بررسی خاستگاه سرپوش شاهان نخست اشکانی است که عموماً متأثر از سکه‌های شهرب‌های هخامنشی و فرهنگ پارسی انگاشته می‌شود. فرضیة این مقاله، احتمال سکایی‌بودن این سرپوش باتوجه‌به خاستگاه سکایی اشکانیان است. مقالة حاضر بر آن است تا با روش توصیفی-تحلیلی و مقایسة این سرپوش با نقش‌مایه‌های هخامنشی، سکایی و یونانی و توصیفات‌ متون کلاسیک، به بررسی این خاستگاه بپردازد. مقایسة این سرپوش‌ها با سرپوش شهرب‌ها، موارد نقش‌مایه‌های دورة هخامنشی و هنر یونانی کلاسیک نشان می‌دهد که این سرپوش برخلاف موارد پارسی که نرم و فاقد برجستگی هستند، شباهت چشمگیری با سرپوش‌های بیابان‌گردان سکایی دارد که در هنر هخامنشی و یونانی به‌صورت قائم به تصویر کشیده شده‌اند؛ درنتیجه، می‌توان گفت سرپوش نخستین اشکانیان گونه‌ای از سرپوش ایستاده و نوک‌تیز سکایی است که مختص اپرنی‌ها یا قبایل داهه بوده است. ردِّ پای سرپوش سکا‌ها در متون کلاسیک نیز دیده می‌شود که از آن به نام کورباسیا یاد شده است. بررسی اصطلاحات سرپوش‌ها در این متون نشان می‌دهد واژة کورباسیا که در آغاز تنها مختص سرپوش سکا‌ها بوده است، بعدها با سرپوش بلند و دندانه‌دار پارسی مختص شاه بزرگ هخامنشی خلط شده و این دو، همسان ‌پنداشته شده‌اند. گذشته از ارتفاع سرپوش‌ها، ظاهراً آنچه به این همسان‌انگاری کمک کرده است، وجود محافظ گردن در هر دو سرپوش بوده است.

وکیل الدوله یا وکیل الرعایا؛ پژوهشی در باب لقب کریم‌خان زند

دوره 16، شماره 1 ، مرداد 1403، ، صفحه 127-154

https://doi.org/10.22059/jhss.2024.368072.473670

چکیده

کریمخان زند یکی از برجسته‌ترین اشخاصی است که پس از مرگ نادرشاه افشار توانست حکومت خود را بر بخش‌های مهمی از ایران تثبیت کند. درباره رفتار و منش او داستان‌های بسیاری در منابع مختلف نقل شده‌ است که ... بیشتر کریمخان زند یکی از برجسته‌ترین اشخاصی است که پس از مرگ نادرشاه افشار توانست حکومت خود را بر بخش‌های مهمی از ایران تثبیت کند. درباره رفتار و منش او داستان‌های بسیاری در منابع مختلف نقل شده‌ است که یکی از مهم‌ترین این نقل‌قول‌ها پیرامون لقب کریم‌خان زند، یعنی «وکیل‌الرعایا» است. بعدها بسیاری از پژوهشگران در پاسخ به چرایی انتساب این لقب به کریمخان زند دلایل بسیاری گفتهاند که این دلایل با اسناد و منابع تاریخی و علاوه بر آن، با بافت سیاسی و اجتماعی جامعه پیشامشروطه ایران تطابق ندارد. از این رو پرسش اصلی این پژوهش آن است که لقب «وکیل‌الرعایا» در چه زمانی برای کریمخان به کار رفته و عوامل مؤثر بر کاربرد آن چیست؟ این پژوهش با رویکردی توصیفی- تحلیلی و با تکیه بر تحلیل محتوای متن اسناد و مطالعه انتقادی منابع تاریخی دورۀ زندیه و قاجاریه به پاسخگویی این پرسشها می‌پردازد. یافتههای این پژوهش نشان می‌دهد که لقب وکیل‌الرعایا در منابع هم‌عصر کریمخان بازتابی ندارد و کریم‌خان زند نیز پس از شکست مدعیان، خود را وکیلالدوله اسماعیل سوم میدانست. نخستین بار کوهمره در ذیل مجمل‌التواریخ به دلیل علاقه به وی از کریم‌خان با لقب وکیل‌الرعایا یاد میکند که نگارش این ذیل، متأخر از زمانه کریم‌خان است. از طرفی آنچه مشخص است، بسیاری از پژوهشگران اطلاق لقب وکیل‌الرعایا برای کریم‌خان را دلیلی بر وجود نوعی رابطه سیاسی بین او و مردم می‌شمارند که ویژگی بارز نظم سیاسی دوران مدرن است؛ اما با توجه به اسناد و مدارک موجود می‌توان گفت که چنین برداشتی نمی‌تواند نمایانگر نوع رابطه مردم و حاکم در دوران زندیه باشد؛ زیرا با انقلاب مشروطه بود که ایرانیان توانستند نظم سیاسی قدمایی را کنار زده و نظم جدیدی مبتنی بر نمایندگی را در ایران اجرا کنند. بر این اساس می‌توان گفت که علاوه بر اسناد و مدارک تاریخی، ساختار سیاسی ایران در دورۀ زندیه نیز نمی‌توانست جایگاهی برای وجود چنین رابطه‌ای باشد‌

