پژوهش‌های علوم تاریخی

چکیده The fifth century witnessed fundamental changes in the inscriptions on Sasanian coins. From the late fourth century, the relatively uniform list of legitimizing Sasanian titles changed due to social, religious, and political changes. By the late fifth century, all of these titles had been eliminated and were replaced by titles that reflected the changing political ideology at the Sasanian court. This article examines the meaning and concept of the legend of “nwky” on the coins of Yazdgird II. Today, most numismatists believe it is the transliteration of Middle Persian (MP) nōg, meaning “new”, widely used in Zoroastrian and Manichaean Middle Persian texts. However, it seems that no convincing reason has been proposed for the minting of this legend. This article attempts to answer the question of what the concept of this legend is and what the purpose of the Sasanian court was in inserting it, using textual background and linguistic analysis. The author believes this legend is a part of the compound nōg xwarrah, which was struck on Yazdgird II’s coins as a legitimizing title due to political-military changes in his battles with the nomadic tribes on the eastern frontiers and After Yazdgird’s death, it appeared on the official seal of his son, Pērōz, as nōg xwarrah abzud.

چکیده دوره ساسانی، یکی از دوره‌های پرتحول از نظر نظام اداری، فرهنگی و دینی به‌شمار می‌آید. در این دوره، تفسیر مفاهیم گناه، عدالت و مجازات در چارچوب قوانین دینی و عرفی اهمیت ویژه‌ای داشت و تحلیل دقیق گناهان و کیفر زنان می‌تواند تصویری واقعی از نگرش‌های اجتماعی و حقوقی آن دوران ارائه کند. این پژوهش تلاش دارد تا با استفاده از منابع تاریخی و حقوقی، به بررسی، تحلیل و تبیین مهم‌ترین گناهان زنان و کیفر آن‌ها در ایران عهد ساسانی بپردازد. هدف اصلی این پژوهش روشن کردن این است که در متون حقوقی، مذهبی و تاریخی دوره ساسانی چه رفتارهایی به عنوان «گناه» زنانه شناخته می‌شدند، عوامل تعیین‌کننده مجازات‌ها چه بودند، و پیامدهای اجتماعی و حقوقی این مقررات برای زنان در ساختار اجتماعی ساسانی چگونه بود. روش این تحقیق ترکیبی از تحلیل متنی و تاریخی است. نتایج به‌دست‌آمده نشان می‌دهد که در جامعه ساسانی، نظام گناه و کیفر زنان ابعادی فراتر از دین و اخلاق داشت و عمیقاً تحت تأثیر نگرش‌های اجتماعی بود. این نظام به عنوان ابزاری نمادین برای حفظ نظم و استحکام ساختار خانواده و دین به کار می‌رفت. گناهان زنان طیف وسیعی را شامل می‌شد؛ از نافرمانی‌های جزئی مانند رعایت نکردن آیین دشتانستان تا جرائم بزرگی چون سقط جنین، روسپی‌گری و جادوگری. مجازات‌ها نیز متناسب با شدت گناه، از تازیانه و جریمه نقدی تا مرگ یا عذاب اخروی متغیر بود. در نهایت، این سیستم بیش از آنکه حقوقی باشد، عرصه‌ای برای کنترل جنسیتی، بازتولید سلسله‌مراتب اجتماعی و حفظ «نظم مقدس» بود.

چکیده This article examines the development of archaeology as a discipline closely entangled with imperialism and nationalism during the eighteenth and nineteenth centuries. Drawing on Edward Said’s concept of Orientalism, it employs a critical historical approach to analyze how archaeology was shaped by and contributed to the political agendas of expanding European empires. Far from a neutral pursuit of knowledge, archaeology emerged as a key cultural technology for legitimizing colonial power and constructing civilizational hierarchies that placed the West at the center of historical progress.
The article explores how the formation of national museums and the classification of ancient artifacts became part of broader imperial strategies, turning archaeological discoveries into symbols of authority and cultural prestige. European powers often competed in this arena, using excavations, collections, and institutional displays to assert dominance over colonized regions and their histories.
While brief reference is made to Iran to illustrate broader patterns, the article’s focus remains on the conceptual and institutional frameworks that connected archaeology to imperial governance and nationalist ideology. It considers how archaeological practices—through excavation, display, and scholarly interpretation—served to rewrite the past in ways that supported political objectives, whether colonial or national.
By tracing these interconnections, the study argues that archaeology must be understood as a discipline with deeply political origins. Recognizing this legacy is vital to critically rethinking the role of archaeology in both historical and contemporary contexts, especially in relation to cultural authority, identity, and the representation of the past.

چکیده رودخانه هریرود از کوه‌های هندوکش افغانستان سرچشمه می‌گیرد و پس از عبور از ایران، در بیابان کاراکوم ترکمنستان ناپدید می‌شود. اهمیت ژئوپولیتیک و هیدروپولیتیک این رود در سطوح ملی و بین‌المللی افزایش یافت. پس از سقوط رژیم تزاری در اکتبر 1917 و تأسیس دولت شوروی، مسائل مربوط به مرزهای آبی دو کشور همچنان بر منطقه ترکمن در دو طرف رود متمرکز بود. مسائل اصلی این تحقیق شامل بررسی پیامدهای تغییر وضعیت رودخانه هریرود به‌عنوان مرز آبی بین سه کشور و چالش‌های مرزی بین ایران و روسیه در شرایط جدید است. همچنین به غفلت هر دو طرف در اجرای دقیق پروتکل‌ها و توافق‌های تخصصی مرتبط با آب و رودهای مرزی و تأثیر این مسائل بر زندگی کشاورزی ساکنان حاشیه رودخانه هریرود (تاجان) می‌پردازد. علاوه بر این، اقدام‌های مقامات محلی از هر دو طرف و تدابیر مربوط به مدیریت آب در رودخانه‌ها و اقتصاد آب، از جمله ساخت سدها را بررسی می‌کند. در این فرآیند تحقیق، تلاش جدی همراه با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و بررسی اسناد موجود در آرشیوهای ملی و دولتی انجام شده است. نتیجه این تحقیق نشان می‌دهد که تعیین حوزه پایین‌دست رودخانه هریرود در نقطه صفر مرزی بین ایران و روسیه به معنای پایان منازعات مرزی بین این دو کشور نبود، بلکه منجر به چالش‌های مداوم آبی بین ساکنان دو طرف رود و ادامه اقدامات قهری مقامات روسی برای بهره‌برداری بیشتر از حقوق آبی توافق‌شده شد که پیامدهای سیاسی گسترده‌تری را به همراه داشت.

چکیده آزمون ایزدی به نوعی راستی آزمایی آئینی اشاره داردکه در تمدن‌های جهان باستان مانند ایران، میان‌رودان،مصر وچین به‌عنوان یکی از ادلّه اثبات جرم در محاکم قضایی به‌کار می‌رفت.این آئین پیش ‌از ورود آریایی‌ها در محاکم دادرسی ایلام ‌باستان تحت‌تأثیر فرهنگ میان‌رودان رواج‌ داشت.در فرهنگ ‌آریایی نیز قدیمی‌ترین نشانه‌های باور به‌ آن درمتون اوستایی مانند گاثاها،وندیداد و یشت‌ها ‌مشاهده می‌شود.هدف نگارنده آن است بارویکرد کارکردگرایانه و استفاده از ابزارکتابخانه‌ای و روش تحلیل تاریخی به بررسی تحلیلی نقش آزمون ایزدی در اثبات دعوی علیه زنان در آئین دادرسی ساسانی بپردازد.سوال اصلی این است که چه آزمون‌های ایزدی در متون فقهی‌حقوقی ساسانی برای ادله اثبات جرم موجود بود و چه کارکردی در جامعه ساسانی داشت؟مطالعه کارکردگرایانه متون فقهی‌حقوقی بازمانده‌ی ایران باستان از دوره ایلام تا ساسانی نشان دادکه جرائم کیفری در عصر ساسانی به سه دسته کلی جرائم علیه خدا، شاه و دیگری تقسیم شده بودند.وضعیت حقوقی زنان در عهد ساسانی نسبت به دوره‌های قبل رو به ‌بهبودی نهاده ‌بود.طبق مادیان هزاردادستان و سایر منابع فقهی‌حقوقی دوره ساسانی مانند روایت اِمیداشوهیشتان و شایست‌ناشایست،زنان بابرخورداری از هودگان هازمانی و خاوندی حق اقامه دعوی داشتند و می‌توانستند به‌تنهایی در دادگاه شهادت ‌دهند و صاحب جهیزیه و اموال شخصی خود باشند؛حتّی‌ اگر زنی ازطرف شوهرِ خود مورد اتهام زِنا و نُشوز قرار ‌می‌گرفت در صورت عدم اقرار صریح وی، قاضی رأی به برائتش می‌داد. همچنین در این دوره زنان از انجام آئین آزمون ایزدی معاف بودند.گویی در پایان عهد باستان متأخر، زنان در ایران به حقوق مدنی پیشرفته‌‌تری نسبت ‌به قبل دست‌یافته بودند.