آیا ساسانیان روحانی‌تبار بودند؟

دوره 11، شماره 2 ، اسفند 1398، ، صفحه 43-62

https://doi.org/10.22059/jhss.2020.265049.473032

چکیده

رابطة دین و دولت، موضوعی مهم در تحقیقات مربوط به سازوکار شاهنشاهی ساسانی است و رویکرد ساسانیان به دین زرتشتی و ارتباط آنها با روحانیان این دین، اهمیت بسزایی در پژوهش‌های تاریخ ساسانی دارد. در 150 سال اخیر، ... بیشتر رابطة دین و دولت، موضوعی مهم در تحقیقات مربوط به سازوکار شاهنشاهی ساسانی است و رویکرد ساسانیان به دین زرتشتی و ارتباط آنها با روحانیان این دین، اهمیت بسزایی در پژوهش‌های تاریخ ساسانی دارد. در 150 سال اخیر، شماری از محققان با استناد به گزارشی از طبری دربارة ساسان و فعالیت او در آتشکدة اناهید اصطخر، او را صاحبِ منصبی دینی چون موبد، هیربد یا نگاهبان آتشکده تصور کرده و ساسانیان را از تباری روحانی دانسته‌اند. برخی محققان از این هم فراتر رفته و کامیابی ساسانیان در غلبه بر اشکانیان را نتیجة رویکرد دینی جدید اردشیر بابکان، مؤسس سلسلة ساسانی، و توجه و گرویدن هواداران پرشور و متعصب زرتشتی به او پنداشته‌اند. گزارش آگاثیاس دربارة اردشیر بابکان هم دستاویز دیگری برای شماری از پژوهشگران در روحانی‌دانستن او بوده است. این تحقیق با بررسی دوبارة گزارش طبری و سنجش آن با مدارک حقوقی زرتشتیِ دورة ساسانی، نشان می‌دهد که منصب ساسان در آتشکدة اناهید منصبی دینی نبوده است. همچنین این تحقیق گزارش آگاثیاس دربارة اردشیر را با شواهد دیگر می‌سنجد و نشان می‌دهد که این گزارش هم مطلبی دربارۀ روحانی‌بودن او ندارد. مقایسة این گزارش‌ها و شواهد و روایت‌های دیگر، خاستگاه روحانی ساسانیان را نفی می‌کند و بر پیوند آنها با اشراف محلی فارس صحه می‌گذارد.

بازی بزرگ و مسئلۀ هرات (1828-1838م)

دوره 11، شماره 2 ، اسفند 1398، ، صفحه 1-20

https://doi.org/10.22059/jhss.2019.278907.473098

چکیده

بازی بزرگ روسیه و بریتانیا که از دهه‌های نخستین قرن نوزدهم آغاز شده بود، به رویارویی آن دو قدرت در ایران طی سال‌های آغازین قرن بیستم منجر شد. رقابت روسیه و بریتانیا در ایران در شرایطی تشدید شد که پس از ... بیشتر بازی بزرگ روسیه و بریتانیا که از دهه‌های نخستین قرن نوزدهم آغاز شده بود، به رویارویی آن دو قدرت در ایران طی سال‌های آغازین قرن بیستم منجر شد. رقابت روسیه و بریتانیا در ایران در شرایطی تشدید شد که پس از دور دوم جنگ‌های ایران و روسیه در قفقاز، اعادۀ حاکمیت تاریخی ایران بر هرات در دستور کار دولت ایران قرار گرفت؛ اقدامی که باعث نگرانی سیاستمداران بریتانیایی از بسط نفوذ روسیه در مرزهای غربی هند شد. در دهۀ 1830م (1245ق) تحرکات نظامی ایران در مرزهای شرقی که با حمایت روسیه همراه بود، به محاصرۀ هرات در 1837م (1252ق) منجر شد؛ اما باتوجه‌به واکنش نظا‌می‌ بریتانیا در خلیج فارس، عملیات نظا‌می ‌محمدشاه قاجار به شکست انجامید. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که در این بازی بزرگ، در شرایطی که حمایت روسیه از دربار ایران و محاصرۀ هرات ذهن سیاستمداران بریتانیایی را در کلکته و لندن به خود مشغول داشته بود، واکنش سریع و لشکرکشی بریتانیا به خلیج فارس، نتیجۀ کارزار در هرات را به نفع آن کشور رقم زد. از آن پس بود که موقعیت بریتانیا در افغانستانِ امروزی تثبیت شد. این مقاله برخلاف پژوهش‌های دیگر که اغلب مسئلۀ هرات را در چارچوب روابط ایران و بریتانیا، ایران و روسیه و یا روابط ایران و امیرنشین‌های افغان بررسی کرده‌اند، آن را در چارجوب بازی بزرگ روسیه و بریتانیا بررسی و تحلیل کرده است.

مقاله پژوهشی

The Meaning and Concept of the Legend of "nwky" on the Coins of Yazdgird II

اسماعیل مطلوب‌کاری

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 09 خرداد 1404

https://doi.org/10.22059/jhss.2025.393967.473798

چکیده

The fifth century witnessed fundamental changes in the inscriptions on Sasanian coins. From the late fourth century, the relatively uniform list of legitimizing Sasanian titles changed due to social, religious, and political changes. By the late fifth century, all of these titles had been eliminated and were replaced by titles that reflected the changing political ... بیشتر

مشاهده مقاله

مقاله پژوهشی

تحلیل و تبیین مهم‌ترین گناهان زنان و کیفر آن‌ها در دوره ساسانی

شهلا رشیدی‌فر؛ فیض‌اله بوشاسب گوشه؛ اسماعیل سنگاری

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 04 مرداد 1404

https://doi.org/10.22059/jhss.2025.391157.473788

چکیده

دوره ساسانی، یکی از دوره‌های پرتحول از نظر نظام اداری، فرهنگی و دینی به‌شمار می‌آید. در این دوره، تفسیر مفاهیم گناه، عدالت و مجازات در چارچوب قوانین دینی و عرفی اهمیت ویژه‌ای داشت و تحلیل دقیق گناهان ... بیشتر دوره ساسانی، یکی از دوره‌های پرتحول از نظر نظام اداری، فرهنگی و دینی به‌شمار می‌آید. در این دوره، تفسیر مفاهیم گناه، عدالت و مجازات در چارچوب قوانین دینی و عرفی اهمیت ویژه‌ای داشت و تحلیل دقیق گناهان و کیفر زنان می‌تواند تصویری واقعی از نگرش‌های اجتماعی و حقوقی آن دوران ارائه کند. این پژوهش تلاش دارد تا با استفاده از منابع تاریخی و حقوقی، به بررسی، تحلیل و تبیین مهم‌ترین گناهان زنان و کیفر آن‌ها در ایران عهد ساسانی بپردازد. هدف اصلی این پژوهش روشن کردن این است که در متون حقوقی، مذهبی و تاریخی دوره ساسانی چه رفتارهایی به عنوان «گناه» زنانه شناخته می‌شدند، عوامل تعیین‌کننده مجازات‌ها چه بودند، و پیامدهای اجتماعی و حقوقی این مقررات برای زنان در ساختار اجتماعی ساسانی چگونه بود. روش این تحقیق ترکیبی از تحلیل متنی و تاریخی است. نتایج به‌دست‌آمده نشان می‌دهد که در جامعه ساسانی، نظام گناه و کیفر زنان ابعادی فراتر از دین و اخلاق داشت و عمیقاً تحت تأثیر نگرش‌های اجتماعی بود. این نظام به عنوان ابزاری نمادین برای حفظ نظم و استحکام ساختار خانواده و دین به کار می‌رفت. گناهان زنان طیف وسیعی را شامل می‌شد؛ از نافرمانی‌های جزئی مانند رعایت نکردن آیین دشتانستان تا جرائم بزرگی چون سقط جنین، روسپی‌گری و جادوگری. مجازات‌ها نیز متناسب با شدت گناه، از تازیانه و جریمه نقدی تا مرگ یا عذاب اخروی متغیر بود. در نهایت، این سیستم بیش از آنکه حقوقی باشد، عرصه‌ای برای کنترل جنسیتی، بازتولید سلسله‌مراتب اجتماعی و حفظ «نظم مقدس» بود.