چکیده داوری دربارۀ اندیشه، مشی و کنش سیاسی رهبران و مجاهدان مشروطه، بخشی‌از تاریخ‌نگاری دورۀ معاصر را شامل می‌شود که بیشتر بر ردیه‌نویسی، دفاع و جانبداری‌ یا تأیید مسائل و مباحث قرار گرفته‌است. دراین‌باره، سیدحسن تقی‌زاده به‌عنوان یکی از نخبگان فکری و سیاسی مشروطیت، همواره موردتوجه و دقت‌نظر صاحبان اندیشه و محققانی نظیر سیداحمد کسروی قرار داشت. کسروی در آثار مربوط به مشروطیت، به فراخور نیاز، به داوری، تحلیل و نقد و بررسی‌ عملکرد تقی‌زاده پرداخت و طرح برخی مباحث موجب شد تا علاوه‌بر تقی‌زاده، عده‌ای از نخبگان، صاحبان قلم و اندیشه وادار به واکنش و بیان عقاید و نظرات شوند. بنابراین، پژوهش حاضر با هدف راستی‌آزمایی، ضمن معرفی و شناخت مسائل مورد‌ توجه و نقد کسروی، درصدد پاسخ به این سؤال اصلی است که باعنایت‌به فعالیت‌های تقی‌زاده در سال‌های مشروطه، چه میزان نقدها و آراء کسروی صحیح است؟ براساس مدعای اولیه، تقی‌زاده در روزهای پیش‌از به توپ بستن مجلس، برخلاف آراء کسروی، باتوجه‌به تهدید سفرای روس و انگلیس، درصدد مماشات و همراهی با محمد‌علی شاه بود و به خویشتن‌داری و برهم زدن اجتماع مجاهدان تأکید کرد. او شب پیش‌از به توپ بستن مجلس، خانه‌نشینی را به ممارست در مقابله با جبهۀ استبداد و عزیمت به مجلس ترجیح داد و عازم سفارت انگلیس شد. برخلاف نظر کسروی، به‌نظر می‌رسد، تقی‌زاده گماشته و همکار با سیاست انگلیسی‌ها نبوده‌است؛ ولی تصور نادرست نسبت به همراهی انگلیسی‌ها با خواست مردم و مشروطه، بر این برداشت کسروی تأثیر گذاشت. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای، مجلات و مقاله‌ها، به‌شیوۀ توصیفی-تبیینی به موضوع پرداخته است.

چکیده شبکۀ آبرسانی در دشت میاناب نمونه‌ای منحصربه‌فرد از تلاش ساکنان منطقه در جهت بهره‌برداری بهینه از ذخایر آب از گذشته‌های دور بوده است در دشت میاناب در برخی از دوره‌ها متأثر از نظام آبرسانی گسترده، مساحت و تعداد استقرارگاه‌ها نسبت به دوران پیشین گسترش محسوسی را تجربه کرده ‌است. تاکنون دیدگاه غالب در اکثر پژوهش‌های انجام شده مبتنی بر گسترش بی‌سابقۀ شبکه‌های آبیاری در دورۀ ساسانی و فروپاشی آن‌ها پس از سقوط این سلسله بوده‌ است. هدف این پژوهش بررسی روند تغییرات شبکه‌ آبرسانی از دوره آغاز تاریخی تا اوایل اسلام و تحلیل رابطۀ آن‌ها با تحولات سیاسی و الگوهای سکونتی با رویکردی توصیفی-تحلیلی است. پرسش‌های اصلی این پژوهش عبارت‌اند از: با توجه به الگوی استقرار، روند تغییرات شبکۀ آبرسانی دشت میاناب در دوره‌های مختلف به ویژه دورۀ گذار از ساسانی به اسلامی چگونه بوده است؟ این تغییرات تا چه میزان با تحولات سیاسی مرتبط بوده‌اند؟ داده‌های این پژوهش از طریق مطالعات کتابخانه‌ای گردآوری شده. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که تحولات چشمگیر در مدیریت آب از دورۀ اشکانی با ساخت کانال داریون آغاز و در دورۀ ساسانی با بهینه‌سازی شبکۀ موجود تداوم یافته است. برخلاف انگارۀ سنتی فروپاشی شبکۀ آبرسانی پس از فتوحات اسلامی، شواهدی از رونق کشاورزی در دورۀ اسلامی و تداوم بهره‌برداری از زیرساخت‌های آبیاری پیشین ارائه می‌گردد که نقش نخبگان و جامعۀ محلی در پایداری و نگهداری این زیرساخت‌ها را پررنگ‌تر می‌سازد. این نتایج لزوم بازنگری در الگوهای کلاسیک فروپاشی تمدنی بر اثر تغییر حکومت‌ها و توجه به سازوکارهای انطباق اجتماعی با نظام‌های آبی را گوشزد می‌کند.

چکیده دولتِ ممالیکِ برجی در مصر و شام، برای صیانت از اقتدارِ نظامیِ خویش در مواجهه با بحران‌ هایِ متواتر (اعم از همه‌گیریِ طاعون، نوساناتِ نیل و تهدیداتِ خارجی) و جبرانِ فرسایشِ ساختاریِ نظامِ اقطاع، به سمتِ بهره‌برداریِ قهرآمیز از منابعِ درآمدیِ غیرارضی سوق یافت. پژوهشِ حاضر با اتخاذِ رهیافتِ «اقتصاد سیاسیِ استخراجی»، به تحلیلِ سازوکارهایِ اعمالِ قدرتِ سلاطین بر شش منبعِ کلیدیِ درآمدی شامل اوقاف، مکوس، احتکارِ دولتی، بیع‌الوظائف (فروش مناصب)، دیوانِ مفرد و ضرابخانه می‌ پردازد. پرسشِ بنیادینِ تحقیق بر میزانِ انطباق یا انحرافِ این رویه‌ها از اصولِ اقتصاد سیاسیِ اسلامی (مانند عدالتِ مالیاتی، منعِ احتکار و نفیِ ارتشاء) تمرکز دارد. یافته‌ هایِ این جستار که با روشِ توصیفی-تحلیلی و تکیه بر منابعِ دست‌ اول تدوین شده، نشان می‌دهد که سلاطین (به‌ویژه برقوق و برسبای) با رسمی‌سازیِ فسادِ مالی و مداخله‌یِ قاهره در بازار، این منابع را به ابزارهایِ استخراجی برای تأمینِ هزینه‌هایِ نخبگانِ لشکری مبدل ساختند. اقداماتی نظیر تأسیسِ دیوانِ مفرد، مصادره‌یِ اوقاف، انحصارِ کالاهایِ استراتژیک (شکر و ادویه) و فروشِ مناصبِ قضایی با ارقامِ گزاف، اگرچه در کوتاه‌مدت ثباتِ حاکمیت را تضمین نمود، اما در بلندمدت با ایجادِ تورمِ مصنوعی، فرارِ سرمایه‌ها و فرسایشِ مشروعیتِ عمومی، زوالِ محتومِ ساختارِ اقتصادی و سیاسیِ دولتِ ممالیک را رقم زد.