مشاهده مقاله

مقاله پژوهشی

Archaeology and Empire The Politics of Antiquity in 18th and 19th Century Imperialism

مهسا فیضی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 17 مهر 1404

https://doi.org/10.22059/jhss.2025.392811.473794

چکیده

This article examines the development of archaeology as a discipline closely entangled with imperialism and nationalism during the eighteenth and nineteenth centuries. Drawing on Edward Said’s concept of Orientalism, it employs a critical historical approach to analyze how archaeology was shaped by and contributed to the political agendas of expanding European ... بیشتر

مشاهده مقاله

مقاله پژوهشی

بررسی پیامدهای تغییر وضعیت هیدروپولیتیک رودخانه هریرود پس از پیمان آخال (1881-1979)

باقر علی عادل فر؛ مبینا حسن جانی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 10 آذر 1404

https://doi.org/10.22059/jhss.2025.389598.473778

چکیده

رودخانه هریرود از کوه‌های هندوکش افغانستان سرچشمه می‌گیرد و پس از عبور از ایران، در بیابان کاراکوم ترکمنستان ناپدید می‌شود. اهمیت ژئوپولیتیک و هیدروپولیتیک این رود در سطوح ملی و بین‌المللی افزایش ... بیشتر رودخانه هریرود از کوه‌های هندوکش افغانستان سرچشمه می‌گیرد و پس از عبور از ایران، در بیابان کاراکوم ترکمنستان ناپدید می‌شود. اهمیت ژئوپولیتیک و هیدروپولیتیک این رود در سطوح ملی و بین‌المللی افزایش یافت. پس از سقوط رژیم تزاری در اکتبر 1917 و تأسیس دولت شوروی، مسائل مربوط به مرزهای آبی دو کشور همچنان بر منطقه ترکمن در دو طرف رود متمرکز بود. مسائل اصلی این تحقیق شامل بررسی پیامدهای تغییر وضعیت رودخانه هریرود به‌عنوان مرز آبی بین سه کشور و چالش‌های مرزی بین ایران و روسیه در شرایط جدید است. همچنین به غفلت هر دو طرف در اجرای دقیق پروتکل‌ها و توافق‌های تخصصی مرتبط با آب و رودهای مرزی و تأثیر این مسائل بر زندگی کشاورزی ساکنان حاشیه رودخانه هریرود (تاجان) می‌پردازد. علاوه بر این، اقدام‌های مقامات محلی از هر دو طرف و تدابیر مربوط به مدیریت آب در رودخانه‌ها و اقتصاد آب، از جمله ساخت سدها را بررسی می‌کند. در این فرآیند تحقیق، تلاش جدی همراه با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و بررسی اسناد موجود در آرشیوهای ملی و دولتی انجام شده است. نتیجه این تحقیق نشان می‌دهد که تعیین حوزه پایین‌دست رودخانه هریرود در نقطه صفر مرزی بین ایران و روسیه به معنای پایان منازعات مرزی بین این دو کشور نبود، بلکه منجر به چالش‌های مداوم آبی بین ساکنان دو طرف رود و ادامه اقدامات قهری مقامات روسی برای بهره‌برداری بیشتر از حقوق آبی توافق‌شده شد که پیامدهای سیاسی گسترده‌تری را به همراه داشت.

مشاهده مقاله

مقاله پژوهشی

مطالعه کارکردگرایانه روشهای آزمون ایزدی به عنوان ادلّه اثبات دعوی در آئین دادرسی ساسانی