چکیده موضوع جنبش‌های کارگری در صنعت نفت یکی از مهمترین موضوعات و درعین حال چالش‌های پیش روی این صنعت در تاریخ دو سده اخیر آن بوده است. شرکت نفت انگلیس و ایران به عنوان یکی از نخستین شرکت‌های دخیل در صنعت نفت در ایران و حوزه خلیج فارس که نقش تعیین کننده‌ای در تحولات تاریخی و اجتماعی این منطقه داشته است، به واسطه گستردگی حوزه فعالیت از جنوب عراق تا عمان طیف وسیعی از جامعه کارگری را در هر سه حوزه اکتشاف و تولید و پالایش تا توزیع در اختیار داشت و موضوع رابطه این شرکت با کارگران و نحوه تعامل کارگران با مشکلات عصر جدید و میزان بهره‌مندی آنان از حقوق اجتماعی و کارگری و در عین حال ماهیت ارتباط میان جوامع کارگری دخیل در حوزه فعالیت این شرکت در سراسر منطقه از مسائلی است که به واسطه فقدان اسناد و منابع تاکنون کمتر مورد توجه قرار گرفته است. پرسش اساسی در این زمینه این است که ماهیت مناسبات کارگران صنعت نفت در قالب جامعه کارگری کشورهای حومه خلیج فارس و شرکت نفت انگلیس و ایران چه بوده است؟ فرض غالب بر این است که هرچند نشانه‌هایی از ارتباط میان جامعه کارگری در مناطق نفتخیز جنوب ایران و حوزه فعالیت شرکت در کرانه‌های جنوبی خلیج فارس وجود داشته است. روش تحقیق در پژوهش حاضر توصیفی-تحلیلی خواهد بود. یعنی ابتدا موضوع مورد بحث را توصیف و تشریح کرده و سرانجام ابعاد و زوایای آن را تحلیل و تبیین خواهیم کرد.

چکیده چکیده

سن یکی از شاخص‌های مهم اجتماعی در ازدواج است که بازتابی از شرایط فرهنگی اقتصادی و خانوادگی جامعه به شمار می رود. پژوهش حاضر با هدف بررسی روند تغییر سن ازدواج  صورت گرفته است. نویسنده در ابتدا به توصیف وضعیت ازدواج در دوره ی قاجار میپردازد تا زمینه های تاریخی این قانون روشن شود سپس به فرایند تحول قانون ازدواج میپردازد و در آخر تاثیر این قانون بر جامعه و نگرش افراد را مورد بررسی قرار می‌دهد سؤال اصلی این است که  قانون ازدواج  چه تأثیری بر سن ازدواج داشته و این تغییرات چگونه در جامعه بازتاب یافته است؟ فرضیه‌ی پژوهش آن است که با وجود تصویب قانون الگوهای سنتی ازدواج زودهنگام در بسیاری از خانواده ها استمرار یافته اند. روش گردآوری داده در تحقیق حاضر کتابخانه ای و مصاحبه بوده است. انتخاب روش مصاحبه ابزاری در کنار دیگر منابع بوده است تا روند تغییرات بهتر درک شود پس از ۱۹ مصاحبه در شهر قزوین، روستای رودک در استان قزوین، روستای لیاول و طالکوه در استان گیلان و یک مصاحبه هم از شهرستان لار استان فارس انتخاب شده است.  یافته‌ها نشان میدهند که عواملی چون فشار فرهنگی درباره ی دختر مانده تفسیرهای مذهبی و ساختار اقتصادی در تداوم این الگوها نقش داشته است. با این حال نشانه هایی از تغییراتی همچون افزایش سن ازدواج رشد عاملیت زنان در انتخاب همسر و حضور بیشتر در آموزش و اشتغال دیده میشود گرچه این تغییرات در نسل‌ها و مناطق مختلف کامل و یکنواخت نبوده است.

چکیده The Caucasus region, of which Shirvan is a part, has long been a battleground for major empires such as the Assyrians, Urartians, Medes, Achaemenids, Seleucids, Parthians, Romans, Sassanids, and Arabs, witnessing numerous bloody conflicts throughout history. Each of these regional and local powers undertook significant military campaigns to conquer this area, experiencing intense battles in the process. Following the decline of the two great empires of the Sassanids and Byzantines, Muslim Arabs, inspired by the verses of the Quran and the teachings of the Prophet Muhammad (PBUH), and relying on the sacred religion of Islam, embraced the new doctrine of brotherhood and equality to expand their political borders eastward and westward. They encroached upon the territories of empires such as the Sassanids and Rome, extending their own borders into many of their subordinate regions. However, during the reign of the third caliph, this expansionist policy in the Caucasus encountered resistance from the local population, culminating in the Arabs' defeat in the Battle of Shirvan. This effectively halted their expansionist ambitions in the region, and the Caliph ordered the Arabs to maintain their positions without further aggression or advancement. Historical documents and texts contain numerous and varied reports of Muslim military campaigns in the Caucasus region. This article aims to explore and analyze the circumstances and conditions that led to the cessation of the Muslim Arabs' expansionist policy in the area, challenging its implications through descriptive and analytical methods.

چکیده برای مطالعه و نیز آموزش تاریخ هر دوره‌ای به‌ناگزیر باید نوعی از دوره‌بندی وجود داشته باشد و دوره‌ عثمانیان نیز از این مهم مستثنی نیست. با این اوصاف، دوره‌بندی تاریخ عثمانی امروزه به بحثی چالش‌‌برانگیز تبدیل شده است. در حالی که مورخان متقدم عثمانی عمدتا به شیوه مرسوم در تاریخ‌نگاری اسلامی، دورۀ حکومت سلاطین عثمانی، یا سده‌ها را اساس دوره‌بندی تاریخ عثمانی قرار می‌دادند، مورخان متأخر عثمانی به‌واسطه مواجهه با دوره‌بندی‌های اروپایی از تاریخ، درصدد ارائه دوره‌بندی با مقاطع تاریخی مشخص از ظهور تا زوال برای دولت عثمانی برآمدند. با وجود اینکه این دوره‌بندی‌ها در چارچوب تاریخ اسلام و یا به صورت مستقل ارائه می‌شد، در دوره پس از برافتادن دولت عثمانی و اوایل دوره جمهوریت، تاریخ عثمانی و دوره‌بندی مربوط بدان در چارچوب تاریخ ترکان تثبیت گردید. با این اوصاف، این دوره‌بندی کلاسیک از تاریخ عثمانی، در سالهای اخیر با ایجاد تردید در نظریه زوال دولت عثمانی از اواخر قرن دهم هجری/شانزدهم میلادی، مورد نقد و بررسی قرار گرفته است. از این‌رو، پژوهش حاضر با بررسی تاریخی مسائل مربوط به دوره‌بندی تاریخ عثمانی، با تلفیق رویکردهای کلاسیک مورخان عثمانی و نقطه‌نظرات منتقدان معاصر، ادواری هفت‌گانه برای تاریخ عثمانی طراحی پیشنهاد می‌کند که در عین حال این ادوار به مقاطعی خُردتر و مجموعاً بیست دوره مختلف تقسیم می‌شوند تا ضمن برخورداری از سازگاری با تحولات تاریخی، روند کلی تاریخ عثمانی به‌شکلی مطلوب بازتاب دهد.

چکیده این پژوهش با هدف تحلیل نسبت میان زمینه‌ی سیاسی‌ـ‌فرهنگی حکومت آل‌بویه و دستگاه مفهومی ابوعلی مسکویه، به بررسی سازوکارهای پیدایش «تاریخ‌نگاری اخلاق‌محور» در سنت اسلامی می‌پردازد. مسئله‌ اصلی تحقیق آن است که چگونه شرایط نهادی و معرفتی عصر آل‌بویه، در تعامل با تجربه‌ی دیوان‌سالارانه و روش فضیلت‌محور مسکویه، به شکل‌گیری نوعی عقلانیت سیاسی‌ـ‌اخلاقی انجامید که در آن تاریخ به ابزاری برای داوری هنجاری و اصلاح سیاست بدل می‌شود. در این راستا، با بهره‌گیری از رویکردی کیفی و تفسیری و با اتکا به تحلیل درون‌متنی و برون‌متنی دو اثر محوری مسکویه، یعنی تجارب‌الامم و تهذیب‌الاخلاق، نشان داده می‌شود که چگونه «تساهل مذهبی عقل‌گرای آل‌بویه» در کنار «تجربه‌ی دیوان‌سالارانه و روش تحلیلی مسکویه» زمینه‌ساز گذار از وقایع‌نگاری صرف به تاریخ‌نگاری اخلاق‌محور شده است. نتایج پژوهش حاکی از آن است که مسکویه با تحلیل علّی رخدادهای سیاسی و نقد سیاست‌های مالی و اداری، اصولی نظیر عدالت توزیعی، اقتصاد سیاسی میانه‌رو و مسئولیت مالی حکومت را از دل تجربه‌های تاریخی استخراج کرده و تاریخ را از سطح روایت رویدادها به سطح «آزمایشگاه اخلاق سیاسی» ارتقا می‌دهد. در این چارچوب، نقش مورّخ از گزارشگر وقایع به تحلیل‌گر هنجاری تغییر می‌یابد و سیاست به‌مثابه هنر تدبیر خیر عمومی بازتعریف می‌شود. یافته‌ها همچنین نشان می‌دهند که در اندیشه‌ مسکویه، تجربه‌ تاریخی از طریق داوری عقلانی به قاعده‌ای هنجاری و قابل تعمیم بدل می‌گردد و بدین‌سان پیوندی ساختاری میان اخلاق، تاریخ و سیاست برقرار می‌شود. نوآوری پژوهش در تبیین سازوکار تبدیل تجربه‌ سیاسی به قاعده‌ مدنی و ارائه‌ی چارچوبی برای ترجمه‌ی فضیلت‌های اخلاقی به قواعد حکمرانی نهفته است

چکیده فره ایزدی عطیه ای ویا پدیده ای حق مدارانه بود که در دنیای باستان بر اساس آن حق حاکمیت را به شکل موروثی به یک خاندان واگذار می کردکه آن حق موجب سلطه سیاسی بصورت مطلق می گردید. این پدیده حق انگارانه در آن قاموس فاقد هر گونه چالش داخلی بود ،وشاید تنها مشکل او بیشتر از منظر خارجی وبخصوص حمله خارجی بود که آن را به چالش می کشاند وهمینت خاندانی به شکل پایدار همچنان تا ابد بر قرار وتصورسقوط آن معنایی نداشت. این بهرحال نظر حاکمیت و وابستگان آنها نسبت بخود بود. حال آیا این باور حاکمیت از خود به بدنه جامعه نیز سرایت کرده بودیا خیر،خود بحثی دیگر است؟ در این میان عده ای ت اصرار دارند که با سقوط ساسانیان و ورود اسلام ، پدیده فره ایزدی همچنان در دوران اسلامی تا حدی به قوت خود در قالب ظل الهی تداوم یافته است. این نوشتار به شیوه تحقیقی با طرح نظری و تحلیل آن برپایه منابع اصلی د در صدد پاسخ به این پرسش است که آیا فره ایزدی یا ظل الهی در عصر صفویه ادامه یافت؟ مدعای این نوشته آن است که با توجه به ساختار ، فرهنگ وبینش حاکم بر دربار و درگاه حکومت های عصر اسلامی از جمله صفویان، نشانی از موضوع فره ایزدی وجود ندارد و حتی موضوع ظل الهی نیز بسیار محل تردید وابهام آمیز است .

چکیده آموزش نوین در ایران عصر قاجار،با تأسیس مدارس به سبک اروپایی، آغاز شد و به‌عنوان یکی از مهمترین نشانه‌های نوگرایی در تاریخ معاصر ایران شناخته می‌شود.درحقیقت این موضوع واکنش هیئت حاکمه ایران (عباس‌میرزای ولیعهد) برای جبران شکست در برابر نیروی نظامی روسیه بود. پس از نیم قرن فعالیت مدارس مذهبی میسیونرهای فرانسوی و آمریکایی،دارالفنون به عنوان نخستین مدرسه دولتی، در ۱۲۳۰ ش توسط امیرکبیر تأسیس گردید.در دوره مظفرالدین شاه و با حمایت میرزا علی‌خان امین‌الدوله، جنبشی فرهنگی به رهبری میرزا حسن رشدیه شکل گرفت که منجر به راه‌اندازی ده‌ها مدرسه دولتی و ملی در تهران و شهرهای بزرگ شد. اگرچه این مدارس نقشی اساسی در افزایش سواد عمومی ایفا کردند؛اما ساختار و محتوای آموزشی آنها با چالش‌های عمیقی همراه بود. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با استناد به منابعی چون خاطرات شخصی، اسناد تاریخی وزارت معارف، نشریات دوره قاجار و پژوهش‌های علمی، به بررسی این ناکارآمدی‌ها می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که نبود نظارت متمرکز، عدم اجرای قوانین مصوب، بی‌توجهی به آموزش ابتدایی، کمبود سرمایه مشخص،انتخاب مدیران بر اساس روابط شخصی به جای شایستگی، تداوم روش‌های سنتی تنبیه و ارزشیابی، استخدام معلمان فاقد تخصص و استفاده از منابع درسی ناهمگون، از جمله موانع اصلی در کارایی این مدارس بوددندهمچنین، تقلید ناقص از نظام آموزشی اروپا و مقاومت در برابر تغییرات بنیادین، شکافی عمیق بین آرمان‌های اصلاح‌طلبان و واقعیت‌های اجرایی ایجاد کرد. این مقاله با نقد رویکرد توصیفیِ پیشین بر تحلیل ریشه‌های ناکارآمدی تمرکز دارد و نشان می‌دهد چگونه تعارض سنت و تجدد، مانع تحول پایدار آموزشی در این دوره شد.

چکیده چکیده
مورخان دوره قاجار و به‌تبع آن‌ها برخی پژوهش‌ها، پیدایی شهر بارفروش را به دوره صفوی، خاصه سال‌های حکومت شاه‌عباس اول (حک: ۹۹۶–۱۰۳۸ ق) و حتی برخی به آغاز دوره قاجاریه- سال‌های حکومت فتحعلی‌شاه (حک: ۱۲۱۱–۱۲۵۰ ق)- نسبت داده‌اند. با این حال، منابع کهن‌تر نشان می‌دهند که «بارفروش‌ده»، از نیمه دوم سده هشتم هجری، بر ویرانه‌های شهر کهن مامطیر سر برآورده بود. سکونت میرقوام‌الدین مرعشی، بنیان‌گذار حکومت مرعشیان، در این ناحیه، نقطه عطفی در توسعه آنجا بود؛ چنانکه این قضیه به‌تدریج بارفروش‌ده را به کانون نوظهور قدرت در مازندران تبدیل کرد. این پژوهش، با اتکا به منابع اولیه و با رویکرد توصیفی-تحلیلی، به بررسی علل و روند توسعه بارفروش‌ده در بستر تحولات دوره مرعشیان تا پیش از حکومت شاه عباس اول (۹۹۶-۱۰۳۸ق) اختصاص دارد. یافته‌ها نشان می‌دهد که بارفروش‌ده پیش از دوره شاه عباس، جایگاه شهری یافته بود. ظرفیت‌ جغرافیایی (موقعیت ارتباطی، منابع آبی و زمین‌های حاصلخیز) که شرایط لازم برای رشد بارفروش‌ده را فراهم آورده بود، همراه با سیاست تمرکززدای حکومت مرعشیان، وکنش نخبگان محلی، مهمترین عوامل توسعه‌ این شهر بوده است. این عوامل بارفروش‌ده را تا نیمه سده دهم به شهری با اهمیت سیاسی و اقتصادی و حتی مرکزیت چندگاهی مازندران، مبدل کرد. بدین ترتیب، این تحقیق گمانه پیدایی شهر بارفروش‌ده/بارفروش در دوره صفوی یا قاجار را نیز، به چالش می‌کشد.