سارا کردستانی؛ مرتضی دهقان نژاد؛ اسماعیل سنگاری

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 30 دی 1404

https://doi.org/10.22059/jhss.2026.400929.473838

چکیده

آزمون ایزدی به نوعی راستی آزمایی آئینی اشاره داردکه در تمدن‌های جهان باستان مانند ایران، میان‌رودان،مصر وچین به‌عنوان یکی از ادلّه اثبات جرم در محاکم قضایی به‌کار می‌رفت.این آئین پیش ‌از ورود آریایی‌ها ... بیشتر آزمون ایزدی به نوعی راستی آزمایی آئینی اشاره داردکه در تمدن‌های جهان باستان مانند ایران، میان‌رودان،مصر وچین به‌عنوان یکی از ادلّه اثبات جرم در محاکم قضایی به‌کار می‌رفت.این آئین پیش ‌از ورود آریایی‌ها در محاکم دادرسی ایلام ‌باستان تحت‌تأثیر فرهنگ میان‌رودان رواج‌ داشت.در فرهنگ ‌آریایی نیز قدیمی‌ترین نشانه‌های باور به‌ آن درمتون اوستایی مانند گاثاها،وندیداد و یشت‌ها ‌مشاهده می‌شود.هدف نگارنده آن است بارویکرد کارکردگرایانه و استفاده از ابزارکتابخانه‌ای و روش تحلیل تاریخی به بررسی تحلیلی نقش آزمون ایزدی در اثبات دعوی علیه زنان در آئین دادرسی ساسانی بپردازد.سوال اصلی این است که چه آزمون‌های ایزدی در متون فقهی‌حقوقی ساسانی برای ادله اثبات جرم موجود بود و چه کارکردی در جامعه ساسانی داشت؟مطالعه کارکردگرایانه متون فقهی‌حقوقی بازمانده‌ی ایران باستان از دوره ایلام تا ساسانی نشان دادکه جرائم کیفری در عصر ساسانی به سه دسته کلی جرائم علیه خدا، شاه و دیگری تقسیم شده بودند.وضعیت حقوقی زنان در عهد ساسانی نسبت به دوره‌های قبل رو به ‌بهبودی نهاده ‌بود.طبق مادیان هزاردادستان و سایر منابع فقهی‌حقوقی دوره ساسانی مانند روایت اِمیداشوهیشتان و شایست‌ناشایست،زنان بابرخورداری از هودگان هازمانی و خاوندی حق اقامه دعوی داشتند و می‌توانستند به‌تنهایی در دادگاه شهادت ‌دهند و صاحب جهیزیه و اموال شخصی خود باشند؛حتّی‌ اگر زنی ازطرف شوهرِ خود مورد اتهام زِنا و نُشوز قرار ‌می‌گرفت در صورت عدم اقرار صریح وی، قاضی رأی به برائتش می‌داد. همچنین در این دوره زنان از انجام آئین آزمون ایزدی معاف بودند.گویی در پایان عهد باستان متأخر، زنان در ایران به حقوق مدنی پیشرفته‌‌تری نسبت ‌به قبل دست‌یافته بودند.

مشاهده مقاله

مقاله پژوهشی

مشروطیت و کشاکش نقد و اندیشه؛ سیدحسن تقی‌زاده در آینۀ تاریخ نگاری احمد کسروی

حسن رستمی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 18 بهمن 1404

https://doi.org/10.22059/jhss.2026.399686.473829

چکیده

داوری دربارۀ اندیشه، مشی و کنش سیاسی رهبران و مجاهدان مشروطه، بخشی‌از تاریخ‌نگاری دورۀ معاصر را شامل می‌شود که بیشتر بر ردیه‌نویسی، دفاع و جانبداری‌ یا تأیید مسائل و مباحث قرار گرفته‌است. دراین‌باره، ... بیشتر داوری دربارۀ اندیشه، مشی و کنش سیاسی رهبران و مجاهدان مشروطه، بخشی‌از تاریخ‌نگاری دورۀ معاصر را شامل می‌شود که بیشتر بر ردیه‌نویسی، دفاع و جانبداری‌ یا تأیید مسائل و مباحث قرار گرفته‌است. دراین‌باره، سیدحسن تقی‌زاده به‌عنوان یکی از نخبگان فکری و سیاسی مشروطیت، همواره موردتوجه و دقت‌نظر صاحبان اندیشه و محققانی نظیر سیداحمد کسروی قرار داشت. کسروی در آثار مربوط به مشروطیت، به فراخور نیاز، به داوری، تحلیل و نقد و بررسی‌ عملکرد تقی‌زاده پرداخت و طرح برخی مباحث موجب شد تا علاوه‌بر تقی‌زاده، عده‌ای از نخبگان، صاحبان قلم و اندیشه وادار به واکنش و بیان عقاید و نظرات شوند. بنابراین، پژوهش حاضر با هدف راستی‌آزمایی، ضمن معرفی و شناخت مسائل مورد‌ توجه و نقد کسروی، درصدد پاسخ به این سؤال اصلی است که باعنایت‌به فعالیت‌های تقی‌زاده در سال‌های مشروطه، چه میزان نقدها و آراء کسروی صحیح است؟ براساس مدعای اولیه، تقی‌زاده در روزهای پیش‌از به توپ بستن مجلس، برخلاف آراء کسروی، باتوجه‌به تهدید سفرای روس و انگلیس، درصدد مماشات و همراهی با محمد‌علی شاه بود و به خویشتن‌داری و برهم زدن اجتماع مجاهدان تأکید کرد. او شب پیش‌از به توپ بستن مجلس، خانه‌نشینی را به ممارست در مقابله با جبهۀ استبداد و عزیمت به مجلس ترجیح داد و عازم سفارت انگلیس شد. برخلاف نظر کسروی، به‌نظر می‌رسد، تقی‌زاده گماشته و همکار با سیاست انگلیسی‌ها نبوده‌است؛ ولی تصور نادرست نسبت به همراهی انگلیسی‌ها با خواست مردم و مشروطه، بر این برداشت کسروی تأثیر گذاشت. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای، مجلات و مقاله‌ها، به‌شیوۀ توصیفی-تبیینی به موضوع پرداخته است.

مشاهده مقاله

مقاله پژوهشی

نقش شبکۀ آبرسانی در شکل‌گیری، گسترش و افول استقرارهای تاریخی در دشت میاناب

مژگان خان مرادی؛ هاشم کاظمی؛ فائزه فیروزی نژاد شیرازی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 18 بهمن 1404