چکیده بررسی عدالت کیفری در عصر قاجار (پیش از مشروطه) به عنوان بستر تولد نظام کیفری مدرن حائز اهمیت است. این پژوهش با بررسی عدالت کیفری در عصر قاجار می کوشد تا به این سوال پاسخ دهد که آیا می توان نظمی مشخص یا نظامی واحد معطوف به عدالت کیفری در این دوره یافت یا خیر. دو رویکرد اصلی در مطالعات مرتبط با عدالت کیفری در عصر قاجار قابل شناسایی است: رویکرد دوگانه انگارانه که در این پژوهش با محوریت ویلم فلور مورد بررسی قرار می گیرد و رویکرد رقیبی که در آثار کریستوف ورنر شکل گرفته است. این مقاله ضمن نقد دو رویکرد مذکور، این ادعا را مطرح می کند که هیچ یک از این دو رویکرد قابل قبول نبوده و ضمن ارائه تصویری بدیل، مدعی است که عدالت کیفری در این دوره مبتنی بر نظم تعریف شده ای شکل نگرفته و تلاش برای پیگیری هرگونه نظمی با مثال های نقض فراوانی مواجه خواهد شد. تبین مبتنی بر نا-نظام که مدعای اصلی این مقاله است، ویژگی اصلی مطالعات ورنر و فلور جهت ردگیری نوعی نظم و انتظام را به چالش می کشد و عدالت کیفری را به عنوان نتیجه ای از عدم وجود نظمی مشخص در میان دوایر ناپایدار قدرت، به عنوان امری نامنظم شناسایی می نماید. این نتیجه متکی به فهمی از دولتی ضعیف در این دوره است که اساساً نظمی یکپارچه و فراگیر در ذیل آن نمی تواند رؤیت پذیر باشد.

چکیده هدف: این پژوهش با هدف تبیین نقش بندر سیراف به‌عنوان بندر محوری (هاب) در شبکه تجارت اقیانوس هند و بررسی تأثیر آن بر شکل‌گیری، توسعه و تداوم روابط تجاری و مهاجرتی ایران با شرق آفریقا در قرون دوم تا ششم هجری انجام شده است.
مسئله و روش: پرسش اصلی آن است که سیراف چگونه و از چه مسیرهایی ایفاگر نقش محوری در توسعه مناسبات ایران و شرق آفریقا بوده است؟ پژوهش به روش توصیفی تحلیلی و با تکیه بر منابع جغرافیایی و تاریخی قرون نخستین اسلامی، سفرنامه‌ها، یافته‌های باستان‌شناسی و چارچوب نظری «شبکه‌های تجاری اقیانوس هند» (چودهوری، پیرسون) انجام شده است.
یافته‌ها: سیراف در قرون دوم تا ششم هجری فراتر از یک مرکز مبادلات کالایی، به‌عنوان هاب اصلی تجارت ایران با شرق آفریقا عمل می‌کرد. موقعیت راهبردی، زیرساخت‌های پیشرفته دریایی، طبقه قدرتمند بازرگانان و دریانوردان، و پشتیبانی لجستیکی از مهاجرت شیرازی‌ها به سواحل و جزایر شرق آفریقا، جایگاه آن را تثبیت کرد. صادرات منسوجات، ادویه، عطرجات و فلزات در برابر واردات چوب ساج، عاج، پوست حیوانات و طلا، الگوی غالب مبادلات بود. افول سیاسی اقتصادی سیراف از قرن پنجم هجری به بعد، اگرچه باعث انتقال محور تجارت به بنادر کیش و هرمز گردید، اما میراث فرهنگی و انسانی برجای‌مانده از آن، بنیان‌های روابط دیرپای ایران و شرق آفریقا را استحکام بخشید.
نتیجه‌گیری: تحلیل روابط ایران و شرق آفریقا در قرون نخستین اسلامی بدون در نظر گرفتن نقش محوری سیراف ناقص خواهد بود؛ این بندر حلقه واسط تجارت، مهاجرت و انتقال فرهنگی ایرانیان به شرق آفریقا بود

چکیده پژوهش حاضر با هدف تبیین شیوه‌های انتخاب متولیان موقوفات توسط واقفان تاجر شهر ساری در دورة قاجار و تحلیل منطق اجتماعی حاکم بر این انتخاب‌ها انجام شده است.نهاد وقف به‌عنوان یکی از مهم‌ترین سازوکارهای سامان‌دهی امور اقتصادی، مذهبی و اجتماعی در ایران دورة قاجار، بازتاب‌دهندة روابط قدرت، اعتماد اجتماعی و شبکه‌های خویشاوندی در سطح محلی بود.در این میان، نحوة گزینش متولیان از سوی واقفان، به‌ویژه واقفان تاجر، می‌تواند چشم‌انداز روشنی از الگوهای اعتماد، جایگاه گروه‌های اجتماعی و پیوندهای خویشاوندی در جامعة شهری ساری به دست دهد.این پژوهش با تکیه بر روش توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از داده‌های مندرج در اسناد اوقافی، به بررسی ویژگی‌های اجتماعی متولیان منتخب، نسبت آنان با واقفان و الگوهای غالب در انتخاب متولی پرداخته است.نتایج نشان می‌دهد که انتخاب متولیان عمدتاً در چهارچوب شبکه‌های خویشاوندی واقفان و در مواردی با گرایش به افراد برخوردار از منزلت دینی و اجتماعی صورت می‌گرفت و این امر بیانگر نقش اعتماد مبتنی بر پیوندهای خانوادگی و اعتبار مذهبی در مدیریت موقوفات است. همچنین، یافته‌ها حاکی از آن است که واقفان تاجر با انتخاب متولیان از میان نزدیکان یا افراد دارای جایگاه اجتماعی معتبر، در پی تضمین تداوم کارکرد موقوفات و صیانت از نیات وقفی خود بودند.در مجموع، الگوی انتخاب متولیان در موقوفات ساری در دورة قاجار بازتابی از ساختار اجتماعی شهر، اهمیت شبکه‌های خویشاوندی و نقش منزلت دینی در سازوکارهای اعتماد اجتماعی به شمار می‌رود و نشان می‌دهد که مدیریت موقوفات بیش از آنکه بر مبنای سازوکارهای رسمی باشد، بر پیوندهای اجتماعی و اعتبار فردی استوار بوده است

چکیده تاریخ‌نگاری محلی ایران در عصر قاجار از لحاظ کمی و کیفی رشد قابل ملاحظه‌ای پیدا کرد و دچار تحول بنیادینی چه از نظر دلایل این رشد و چه شاخصه‌های تاریخ‌نگاری شد. در پی این، تاریخ‌نگاری محلی کردستان نیز تحت‌تأثیر شرایط پیش‌آمده، مانند بسیاری دیگر از نواحی کشور، دچار این تغییر و تحول شد. به طوری که اگر تا قبل از این، کتاب شرفنامۀ بدلیسی تنها کتابی بود که در حوزۀ تاریخ کردستان به نگارش درآمده بود، از آغاز دورۀ قاجار تا پایان آن، آثار متعددی در حوزۀ تاریخ‌نگاری محلی کردستان به نگارش در آمدند. تا آنجا که می‌توان گفت تاریخ‌نگاری محلی کردستان در این دوره به معنای واقعی شکل گرفت و به شکوفایی رسید. نگارنده در این مقاله با بررسی و خوانشِ تواریخ محلی کردستان در عصر قاجار و با روش توصیف و تحلیل محتوای کیفی تواریخ محلی کردستان در پی پاسخ‌ به این سؤال است که شاخصه‌ها و مؤلفه‌های رشدِ کمی و کیفی تاریخ‌نگاری محلی کردستان در دورۀ قاجار چه هستند؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که شاخصه‌ها و مؤلفه‌های رشدِ کمی و کیفی تاریخ‌نگاری محلی کردستان در دورۀ قاجار، تشابهات و تفاوت‌هایی با تاریخ‌نگاری محلی سایر نواحی ایران در دورۀ قاجار دارد که در این مقاله به آن‌ها پرداخته شده است.