https://doi.org/10.22059/jhss.2026.406723.473872

چکیده

شبکۀ آبرسانی در دشت میاناب نمونه‌ای منحصربه‌فرد از تلاش ساکنان منطقه در جهت بهره‌برداری بهینه از ذخایر آب از گذشته‌های دور بوده است در دشت میاناب در برخی از دوره‌ها متأثر از نظام آبرسانی گسترده، مساحت ... بیشتر شبکۀ آبرسانی در دشت میاناب نمونه‌ای منحصربه‌فرد از تلاش ساکنان منطقه در جهت بهره‌برداری بهینه از ذخایر آب از گذشته‌های دور بوده است در دشت میاناب در برخی از دوره‌ها متأثر از نظام آبرسانی گسترده، مساحت و تعداد استقرارگاه‌ها نسبت به دوران پیشین گسترش محسوسی را تجربه کرده ‌است. تاکنون دیدگاه غالب در اکثر پژوهش‌های انجام شده مبتنی بر گسترش بی‌سابقۀ شبکه‌های آبیاری در دورۀ ساسانی و فروپاشی آن‌ها پس از سقوط این سلسله بوده‌ است. هدف این پژوهش بررسی روند تغییرات شبکه‌ آبرسانی از دوره آغاز تاریخی تا اوایل اسلام و تحلیل رابطۀ آن‌ها با تحولات سیاسی و الگوهای سکونتی با رویکردی توصیفی-تحلیلی است. پرسش‌های اصلی این پژوهش عبارت‌اند از: با توجه به الگوی استقرار، روند تغییرات شبکۀ آبرسانی دشت میاناب در دوره‌های مختلف به ویژه دورۀ گذار از ساسانی به اسلامی چگونه بوده است؟ این تغییرات تا چه میزان با تحولات سیاسی مرتبط بوده‌اند؟ داده‌های این پژوهش از طریق مطالعات کتابخانه‌ای گردآوری شده. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که تحولات چشمگیر در مدیریت آب از دورۀ اشکانی با ساخت کانال داریون آغاز و در دورۀ ساسانی با بهینه‌سازی شبکۀ موجود تداوم یافته است. برخلاف انگارۀ سنتی فروپاشی شبکۀ آبرسانی پس از فتوحات اسلامی، شواهدی از رونق کشاورزی در دورۀ اسلامی و تداوم بهره‌برداری از زیرساخت‌های آبیاری پیشین ارائه می‌گردد که نقش نخبگان و جامعۀ محلی در پایداری و نگهداری این زیرساخت‌ها را پررنگ‌تر می‌سازد. این نتایج لزوم بازنگری در الگوهای کلاسیک فروپاشی تمدنی بر اثر تغییر حکومت‌ها و توجه به سازوکارهای انطباق اجتماعی با نظام‌های آبی را گوشزد می‌کند.

مشاهده مقاله

مقاله پژوهشی

اقتصاد استخراجی در عصرِ ممالیکِ برجی (۷۸۴-۹۲۳ق): واکاویِ اقتدارِ سیاسی بر منابعِ مالیِ غیرارضیِ مصر و شام

علیرضا اشتری تفرشی؛ رضا جهانشاهلو؛ افتخار قاسم زاده

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 20 بهمن 1404

https://doi.org/10.22059/jhss.2026.407139.473875

چکیده

دولتِ ممالیکِ برجی در مصر و شام، برای صیانت از اقتدارِ نظامیِ خویش در مواجهه با بحران‌ هایِ متواتر (اعم از همه‌گیریِ طاعون، نوساناتِ نیل و تهدیداتِ خارجی) و جبرانِ فرسایشِ ساختاریِ نظامِ اقطاع، به سمتِ ... بیشتر دولتِ ممالیکِ برجی در مصر و شام، برای صیانت از اقتدارِ نظامیِ خویش در مواجهه با بحران‌ هایِ متواتر (اعم از همه‌گیریِ طاعون، نوساناتِ نیل و تهدیداتِ خارجی) و جبرانِ فرسایشِ ساختاریِ نظامِ اقطاع، به سمتِ بهره‌برداریِ قهرآمیز از منابعِ درآمدیِ غیرارضی سوق یافت. پژوهشِ حاضر با اتخاذِ رهیافتِ «اقتصاد سیاسیِ استخراجی»، به تحلیلِ سازوکارهایِ اعمالِ قدرتِ سلاطین بر شش منبعِ کلیدیِ درآمدی شامل اوقاف، مکوس، احتکارِ دولتی، بیع‌الوظائف (فروش مناصب)، دیوانِ مفرد و ضرابخانه می‌ پردازد. پرسشِ بنیادینِ تحقیق بر میزانِ انطباق یا انحرافِ این رویه‌ها از اصولِ اقتصاد سیاسیِ اسلامی (مانند عدالتِ مالیاتی، منعِ احتکار و نفیِ ارتشاء) تمرکز دارد. یافته‌ هایِ این جستار که با روشِ توصیفی-تحلیلی و تکیه بر منابعِ دست‌ اول تدوین شده، نشان می‌دهد که سلاطین (به‌ویژه برقوق و برسبای) با رسمی‌سازیِ فسادِ مالی و مداخله‌یِ قاهره در بازار، این منابع را به ابزارهایِ استخراجی برای تأمینِ هزینه‌هایِ نخبگانِ لشکری مبدل ساختند. اقداماتی نظیر تأسیسِ دیوانِ مفرد، مصادره‌یِ اوقاف، انحصارِ کالاهایِ استراتژیک (شکر و ادویه) و فروشِ مناصبِ قضایی با ارقامِ گزاف، اگرچه در کوتاه‌مدت ثباتِ حاکمیت را تضمین نمود، اما در بلندمدت با ایجادِ تورمِ مصنوعی، فرارِ سرمایه‌ها و فرسایشِ مشروعیتِ عمومی، زوالِ محتومِ ساختارِ اقتصادی و سیاسیِ دولتِ ممالیک را رقم زد.

مشاهده مقاله

مقاله پژوهشی

مناسبات کارگران شرکت نفت ایران و انگلیس و امارت های جنوبی خلیج فارس(1320 تا 1332ش )

شیلا نجفی؛ سلمان قاسمیان؛ حجت فلاح توتکار

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 05 اسفند 1404

https://doi.org/10.22059/jhss.2026.406854.473873

چکیده

موضوع جنبش‌های کارگری در صنعت نفت یکی از مهمترین موضوعات و درعین حال چالش‌های پیش روی این صنعت در تاریخ دو سده اخیر آن بوده است. شرکت نفت انگلیس و ایران به عنوان یکی از نخستین شرکت‌های دخیل در صنعت نفت ... بیشتر موضوع جنبش‌های کارگری در صنعت نفت یکی از مهمترین موضوعات و درعین حال چالش‌های پیش روی این صنعت در تاریخ دو سده اخیر آن بوده است. شرکت نفت انگلیس و ایران به عنوان یکی از نخستین شرکت‌های دخیل در صنعت نفت در ایران و حوزه خلیج فارس که نقش تعیین کننده‌ای در تحولات تاریخی و اجتماعی این منطقه داشته است، به واسطه گستردگی حوزه فعالیت از جنوب عراق تا عمان طیف وسیعی از جامعه کارگری را در هر سه حوزه اکتشاف و تولید و پالایش تا توزیع در اختیار داشت و موضوع رابطه این شرکت با کارگران و نحوه تعامل کارگران با مشکلات عصر جدید و میزان بهره‌مندی آنان از حقوق اجتماعی و کارگری و در عین حال ماهیت ارتباط میان جوامع کارگری دخیل در حوزه فعالیت این شرکت در سراسر منطقه از مسائلی است که به واسطه فقدان اسناد و منابع تاکنون کمتر مورد توجه قرار گرفته است. پرسش اساسی در این زمینه این است که ماهیت مناسبات کارگران صنعت نفت در قالب جامعه کارگری کشورهای حومه خلیج فارس و شرکت نفت انگلیس و ایران چه بوده است؟ فرض غالب بر این است که هرچند نشانه‌هایی از ارتباط میان جامعه کارگری در مناطق نفتخیز جنوب ایران و حوزه فعالیت شرکت در کرانه‌های جنوبی خلیج فارس وجود داشته است. روش تحقیق در پژوهش حاضر توصیفی-تحلیلی خواهد بود. یعنی ابتدا موضوع مورد بحث را توصیف و تشریح کرده و سرانجام ابعاد و زوایای آن را تحلیل و تبیین خواهیم کرد.