چکیده در طول تاریخ، افراد، صاحب‌منصبان و شخصیت‌های اثرگذاری بوده‌اند که از لحاظ سیاسی، نظامی، اجتماعی و حوزه‌های مختلف ادبی، هنری و فرهنگی و... تأثیرات مهمی را در زمان خود و بعد از آن به جای گذاشته‌اند. با اقداماتی باعث تولید کتاب‌ها و اسناد گردیده و یا دیگران در مورد آنها سندهای زیادی نوشته‌اند. ابوقداره‌ها، از معدود والیانی بودند که به‌طور موروثی در دوره‌های مختلف، از زمان صفویه تا اوایل پهلوی اول، در حدود سه قرن در ناحیة پشتکوه که ابتدا شامل پشتکوه ایلام و پیشکوه خرم‌آباد بود، حکمرانی داشتند و جزو لاینفک تاریخ این سرزمین بوده‌اند. در بین این خاندان، غلامرضاخان، قدرتمندترین و بانفوذترین والی در دربار قاجار بود که بیشترین عرایض و اسناد دیوانی در دورة والی‌گری او صادر شده است. در دورة حاکمیت او بر منطقة پشتکوه، علاوه بر عرایض متعددی که از طرف اهالی پشتکوه و خوانین همجوار به مجلس شورای ملی نگاشته شد، حضور پررنگ او در عرصه‌های سیاسی و نظامی و... موجب نامه‌نگاری‌های متعددی بین ارگان‌ها و وزارتخانه‌ها و به تبع آن در نظام دیوانی دورة قاجار گردید. محتوای اسناد این دوره موضوعات مختلفی از قبیل مطالبات حقوقی، قضایی، مالی و مالیاتی، تأمین امنیت و راپرت‌ها را شامل می‌شود. وجود اسنادی با سربرگ غلامرضا خان امیر جنگ در بین اسناد دیوانی، وجه تمایز مکاتبات اداری این دوره می‌باشد.

چکیده مطالعه ادیان تنها از منظر برون دینی یا نگاه خارجی نمی تواند به شناخت و معرفت عمیق یک دیانت منتج شود.لذا ضرورت دارد از بُعد درون دینی نیز ماهیت یک دین مورد بررسی قرار بگیرد تا درجه نسبیت«حقیقت تاریخی» آن افزایش یابد.صابئین یکی از دیانت‌های آسمانی موجود در جزیرة العرب و یا نواحی پیرامونی آن در آستانه ظهور اسلام بود. قرآن پیروان این دیانت را به همراه یهود و نصاری و مجوس در زمره اهل کتاب قرار داده است.حال آنکه بخش قابل توجهی از منابع تاریخی و تفسیری متقدم و جدید اسلامی، صابئین را قومی ستاره پرست معرفی می‌کنند، اما حیات دینی و اعتقادی صابئین در عصر حاضر خاصه در اعتقاد آنها به توحید و نبوت و معاد خلاف آن‌ را نشان می‌دهند. از سوی دیگر قرآن انسانها را به سوی توحید فرا می خواند و فلسفه ارسال پیامبران نیز بر این امر استوار است، حال چگونه قرآن یک گروه مشرک و ستاره پرست را در زمره اهل کتاب قرار می ‌دهد؟ پژوهش حاضر سعی دارد به این سؤال که چرا در متون تاریخنگاری اسلامی، از دیانت صابئین باعنوان مشرکان ستاره پرست یاد شده است؟ براساس روش توصیفی -تحلیلی و با تکیه بر سنت شفاهی و متون مقدس دینی و تاریخی صابئین مندائی و نیز منابع متقدم و متاخر اسلامی، پاسخی مستدل ارائه دهد. هدف این پژوهش بازشناسی و تفکیک صابئین اهل کتاب در قرآن از صابئین بت پرست در متون تاریخی- تفسیری می باشد، تا تعارض موجود در متون تاریخی اسلامی با قرآن بر طرف گردد.

چکیده انتقال پایتخت ملوک هرموز به جزیره جرون (هرموز جدید) در آستانه قرن هشتم هجری قمری از اقدامات خردمندانه دولت‌مردان هرموزی به شمار می‌آید. اقدامی که زمینه‌ساز شروع فصلی جدید برای دولت دریانورد هرموز بود. این اقدام مهم با حمایت و پشتیبانی نهادهای سیاسی و قضایی از آن دولت بوده‌‎است. این پژوهش قصد دارد با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و بر پایه منابع کتابخانه‌ای به این پرسش پاسخ دهد که چه کسانی و چگونه حمایت و همراهی سیاسی و قضایی از دولت‌مردان هرموز در انتقال و جابه‌جایی پایتخت دولت آنان به جزیره جرون (هرموز جدید) انجام دادند؟ نتایج پژوهش حاکی از آن است که قدرت‌گیری صاحب منصبانی در ایالت کرمان در آستانه قرن هشتم هجری قمری نقشی تأثیرگذار در حمایت و همراهی از دولت‌مردان هرموزی برای انتقال پایتخت دولت آنان به جزیره جرون داشته‌است. از مهم‌ترین این صاحب منصبان مولانا تاج الدین خوافی بود، کسی که در این دوره به عنوان قاضی سیرجان و ممالک بر و بحر ایالت کرمان انتخاب شد و با پایان دادن به شورش در خاندان حاکمه هرموز و حمایت و پشتیبانی از بهاءالدین ایاز از کارگزاران دولت هرموز بیش‌ترین همراهی را با او برای انتقال پایتخت دولت ملوک هرموز به جزیره جرون (هرموز جدید) انجام داد.

چکیده جغرافیای تاریخی ایران اسلامی، به‌مثابۀ حوزه‌ای تخصصی برای مطالعۀ دگرگونی مکان‌ها، نواحی، شبکه‌ها و روابط فضایی در گذشته، غالباً به شناسایی جای‌نام‌ها، تعیین حدود و بازسازی راه‌ها و شهرها محدود شده است. این مقاله با تمرکز بر سده‌های سوم تا هشتم هجری می‌پرسد جغرافیای تاریخی چگونه می‌تواند داده‌های متون جغرافیایی را از سطح توصیف به سطح تبیین فرایندهای تاریخی ارتقا دهد. «چرخش مکانی» در این پژوهش رویکردی است که فضا و مکان را نه پس‌زمینه‌ای خنثی، بلکه پدیده‌هایی تاریخی و اجتماعی مؤثر در شکل‌گیری قدرت، اقتصاد، هویت و روایت می‌داند. هدف مقاله، بازتعریف جایگاه جغرافیای تاریخی در تاریخ‌پژوهی ایران اسلامی و ارائۀ الگویی برای نقد و تحلیل فضایی منابع است. روش پژوهش تاریخی ـ تحلیلی و مبتنی بر مقایسۀ انتقادی آثار ابن‌خردادبه، یعقوبی، اصطخری، ابن‌حوقل، مقدسی، حدودالعالم، یاقوت حموی و حمدالله مستوفی است. چارچوب نظری از مفاهیم تولید فضا، فضای سوم، مکان رابطه‌ای و روح مکان بهره می‌گیرد و GIS تاریخی را ابزاری برای پیوند داده‌های زمان‌مند و مکان‌مند، بازسازی شبکه‌ها و تحلیل تغییرات فضایی می‌داند. یافته‌ها نشان می‌دهد هر منبع نوعی جغرافیای تاریخی خاص، از دیوانی و اقلیمی تا شهری، حافظه‌ای و مالیاتی، بازنمایی می‌کند؛ بنابراین داده‌ها بدون توجه به هدف تألیف، جایگاه مؤلف، زمان گردآوری و زبان ارزش‌گذارانه قابل استفاده مستقیم نیستند. نتیجه آن است که جغرافیای تاریخی زمانی به رویکردی تخصصی و تبیینی تبدیل می‌شود که استخراج داده، نقد متن، تحلیل فضایی و ثبت میزان اطمینان هر داده به‌طور هم‌زمان انجام گیرد.