مشاهده مقاله

مقاله پژوهشی

فرایند تغییر سن ازدواج در ایران عصر رضاشاه

زینب شعبانی لیاولی؛ یعقوب خزائی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 01 اردیبهشت 1405

https://doi.org/10.22059/jhss.2026.402327.473849

چکیده

چکیده سن یکی از شاخص‌های مهم اجتماعی در ازدواج است که بازتابی از شرایط فرهنگی اقتصادی و خانوادگی جامعه به شمار می رود. پژوهش حاضر با هدف بررسی روند تغییر سن ازدواج صورت گرفته است. نویسنده در ابتدا به ... بیشتر چکیده سن یکی از شاخص‌های مهم اجتماعی در ازدواج است که بازتابی از شرایط فرهنگی اقتصادی و خانوادگی جامعه به شمار می رود. پژوهش حاضر با هدف بررسی روند تغییر سن ازدواج صورت گرفته است. نویسنده در ابتدا به توصیف وضعیت ازدواج در دوره ی قاجار میپردازد تا زمینه های تاریخی این قانون روشن شود سپس به فرایند تحول قانون ازدواج میپردازد و در آخر تاثیر این قانون بر جامعه و نگرش افراد را مورد بررسی قرار می‌دهد سؤال اصلی این است که قانون ازدواج چه تأثیری بر سن ازدواج داشته و این تغییرات چگونه در جامعه بازتاب یافته است؟ فرضیه‌ی پژوهش آن است که با وجود تصویب قانون الگوهای سنتی ازدواج زودهنگام در بسیاری از خانواده ها استمرار یافته اند. روش گردآوری داده در تحقیق حاضر کتابخانه ای و مصاحبه بوده است. انتخاب روش مصاحبه ابزاری در کنار دیگر منابع بوده است تا روند تغییرات بهتر درک شود پس از ۱۹ مصاحبه در شهر قزوین، روستای رودک در استان قزوین، روستای لیاول و طالکوه در استان گیلان و یک مصاحبه هم از شهرستان لار استان فارس انتخاب شده است. یافته‌ها نشان میدهند که عواملی چون فشار فرهنگی درباره ی دختر مانده تفسیرهای مذهبی و ساختار اقتصادی در تداوم این الگوها نقش داشته است. با این حال نشانه هایی از تغییراتی همچون افزایش سن ازدواج رشد عاملیت زنان در انتخاب همسر و حضور بیشتر در آموزش و اشتغال دیده میشود گرچه این تغییرات در نسل‌ها و مناطق مختلف کامل و یکنواخت نبوده است.

مشاهده مقاله

مقاله پژوهشی

The Battle of Shirvan: The End of Muslim Arab Expansionism in the Caucasus

نعمت اله علی محمدی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 01 اردیبهشت 1405

https://doi.org/10.22059/jhss.2026.392213.473792

چکیده

The Caucasus region, of which Shirvan is a part, has long been a battleground for major empires such as the Assyrians, Urartians, Medes, Achaemenids, Seleucids, Parthians, Romans, Sassanids, and Arabs, witnessing numerous bloody conflicts throughout history. Each of these regional and local powers undertook significant military campaigns to conquer this area, ... بیشتر

مشاهده مقاله

مقاله پژوهشی

مسالۀ دوره‌بندی تاریخ عثمانی: بازخوانی رویکردهای کلاسیک و ارائه طرحی نوین

مهدی عبادی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 18 اردیبهشت 1405

https://doi.org/10.22059/jhss.2026.409243.473902

چکیده

برای مطالعه و نیز آموزش تاریخ هر دوره‌ای به‌ناگزیر باید نوعی از دوره‌بندی وجود داشته باشد و دوره‌ عثمانیان نیز از این مهم مستثنی نیست. با این اوصاف، دوره‌بندی تاریخ عثمانی امروزه به بحثی چالش‌‌برانگیز ... بیشتر برای مطالعه و نیز آموزش تاریخ هر دوره‌ای به‌ناگزیر باید نوعی از دوره‌بندی وجود داشته باشد و دوره‌ عثمانیان نیز از این مهم مستثنی نیست. با این اوصاف، دوره‌بندی تاریخ عثمانی امروزه به بحثی چالش‌‌برانگیز تبدیل شده است. در حالی که مورخان متقدم عثمانی عمدتا به شیوه مرسوم در تاریخ‌نگاری اسلامی، دورۀ حکومت سلاطین عثمانی، یا سده‌ها را اساس دوره‌بندی تاریخ عثمانی قرار می‌دادند، مورخان متأخر عثمانی به‌واسطه مواجهه با دوره‌بندی‌های اروپایی از تاریخ، درصدد ارائه دوره‌بندی با مقاطع تاریخی مشخص از ظهور تا زوال برای دولت عثمانی برآمدند. با وجود اینکه این دوره‌بندی‌ها در چارچوب تاریخ اسلام و یا به صورت مستقل ارائه می‌شد، در دوره پس از برافتادن دولت عثمانی و اوایل دوره جمهوریت، تاریخ عثمانی و دوره‌بندی مربوط بدان در چارچوب تاریخ ترکان تثبیت گردید. با این اوصاف، این دوره‌بندی کلاسیک از تاریخ عثمانی، در سالهای اخیر با ایجاد تردید در نظریه زوال دولت عثمانی از اواخر قرن دهم هجری/شانزدهم میلادی، مورد نقد و بررسی قرار گرفته است. از این‌رو، پژوهش حاضر با بررسی تاریخی مسائل مربوط به دوره‌بندی تاریخ عثمانی، با تلفیق رویکردهای کلاسیک مورخان عثمانی و نقطه‌نظرات منتقدان معاصر، ادواری هفت‌گانه برای تاریخ عثمانی طراحی پیشنهاد می‌کند که در عین حال این ادوار به مقاطعی خُردتر و مجموعاً بیست دوره مختلف تقسیم می‌شوند تا ضمن برخورداری از سازگاری با تحولات تاریخی، روند کلی تاریخ عثمانی به‌شکلی مطلوب بازتاب دهد.

مشاهده مقاله

مقاله پژوهشی

آل‌بویه به روایت مسکویه: تکوین عقلانیت ایرانی در آیینه تاریخ‌نگاری اخلاق‌محور

یحیی بوذری نژاد؛ داوود طالقانی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 19 اردیبهشت 1405

https://doi.org/10.22059/jhss.2026.409506.473895

چکیده

این پژوهش با هدف تحلیل نسبت میان زمینه‌ی سیاسی‌ـ‌فرهنگی حکومت آل‌بویه و دستگاه مفهومی ابوعلی مسکویه، به بررسی سازوکارهای پیدایش «تاریخ‌نگاری اخلاق‌محور» در سنت اسلامی می‌پردازد. مسئله‌ اصلی تحقیق ... بیشتر این پژوهش با هدف تحلیل نسبت میان زمینه‌ی سیاسی‌ـ‌فرهنگی حکومت آل‌بویه و دستگاه مفهومی ابوعلی مسکویه، به بررسی سازوکارهای پیدایش «تاریخ‌نگاری اخلاق‌محور» در سنت اسلامی می‌پردازد. مسئله‌ اصلی تحقیق آن است که چگونه شرایط نهادی و معرفتی عصر آل‌بویه، در تعامل با تجربه‌ی دیوان‌سالارانه و روش فضیلت‌محور مسکویه، به شکل‌گیری نوعی عقلانیت سیاسی‌ـ‌اخلاقی انجامید که در آن تاریخ به ابزاری برای داوری هنجاری و اصلاح سیاست بدل می‌شود. در این راستا، با بهره‌گیری از رویکردی کیفی و تفسیری و با اتکا به تحلیل درون‌متنی و برون‌متنی دو اثر محوری مسکویه، یعنی تجارب‌الامم و تهذیب‌الاخلاق، نشان داده می‌شود که چگونه «تساهل مذهبی عقل‌گرای آل‌بویه» در کنار «تجربه‌ی دیوان‌سالارانه و روش تحلیلی مسکویه» زمینه‌ساز گذار از وقایع‌نگاری صرف به تاریخ‌نگاری اخلاق‌محور شده است. نتایج پژوهش حاکی از آن است که مسکویه با تحلیل علّی رخدادهای سیاسی و نقد سیاست‌های مالی و اداری، اصولی نظیر عدالت توزیعی، اقتصاد سیاسی میانه‌رو و مسئولیت مالی حکومت را از دل تجربه‌های تاریخی استخراج کرده و تاریخ را از سطح روایت رویدادها به سطح «آزمایشگاه اخلاق سیاسی» ارتقا می‌دهد. در این چارچوب، نقش مورّخ از گزارشگر وقایع به تحلیل‌گر هنجاری تغییر می‌یابد و سیاست به‌مثابه هنر تدبیر خیر عمومی بازتعریف می‌شود. یافته‌ها همچنین نشان می‌دهند که در اندیشه‌ مسکویه، تجربه‌ تاریخی از طریق داوری عقلانی به قاعده‌ای هنجاری و قابل تعمیم بدل می‌گردد و بدین‌سان پیوندی ساختاری میان اخلاق، تاریخ و سیاست برقرار می‌شود. نوآوری پژوهش در تبیین سازوکار تبدیل تجربه‌ سیاسی به قاعده‌ مدنی و ارائه‌ی چارچوبی برای ترجمه‌ی فضیلت‌های اخلاقی به قواعد حکمرانی نهفته است

مشاهده مقاله

مقاله پژوهشی

فره ایزدی و ظل الهی درعصر اسلامی با تأکید بر دوره صفوی

علی سالاری شادی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 27 اردیبهشت 1405

https://doi.org/10.22059/jhss.2026.396938.473815

چکیده

فره ایزدی عطیه ای ویا پدیده ای حق مدارانه بود که در دنیای باستان بر اساس آن حق حاکمیت را به شکل موروثی به یک خاندان واگذار می کردکه آن حق موجب سلطه سیاسی بصورت مطلق می گردید. این پدیده حق انگارانه در آن ... بیشتر

مشاهده مقاله

مقاله پژوهشی

.تحلیل ساختار و محتوای مدارس جدید در ایران عصر قاجار (۱۳۰۴-۱۱۸۰ ش) «چالش‌های ناکارآمدی و تعارض سنت و تجدد»