چکیده تجارت بین‌المللی در قرن شانزدهم میلادی شاهد تغییرات ژرفی بود که شکل‌گیری کمپانی‌های تجاری و کشف راه‌های دریایی جدید را می‌توان از مصادیق بارز آن دانست. یکی از نخستین کمپانی‌هایی که در این قرن موجودیت یافت و توانست راه دریایی جدیدی را به تجارت بین‌المللی بگنجاند، کمپانی مسکوی بود. این کمپانی همچنین موفق شد نخستین مناسبات تجاری و دیپلماتیک مستقیم میان انگلستان و ایران را از مسیر دریاهای شمالی و روسیه منعقد کند. اما بعد از دو دهه فعالیت کمپانی در ایران عصر صفوی، این مؤسسۀ بازرگانی از ادامۀ فعالیت‌های تجاری در ایران صرف‌نظر کرد و جوامع تجاری انگلستان، ارتباط با ایران را از مسیرهای دیگری پیگیری کردند. این پژوهش به دنبال پاسخ به این مسئله است که چرا کمپانی انگلیسی مسکوی از استمرار تجارت با ایران از طریق دریایی شمال و روسیه صرف‌نظر کرد و چه عواملی در اتخاذ چنین تصمیمی مؤثر بودند. این مقاله به روش توصیفی-تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای به دنبال بررسی علل قطع روابط تجاری میان ایران و انگلستان در نیمۀ دوم قرن شانزدهم میلادی برای برهه‌ای از زمان است. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که مناسبات سیاسی میان دولت‌های صفوی، عثمانی، روسیه و انگلستان با یکدیگر و نتایج ناشی از آن مانند جنگ‌ها، صلح‌ها، رقابت‌ها و تیرگی روابط میان آن دولت‌ها تأثیرات سوئی بر عملکرد کمپانی گذاشت. شرایط جغرافیایی و امنیتی حاکم بر مسیر مورد استفادۀ کمپانی نیز موانع عدیده‌ای را بر سر راه بازرگانان انگلیسی ایجاد می‌کرد. علاوه بر عوامل مذکور، تجار انگلیسی پس از پشت‌سرگذاشتن این مشکلات و سختی‌ها، خود را با رقبای کهنه‌کار و پرتجربه‌ای مانند ترک‌ها، ونیزی‌ها و ارامنه در بازارهای ایران مواجه می‌دیدند. مجموع این موانع مدیران کمپانی مسکوی در لندن را به ترک تجارت با ایران از طریق راه‌های شمالی متقاعد کرد.

چکیده در بررسی سکه‌های نخستین اشکانیان، پژوهشگران بیشتر بر میراث یونانی‌مآبی و پارسی-هخامنشی به‌عنوان عناصر مسلط تأکید می‌کنند و عناصر سکایی عموماً نادیده انگاشته می‌شوند. یکی از نقش‌مایه‌های این سکه‌ها، سرپوش قائم نوک‌تیزی است که بر سر شاه قرار دارد. مسئلة اصلی پژوهش، بررسی خاستگاه سرپوش شاهان نخست اشکانی است که عموماً متأثر از سکه‌های شهرب‌های هخامنشی و فرهنگ پارسی انگاشته می‌شود. فرضیة این مقاله، احتمال سکایی‌بودن این سرپوش باتوجه‌به خاستگاه سکایی اشکانیان است. مقالة حاضر بر آن است تا با روش توصیفی-تحلیلی و مقایسة این سرپوش با نقش‌مایه‌های هخامنشی، سکایی و یونانی و توصیفات‌ متون کلاسیک، به بررسی این خاستگاه بپردازد. مقایسة این سرپوش‌ها با سرپوش شهرب‌ها، موارد نقش‌مایه‌های دورة هخامنشی و هنر یونانی کلاسیک نشان می‌دهد که این سرپوش برخلاف موارد پارسی که نرم و فاقد برجستگی هستند، شباهت چشمگیری با سرپوش‌های بیابان‌گردان سکایی دارد که در هنر هخامنشی و یونانی به‌صورت قائم به تصویر کشیده شده‌اند؛ درنتیجه، می‌توان گفت سرپوش نخستین اشکانیان گونه‌ای از سرپوش ایستاده و نوک‌تیز سکایی است که مختص اپرنی‌ها یا قبایل داهه بوده است. ردِّ پای سرپوش سکا‌ها در متون کلاسیک نیز دیده می‌شود که از آن به نام کورباسیا یاد شده است. بررسی اصطلاحات سرپوش‌ها در این متون نشان می‌دهد واژة کورباسیا که در آغاز تنها مختص سرپوش سکا‌ها بوده است، بعدها با سرپوش بلند و دندانه‌دار پارسی مختص شاه بزرگ هخامنشی خلط شده و این دو، همسان ‌پنداشته شده‌اند. گذشته از ارتفاع سرپوش‌ها، ظاهراً آنچه به این همسان‌انگاری کمک کرده است، وجود محافظ گردن در هر دو سرپوش بوده است.

چکیده کریم­خان زند یکی از برجسته‌ترین اشخاصی است که پس از مرگ نادرشاه افشار توانست حکومت خود را بر بخش‌های مهمی از ایران تثبیت کند. درباره رفتار و منش او داستان‌های بسیاری در منابع مختلف نقل شده‌ است که یکی از مهم‌ترین این نقل‌قول‌ها پیرامون لقب کریم‌خان زند، یعنی «وکیل‌الرعایا» است. بعدها بسیاری از پژوهشگران در پاسخ به چرایی انتساب این لقب به کریم­خان زند دلایل بسیاری گفته­اند که این دلایل با اسناد و منابع تاریخی و علاوه بر آن، با بافت سیاسی و اجتماعی جامعه پیشا­مشروطه ایران تطابق ندارد. از این رو پرسش اصلی این پژوهش آن است که لقب «وکیل‌الرعایا» در چه زمانی برای کریم­خان به کار رفته و عوامل مؤثر بر کاربرد آن چیست؟ این پژوهش با رویکردی توصیفی- تحلیلی و با تکیه بر تحلیل محتوای متن اسناد و مطالعه انتقادی منابع تاریخی دورۀ زندیه و قاجاریه به پاسخگویی این پرسش­ها می‌پردازد. یافته­های این پژوهش نشان می‌دهد که لقب وکیل‌الرعایا در منابع هم‌عصر کریم­خان بازتابی ندارد و کریم‌خان زند نیز پس از شکست مدعیان، خود را وکیل­الدوله اسماعیل سوم می­دانست. نخستین بار کوهمره در ذیل مجمل‌التواریخ به دلیل علاقه به وی از کریم‌خان با لقب وکیل‌الرعایا یاد می­کند که نگارش این ذیل، متأخر از زمانه کریم‌خان است. از طرفی آنچه مشخص است، بسیاری از پژوهشگران اطلاق لقب وکیل‌الرعایا برای کریم‌خان را دلیلی بر وجود نوعی رابطه سیاسی بین او و مردم می‌شمارند که ویژگی بارز نظم سیاسی دوران مدرن است؛ اما با توجه به اسناد و مدارک موجود می‌توان گفت که چنین برداشتی نمی‌تواند نمایانگر نوع رابطه مردم و حاکم در دوران زندیه باشد؛ زیرا با انقلاب مشروطه بود که ایرانیان توانستند نظم سیاسی قدمایی را کنار زده و نظم جدیدی مبتنی بر نمایندگی را در ایران اجرا کنند. بر این اساس می‌توان گفت که علاوه بر اسناد و مدارک تاریخی، ساختار سیاسی ایران در دورۀ زندیه نیز نمی‌توانست جایگاهی برای وجود چنین رابطه‌ای باشد‌