فرانک اصفهانی زاده حجار؛ محمد حسین حیدری؛ بهمن زینلی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 01 خرداد 1405

https://doi.org/10.22059/jhss.2026.397114.473819

چکیده

آموزش نوین در ایران عصر قاجار،با تأسیس مدارس به سبک اروپایی، آغاز شد و به‌عنوان یکی از مهمترین نشانه‌های نوگرایی در تاریخ معاصر ایران شناخته می‌شود.درحقیقت این موضوع واکنش هیئت حاکمه ایران (عباس‌میرزای ... بیشتر آموزش نوین در ایران عصر قاجار،با تأسیس مدارس به سبک اروپایی، آغاز شد و به‌عنوان یکی از مهمترین نشانه‌های نوگرایی در تاریخ معاصر ایران شناخته می‌شود.درحقیقت این موضوع واکنش هیئت حاکمه ایران (عباس‌میرزای ولیعهد) برای جبران شکست در برابر نیروی نظامی روسیه بود. پس از نیم قرن فعالیت مدارس مذهبی میسیونرهای فرانسوی و آمریکایی،دارالفنون به عنوان نخستین مدرسه دولتی، در ۱۲۳۰ ش توسط امیرکبیر تأسیس گردید.در دوره مظفرالدین شاه و با حمایت میرزا علی‌خان امین‌الدوله، جنبشی فرهنگی به رهبری میرزا حسن رشدیه شکل گرفت که منجر به راه‌اندازی ده‌ها مدرسه دولتی و ملی در تهران و شهرهای بزرگ شد. اگرچه این مدارس نقشی اساسی در افزایش سواد عمومی ایفا کردند؛اما ساختار و محتوای آموزشی آنها با چالش‌های عمیقی همراه بود. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با استناد به منابعی چون خاطرات شخصی، اسناد تاریخی وزارت معارف، نشریات دوره قاجار و پژوهش‌های علمی، به بررسی این ناکارآمدی‌ها می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که نبود نظارت متمرکز، عدم اجرای قوانین مصوب، بی‌توجهی به آموزش ابتدایی، کمبود سرمایه مشخص،انتخاب مدیران بر اساس روابط شخصی به جای شایستگی، تداوم روش‌های سنتی تنبیه و ارزشیابی، استخدام معلمان فاقد تخصص و استفاده از منابع درسی ناهمگون، از جمله موانع اصلی در کارایی این مدارس بوددندهمچنین، تقلید ناقص از نظام آموزشی اروپا و مقاومت در برابر تغییرات بنیادین، شکافی عمیق بین آرمان‌های اصلاح‌طلبان و واقعیت‌های اجرایی ایجاد کرد. این مقاله با نقد رویکرد توصیفیِ پیشین بر تحلیل ریشه‌های ناکارآمدی تمرکز دارد و نشان می‌دهد چگونه تعارض سنت و تجدد، مانع تحول پایدار آموزشی در این دوره شد.

مشاهده مقاله

مقاله پژوهشی

برآمدن بارفروش‌ده در مازندران (۷۶۰- ۹۹۶ق): نقش اقلیم، سیاست و نخبگان محلی

ربابه جعفرپور تاجی؛ مرتضی دانشیار؛ عباس اقدسی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 10 خرداد 1405

https://doi.org/10.22059/jhss.2026.401245.473841

چکیده

چکیده مورخان دوره قاجار و به‌تبع آن‌ها برخی پژوهش‌ها، پیدایی شهر بارفروش را به دوره صفوی، خاصه سال‌های حکومت شاه‌عباس اول (حک: ۹۹۶–۱۰۳۸ ق) و حتی برخی به آغاز دوره قاجاریه- سال‌های حکومت فتحعلی‌شاه ... بیشتر چکیده مورخان دوره قاجار و به‌تبع آن‌ها برخی پژوهش‌ها، پیدایی شهر بارفروش را به دوره صفوی، خاصه سال‌های حکومت شاه‌عباس اول (حک: ۹۹۶–۱۰۳۸ ق) و حتی برخی به آغاز دوره قاجاریه- سال‌های حکومت فتحعلی‌شاه (حک: ۱۲۱۱–۱۲۵۰ ق)- نسبت داده‌اند. با این حال، منابع کهن‌تر نشان می‌دهند که «بارفروش‌ده»، از نیمه دوم سده هشتم هجری، بر ویرانه‌های شهر کهن مامطیر سر برآورده بود. سکونت میرقوام‌الدین مرعشی، بنیان‌گذار حکومت مرعشیان، در این ناحیه، نقطه عطفی در توسعه آنجا بود؛ چنانکه این قضیه به‌تدریج بارفروش‌ده را به کانون نوظهور قدرت در مازندران تبدیل کرد. این پژوهش، با اتکا به منابع اولیه و با رویکرد توصیفی-تحلیلی، به بررسی علل و روند توسعه بارفروش‌ده در بستر تحولات دوره مرعشیان تا پیش از حکومت شاه عباس اول (۹۹۶-۱۰۳۸ق) اختصاص دارد. یافته‌ها نشان می‌دهد که بارفروش‌ده پیش از دوره شاه عباس، جایگاه شهری یافته بود. ظرفیت‌ جغرافیایی (موقعیت ارتباطی، منابع آبی و زمین‌های حاصلخیز) که شرایط لازم برای رشد بارفروش‌ده را فراهم آورده بود، همراه با سیاست تمرکززدای حکومت مرعشیان، وکنش نخبگان محلی، مهمترین عوامل توسعه‌ این شهر بوده است. این عوامل بارفروش‌ده را تا نیمه سده دهم به شهری با اهمیت سیاسی و اقتصادی و حتی مرکزیت چندگاهی مازندران، مبدل کرد. بدین ترتیب، این تحقیق گمانه پیدایی شهر بارفروش‌ده/بارفروش در دوره صفوی یا قاجار را نیز، به چالش می‌کشد.

مشاهده مقاله

تعداد دوره‌ها	16
تعداد شماره‌ها	40
تعداد مقالات	343
تعداد نویسندگان	457
تعداد مشاهده مقاله	706,480
تعداد دریافت فایل اصل مقاله	374,787
نسبت مشاهده بر مقاله	2059.71
نسبت دریافت فایل بر مقاله	1092.67
-----------------------------------------
تعداد مقالات ارسال شده	1,445
تعداد مقالات رد شده	930
درصد عدم پذیرش	64
تعداد مقالات پذیرفته شده	257
درصد پذیرش	18
زمان پذیرش (روز)	222
تعداد پایگاه های نمایه شده	18
تعداد داوران	534

دوره 18 (1405)

دوره 17 (1404)

دوره 16 (1403)

دوره 15 (1402)

دوره 14 (1401)

دوره 13 (1400)

دوره 12 (1399)

دوره 11 (1398)

دوره 10 (1397)

دوره 9 (1396)

دوره 8 (1395)

دوره 7 (1394)

دوره 6 (1393)

دوره 5 (1392)

دوره 4 (1391)

دوره 3 (1390)

دوره 1 (1388)

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

بانک ها و نمایه نامه ها

ابر واژگان