چکیده رابطة دین و دولت، موضوعی مهم در تحقیقات مربوط به سازوکار شاهنشاهی ساسانی است و رویکرد ساسانیان به دین زرتشتی و ارتباط آنها با روحانیان این دین، اهمیت بسزایی در پژوهش‌های تاریخ ساسانی دارد. در 150 سال اخیر، شماری از محققان با استناد به گزارشی از طبری دربارة ساسان و فعالیت او در آتشکدة اناهید اصطخر، او را صاحبِ منصبی دینی چون موبد، هیربد یا نگاهبان آتشکده تصور کرده و ساسانیان را از تباری روحانی دانسته‌اند. برخی محققان از این هم فراتر رفته و کامیابی ساسانیان در غلبه بر اشکانیان را نتیجة رویکرد دینی جدید اردشیر بابکان، مؤسس سلسلة ساسانی، و توجه و گرویدن هواداران پرشور و متعصب زرتشتی به او پنداشته‌اند. گزارش آگاثیاس دربارة اردشیر بابکان هم دستاویز دیگری برای شماری از پژوهشگران در روحانی‌دانستن او بوده است. این تحقیق با بررسی دوبارة گزارش طبری و سنجش آن با مدارک حقوقی زرتشتیِ دورة ساسانی، نشان می‌دهد که منصب ساسان در آتشکدة اناهید منصبی دینی نبوده است. همچنین این تحقیق گزارش آگاثیاس دربارة اردشیر را با شواهد دیگر می‌سنجد و نشان می‌دهد که این گزارش هم مطلبی دربارۀ روحانی‌بودن او ندارد. مقایسة این گزارش‌ها و شواهد و روایت‌های دیگر، خاستگاه روحانی ساسانیان را نفی می‌کند و بر پیوند آنها با اشراف محلی فارس صحه می‌گذارد.

چکیده یادگار زریران از جمله کهن‌ترین متون حماسی به جا مانده از زمان ساسانیان است که شرحی حماسی از نبرد ایرانیان با اقوام مهاجم به شمال شرق ایران دارد. اگرچه این کتاب در زمان ساسانیان و به زبان پهلوی ساسانی نگاشته شده اما برخی از محققان بر این باورند که یادگار زریران با توجه به در برداشتن کلمات پارتی، متعلق به دوره اشکانی بوده که توسط گوسان‌ها نقل شده و به دیگر متون ادبی و تاریخی مانند شاهنامه فردوسی نیز راه یافته است. با اینکه نام‌های افراد در این داستان متعلق به ادواری بسیار کهن است اما نام منصب‌ها و اقوام خیونی به وضوح به دورۀ ساسانی ارتباط دارد. نویسنده در نوشتار حاضر سعی دارد تا با بررسی تطبیقی محتوای یادگار زریران با گزارش‌های التنبیه و الاشراف مسعودی و اثر چینی وی‌شو، زمان تالیف یا تلفیق موضوع یادگار زریران با وقایع دورۀ ساسانی را روشن سازد. بررسی تطبیقی اطلاعات مربوط به ساختار سیاسی منقول در یادگار زریران با اطلاعات کتاب مسعودی و وی‌شو گویای آن است که متن یادگار زریران جزئیاتی از ساختار سیاسی دربار یزدگرد دوم ساسانی را در خود حفظ کرده‌است. به احتمال بسیار این اثر در دوره این پادشاه بازنویسی شده و حوادث مربوط به هجوم خیونی‌ها را با زبان اساطیری بیان کرده‌است. حضور یزدگرد دوم در شمال شرق ایران به دلیل مقابله با هون‌های ایرانی و البته استفاده این شاه از لقب شاهان کیانی، خود حکایت از شرایط خاص شرق ایران دارد که شاید انگیزۀ اصلی برای تالیف یا تحول ساختاری یادگار زریران بوده است.

چکیده بازی بزرگ روسیه و بریتانیا که از دهه‌های نخستین قرن نوزدهم آغاز شده بود، به رویارویی آن دو قدرت در ایران طی سال‌های آغازین قرن بیستم منجر شد. رقابت روسیه و بریتانیا در ایران در شرایطی تشدید شد که پس از دور دوم جنگ‌های ایران و روسیه در قفقاز، اعادۀ حاکمیت تاریخی ایران بر هرات در دستور کار دولت ایران قرار گرفت؛ اقدامی که باعث نگرانی سیاستمداران بریتانیایی از بسط نفوذ روسیه در مرزهای غربی هند شد. در دهۀ 1830م (1245ق) تحرکات نظامی ایران در مرزهای شرقی که با حمایت روسیه همراه بود، به محاصرۀ هرات در 1837م (1252ق) منجر شد؛ اما باتوجه‌به واکنش نظا‌می‌ بریتانیا در خلیج فارس، عملیات نظا‌می ‌محمدشاه قاجار به شکست انجامید. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که در این بازی بزرگ، در شرایطی که حمایت روسیه از دربار ایران و محاصرۀ هرات ذهن سیاستمداران بریتانیایی را در کلکته و لندن به خود مشغول داشته بود، واکنش سریع و لشکرکشی بریتانیا به خلیج فارس، نتیجۀ کارزار در هرات را به نفع آن کشور رقم زد. از آن پس بود که موقعیت بریتانیا در افغانستانِ امروزی تثبیت شد. این مقاله برخلاف پژوهش‌های دیگر که اغلب مسئلۀ هرات را در چارچوب روابط ایران و بریتانیا، ایران و روسیه و یا روابط ایران و امیرنشین‌های افغان بررسی کرده‌اند، آن را در چارجوب بازی بزرگ روسیه و بریتانیا بررسی و تحلیل کرده است.

چکیده منات، لات و عزی از شمار آن دسته از انگاره‌های جاهلی هستند که در قرآن کریم ذکر شده‌اند و در طی تاریخ، توجه قرآن‌پژوهان از طیف‌های مختلف را به خود جلب کرده‌اند. در حالیکه انگارۀ رایج در مورد ایشان، شناسایی این خدایان جاهلی به مثابۀ بنات الله یا دختران خداوند است؛ در غالب قریب به اتفاق منابع متقدم اسلامی چنین ماهیت‌دهی مشاهده نمی‌شود و حتی بنات الله به ملائکه تصریح گردیده‌اند. در این مطالعه بناست به بررسی ماهیت این الهگان و ارتباط ایشان با انگارۀ بنات الله بپردازیم و با نظر به منابع پیشاقرآنی و همچنین آیات قرآن کریم، یک بازخوانی انتقادی از منابع متقدم اسلامی انجام دهیم. مهم‌ترین سؤالات ما عبارتند از: منات، لات و عزی در منابع متقدم اسلامی، منابع پیشاقرآنی و قرآن کریم چه کسانی هستند و چگونه معرفی شده‌اند؟ ارتباط این خدایان جاهلی با انگارۀ «بنات الله» در هریک از این منابع چیست؟ اقوال نویسندگان نخستین اسلامی چه کمکی به درک ماهیت این الهگان می‌کند؟ یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که هرچند در قرآن کریم و منابع پیشاقرآنی صراحتی در تعریف الهگان عربی به مثابۀ بنات الله مشاهده نمی‌شود اما با نظر به تناقضات و اختلافات موجود در منابع متقدم اسلامی، می‌توان وجود این ارتباط را در میان اعراب جاهلی محتمل دانست.